| 
  • Twlğalar

    Sankt-Peterburgte Kenesarı hannıñ kisesi saqtalğanı anıqtaldı

    Alaş äskeri taqırıbın zerttep jürip, Seyilbek Janaydarovtıñ 1915 jılı Sankt-Peterburgtegi Resey etnografiyalıq muzeyine Kenesarı hannıñ kisesin tapsırğanı turalı derek kezdestirdim. Bwl jädiger «Kse – poyas kirgizskogo hana Sredney Ordı» degen atpen atalğan muzeydiñ qorında bügingi künge deyin saqtalğan eken. Onı mädeniet jäne sport ministiri Arıstanbek Mwhamediwlımen Sankt-Peterburgtegi muzeyge barğanda öz közimizben köruge mümkinşilgi tudı. Seyilbek Janaydarov 1918 jılı Atbasar Alaş äskeri divizionın qwrğan äri Alaşorda ükimetiniñ kandidat müşesi bolğan azamat. Bwl jädiger Seyilbek Janaydarovtıñ qolına qalay tüskenin zerttey kele anıqtağanımız – ol kiseni Seyilbektiñ atası – Kenesarı hannıñ äskeri qolbasşılarınıñ biri Janaydar Orınbaywlınan qalğan mwra eken. Janaydar batırdıñ erlikteri turalı Mwsa Şormanovtıñ, Mäşhür Jüsiptiñ, Doskey aqınnıñ, Jambıldıñ, Imanjan Jılqaydarwlınıñ estelikteri

    30
  • Twlğalar

    SEPON AĞA

    Toqsanınşı jıldardıñ bası edi. Biz 5-6 oqitın oquşımız. Auıldıñ «Serikbolsın Äbdildin keledi eken» dep abıñ-kübiñ bolıp jatqanına on kün ötken. Ol kezde Serikbolsın ağa – Joğarğı Keñestiñ törağası. Ağamız keletin küni el mädeniet üyiniñ aldına jinaldı. Audannıñ basşıları qayta-qayta dayındıqtı pısıqtap qoyadı. Bir uaqıtta alıstan süliktey qara kölik körindi. «Vremyadan» anda sanda bayqap qalatın Gorbaçev minetin maşinağa wqsaydı. Balalar «Çayka» dedi. Bireuler «Limuzin» dedi. El qaq jarılıp jol berdi. Qara swr pal'tosın kiip, kölikten tüsken Serikbolsın ağa tip-tik qalpımen Mädeniet üyine qaray jalğız bettedi. Auıldıñ änşileri Aytqojin Düysen men Qarjaubaev Säken dombıraların kümbirlete jöneldi. – Qasietti, armısıñ, tuğan jerim – ou! Qonaqsıtıp şığardıñ törge meni – ou, tuğan jer!.. Iä.

    53
  • Tarih

    Kültegin jırı

    Kültegin Qwtlıq (Elteris) qağannıñ ekinşi wlı, Bilge qağannıñ (Mogilyan) tuğan inisi. Şeşesi Elbilge qatwn. Jeti jasında äkesi Qwtlıq (680-692 jj. bilik qwrğan) qaytıs boladı. Qağan tağına onıñ inisi Qapağan (692-716 jj.) otıradı. Kültegin men Bilge, Qapağannıñ inisi Bögüni (716j.) taqtan taydırıp, qağandıq bilikti Bilge qolına (716-734jj.) aladı. Tarihi derekterge qarağanda, Külteginniñ on jasında er atanıp, alğaş közge tüsken soğısı – 694 jılğı Jau jıu jäne Din jıu aymaqtarında bolğan soğıs. Qapağan osı soğısta 90 mıñ twtqındı qolğa tüsirgen. Mine, osıdan bılay Külteginniñ erlik jolı bastaladı. Tarihi derekter sol kezdegi el täuelsizdigin saqtap qalu jolında bolğan qırğın soğıstardıñ birde-bireuiniñ Külteginsiz ötpegenin añğartadı. Batır 47 jasqa jetip, qaza tapqanda, törtkül dünieden tügel

