| 
  • تاريح

    كۇلتەگىن جىرى

    كۇلتەگىن قۇتلىق (ەلتەرىس) قاعاننىڭ ەكىنشى ۇلى، بىلگە قاعاننىڭ (موگيليان) تۋعان ءىنىسى. شەشەسى ەلبىلگە قاتۇن. جەتى جاسىندا اكەسى قۇتلىق (680-692 جج. بيلىك قۇرعان) قايتىس بولادى. قاعان تاعىنا ونىڭ ءىنىسى قاپاعان (692-716 جج.) وتىرادى. كۇلتەگىن مەن بىلگە، قاپاعاننىڭ ءىنىسى بوگۇنى (716ج.) تاقتان تايدىرىپ، قاعاندىق بيلىكتى بىلگە قولىنا (716-734جج.) الادى. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، كۇلتەگىننىڭ ون جاسىندا ەر اتانىپ، العاش كوزگە تۇسكەن سوعىسى – 694 جىلعى جاۋ جىۋ جانە دين جىۋ ايماقتارىندا بولعان سوعىس. قاپاعان وسى سوعىستا 90 مىڭ تۇتقىندى قولعا تۇسىرگەن. مىنە، وسىدان بىلاي كۇلتەگىننىڭ ەرلىك جولى باستالادى. تاريحي دەرەكتەر سول كەزدەگى ەل تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالۋ جولىندا بولعان قىرعىن سوعىستاردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ كۇلتەگىنسىز وتپەگەنىن اڭعارتادى. باتىر 47 جاسقا جەتىپ، قازا تاپقاندا، تورتكۇل دۇنيەدەن تۇگەل

    11
  • رۋحانيات

    قازاق ادەبيەتىنىڭ تاڭىرلىك الەمگە ەسىك اشاتىن ترانستسەندەنتى

    قازاق ادەبيەتىنىڭ تاڭىرلىك الەمگە ەسىك اشاتىن ترانستسەندەنتتى مازمۇنى قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ حيكمەتىنەن باستالاتىن ەدى. قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ بۇ تۋراسىندا ءبۇي دەپ جازادى. «ءبىزدىڭ «Əدەبيەت سالاسىنداعى جازۋىمىزدىڭ باسى «ديۋاني حيكمەتتەن» باستالادى. ورتا ازياداعى تۇركى تىلىندە سويلەيتىن حالىقتاردىڭ العاشقى جازبا əدەبيەتىنىڭ ءبىرى! بۇل فاكتى قازاق اقىندارىنىڭ احمەتكە ەلىكتەگەنىن كورسەتەدى ». ساكەن سەيفۋللين بىلاي دەپ باعا بەرەدى. «قازاق اراسىندا جازبا ادەبيەتىن تاراتقان – تۇركىستاننان شىققان قوجالار. ول كەزدە قازاق اراسىنا كوپ تارالعانى – قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ كىتابى. ءبىزدىڭ قازاق اقىندارى سوعان ەلىكتەدى». بولشەۆيكتەر ءياسساۋيدىڭ اتىن ءوشىرۋ ءۇشىن اقىن-جازۋشىلارعا تاپسىرما بەردى. ماسەلەن، تسك 1937 جىلى اسقار توقماعامبەتوۆتى «حازىرەت سۇلتان» پەساسىن جازۋعا ماجبۇرلەدى. بۇل سپەكتاكل قازسسر كەزىندە ساحنادا قويىلىپ كەلدى. پەسادا ءياسساۋيدى تەرىستەپ، ونىڭ جولىن «حالىقتى

    2
  • رۋحانيات

    قازاق كوركەمسوزى مەن كوسەمسوزىنىڭ ۇلت رۋحىن جاڭعىرتۋداعى اتقارعان ءرولى

    جۇمات انەسۇلى   قازاق كوركەمسوزى اۋىز ادەبيەتىندە ەرتە زاماننان قالىپتاسقان ادەبيەت سالاسى. ۇلتتىڭ  رۋحىن عاسىرلار بويى اسقاقتاتىپ، نامىسىن جانىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ «باتىرلار جىرى» كوركەم ءسوزدىڭ ەڭ بيىك دارەجەدەگى ۇلگىسى، الەمدىك دەڭگەيدە ماقتانىش ەتۋگە بولاتىن، كوركەم ەلوستىق شىعارما.  حVIII-  حIX- عاسىرلارداعى  قازاق  جىراۋلارىنىڭ قاي قايسىسىنىڭ دا وسى كۇنگە دەيىن اۋىزدان اۋىزعا كوشىپ، حح- عاسىرعا دەيىن اڭىز بولىپ جەتىپ، جازبا ادەبيەت مۇراسىنا اينالىپ، بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالۋى سول زاماندارداعى كوركەمسوزدىڭ ماڭگىلىك وشپەس  رۋحاني كۇشىنىڭ  مولدىعىندا ەدى. اۋىز ادەبيەتىندەگى سول كەزدەگى داستاندار، جىرلار، تەرمەلەر كەڭ قازاق  دالاسىنداعى ءار شاڭىراقتىڭ دەم بەرۋشى رۋحاني ازىعى ەدى. ءسوزىمىزدى ءتىرىلتۋ ءۇشىن عاسىرلاردان  عاسىرلارعا اۋىزدان اۋىزعا كوشىپ، اڭىز بولىپ كەتكەن بۇحار جىراۋدىڭ «ابىلايعا ايتقانى» اتتى ۇزاقتاۋ

    24
  • تۇلعالار

    عالىم جايلىباي:سارسۇمبە، قاراكوپىر

    وسى كوپىردىڭ وڭ بوساعاسىنا جاۋىزدار زۋقا باتىردىڭ باسىن بىرنەشە كۇن ءىلىپ قويعان دەسەدى   بوزدايدى بوتاسى ولگەن عاسىر – ىنگەن، سەن مەنىڭ الشى تۇسكەن اسىعىم با ەڭ! سۇلتانىم ۇلتان بولعان سوناۋ جىلى زۋقانىڭ بۇل كوپىرگە باسىن ىلگەن. باس مۇندا… قايدا قالعان جانسىز دەنە؟! اينالسا وپات دەي بەر نار سۇلدەگە. قارتايدىم قارا كوپىر ساعان جەتىپ التايدىڭ القاسىنداي سارسۇمبەدە. سارىسۇمبە، سەن نە دەيسىڭ، قىران وزەن؟ ساۋالعا جاۋاپ تاپپاي جىلادى وزەن. جاسىندا جازمىشىمنىڭ تامشىسى بار – باسىڭدا تۇرسا قانداي مىنا كەزەڭ. سارعايعان ساعىم كۇنگە سانام وكىل، قايىسىپ قايعى ويلاماس قالا ءنوپىر. عالامنىڭ عازاۋاتىن سەنەن كوردىم بابامنىڭ باسى ىلىنگەن، قاراكوپىر! جارتاسى، جاعالاۋى جاسىل ورمان، ءار تاسى ءور التايدىڭ اسىل ارمان. اقىننىڭ وسى ولكەدە شەرلى

    37
  • تۇلعالار

    كەڭەسباەۆتىڭ  كەڭىستىگى