    78
  • Twlğalar

    Ğalım Jaylıbay:Sarsümbe, Qaraköpir

    Osı köpirdiñ oñ bosağasına jauızdar Zuqa batırdıñ basın birneşe kün ilip qoyğan desedi   Bozdaydı botası ölgen ğasır – ingen, Sen meniñ alşı tüsken asığım ba eñ! Swltanım wltan bolğan sonau jılı Zuqanıñ bwl köpirge basın ilgen. Bas mwnda… qayda qalğan jansız dene?! aynalsa opat dey ber nar süldege. Qartaydım qara köpir sağan jetip Altaydıñ alqasınday Sarsümbede. Sarısümbe, Sen ne deysiñ, Qıran özen? Saualğa jauap tappay jıladı özen. Jasında jazmışımnıñ tamşısı bar – basıñda twrsa qanday mına kezeñ. Sarğayğan sağım künge sanam ökil, Qayısıp qayğı oylamas qala nöpir. Ğalamnıñ ğazauatın senen kördim Babamnıñ bası ilingen, Qaraköpir! Jartası, jağalauı jasıl orman, Är tası ör Altaydıñ asıl arman. Aqınnıñ osı ölkede şerli

    53
  • Tarih

    Qırğız tarihşısı B.Soltonoevtıñ Kenesarı han turalı jazbaları

    Azken Altay Tügeldey derlik, tarihşı-zerteuşiler, öz eñbekterinde Qırğız tarihşısı Belek Soltonoevtıñ (1878-1938) eñbekterin paydalanıp, siltemeler jasaydı. Osı belgigili twlğanıñ, Kenesarı han turalı jazbalarına toqtala ketsek. Belek Soltonoev – Qırğızdıñ ataqtı tarihşı, ädebietşisi. Qırğız tarihına arnap jazğan belgili eñbegin arab äripimen 1895 jıldan bastap, 1934 jılı (40 jılday uaqıt) ayaqtağan eken. Özi, 1938 jılı quğın-sürginge wşırap, atılıp ketken, 1955-jılı aqtalğan. B.Soltonoev Eñbegi basında «Qırğız-qazaq tarihı» dep atalınıp, keyinnen, «Qızıl Kırgız tarıhı» bolıp özgertilgen. Osıdan-aq, bwl ataqtı ğalım adamnıñ eñbegi tura sol küyinde jetti me; tüpnwsqası bar ma; keybir jerlerinde qospalar, qısqartular bar ekendigi nelikten anıq körinetindey; eñbek arab grafikasınan tura sol küyinde osı äripterge köşirildi me nemese bwrmalandı ma (sebebi, biraz

    116
  • Tarih

    Alaş arısı Rayımjan Marsektiñ ata-tegi jöninde.

          Resey imperiyasınıñ otarlıq ezgisine qarsı twrıp, odan keyingi kommunistik-şovinistik kezeñde wlt müddesin qorğap, wlttıq sayasi partiya qwrıp, qazaqtıñ memlekettiligin qayta jañğırtuğa talpınğan qazaq ziyalıları men oqımıstılarınıñ  jarıq jwldızdarınıñ, iri qayratkerleriniñ biri nayman-teristañbalıdan şıqqan Rayımjan Marsek edi.  Rayımjan Marsektiñ ömiri, qazası jöninde birtalay zertteuler jürgizilip, kitaptar da jazılğan.  Alaş arısınıñ artında qalğan wrpaqtarı jöninde, Raymıjannıñ tuğan inisi Şeriyazdannıñ qızı Twrdıqan apayımızdıñ «Keşuler» attı kitäbinde tolığımen aytılğan.  Osı apayımızdıñ jazğan kitäbi men  tarih ğılımdarınıñ doktorı Äbjanovtıñ jauaptı redaktorlığımen jazılğan Rayımjan Marsek turalı «Qazaq qayda bara jatır?» attı kitäpterde aytılmağan  birer derekterdi keltirudi jön kördim.    Töñkeristen keyin Rayımjan Marsektiñ kontrrevolyuciyaşıl atalğanı belgili. Bıltır jazda bayjigittiñ ataqtı şejiresi bolğan, Däuletbay batırdıñ egizi Esengeldi

    82
  • Twlğalar

    Özi de «altın adam» edi

    Qazaq tilinde söyleuge erkimiz bolmağan kezeñde Jazuşılar odağı men KazGU-dıñ filologiya fakul'tetindegi qazaq tilinde söyleytinder baqıttı körinetin. Körnekti ğalım Twrsınbek Käkişevti jete tanımaytınmın. Biraq sırtınan qattı sıylaytınmın. «Altın adamğa» qatıstı 30 jıl boyı üzdiksiz aynalısıp jürip aşqan jañalığımdı eñ birinşi Twrsınbek ağa jürgen ortağa barıp aytqım keldi. Söytip, kafedrasına bardım. Bwl 2003 jıldıñ erte köktemi edi. Twrsınbek ağa äñgimemdi bar peyilmen tıñdadı da, «Sonşa jıl boyı eşkimge aytpay, qalay jasırıp keldiñ? Jariya etip, eldi quantu kerek emes pe? Mwnı endi halıqqa tezirek jetkizu jağın oylastırayıq», – dedi. Osılayşa Twrsınbek Käkişevtiñ aldınan quanıp şıqtım. Köñilim köterilip üyge jettim de, «Altın adam» mäselesimen aynalısatın komissiya qwrıp, onı ükimetke bekittiru jağın oylastırdım. Qwramında

    45
  • Tarih

    JÜZ ÜŞ JILĞA SOZILĞAN QUĞIN

    (nemese, Wlt wstazı Ahmet Baytwrsınovtıñ otbası men öziniñ qiın qıstauda ötken tağdırı turalı tarihi hikayat) Jwmat ÄNESWLI 1885-jıl, Qarğalı. Bwl Tosın bolısınıñ toğaylı, sulı, körikti jeriniñ biri edi.Tosın bolısı  özenniñ jağası men jide toğayınıñ arasına  ılği appaq aq şañqan kiiz üyler tikken. Bolıs saylauı ötip, oyaz bastığı qatısqan ülken jiın bolıp,oğan qarastı Torğay beketiniñ, Aqköl, Aqqwm,Şöptiköl auıldarınıñ ökilderi qatısqan. Saylau qorıtındısına narazılıq bildirip, işten tınıp twrğan negizinen Aqköl, Aqqwmnan kelgender edi. Bw jaqtağı belsendi, beldi, el arasında bedeldileri -ümbeteylikter, onıñ işinde Şoşaq balaları Aqtas, Baytwrsın, Sabalaqtıñ jüris twrıstarı, sözderi de iri edi. Jinalğan jwrt saylaudıñ qorıtındısına köñilderi tolmay, iştey tınğanmen, Aqtastay iri qimıldı ağasına süyendi me, Baytwrsın ortadağı oneki qanattı

    82
  • Twlğalar

    Keñesbaevtıñ  keñistigi

      Bağına talaspağan kim, Iti de ürgen qalanıñ. Soqtıqpay ketti, oğan kim, Tikenek tilgen tabanın. Esilge barsa egilip, Ertis bop, aqqan janarı. Kerbwğıday kerilip, Altayğa añsarı auadı. Avtor.   İlkide bir äñgime estip, zäudeğalam şwqşiıp otıra qalğanım sol edi. Jetim qoñırau ( jalğanbağan telefon signalı) ıñq ete qaldı da, ğayıp boldı. Ne tizimge de tüspey qalğan. Söytsem Aqjoltay inim arman saparın Astanadan bastamaqşı bolıp, otarba da ketip bara jatır eken. Sol kezde esime bärimiz tanitın Talğat ağa Keñesbaev tüspesi bar ma. İnime ekemiz äñgime auanın solay bwra jöneldik. Onıñ qwlağı mende, al bastayın.   Astananıñ qaqağan ayazına eki beti säl-päl dombığıp ketken, törtbaq twlğalı alpamsaday qara kisini jolıqtırğan bolsañız. Ol,

    53
  • Twlğalar

    «BABAĞA QWRMET – WRPAQQA MİNDET»

    Qazaq halqınıñ wlt-azattığı jolında bar ömirin sarp etken qazaqtıñ batır wldarınıñ biri Däuit Asauwlınıñ tuğanına biıl 230 jıl. Osığan oray, bahadürdiñ wrpaqtarı babamızdı eske alıp, Almatı oblısınıñ Qarasay audanında as bergen bolatın. Türli sebeptermen bara almay qalğan bir top mañğıstaulıq ağayındarğa, astı wyımdastıru komiteti estelik medal'darı, qwrmet gramotaları men bağalı sıylıqtarın berip jibergen. Al amanattı orındağan Aqtaulıq Sali Abdullaev pen Qoñıratbay Ispanov bastağan el ağaları, esimderi wmıt qalmağan batırdıñ wrpaqtarına şahardağı meyramhananıñ birinde tiisti marapattarın tabıstadı. Ayta ketu kerek, asqa elimizdiñ Aqtöbe, Oral, Mañğıstau, Atırau, Almatı, Astana, Qızılorda, Şımkent, Qarağandı, körşiles Özbekstan, Türkmenstan, Reseyden kelgen ağayın-tuıstar bas qostı. Asqa qatısqan adam sanınıñ esebi joq. Sonımen qatar, Qaskeleñ qalalıq üyinde ğılımi-ädistemelik

    67
load more

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: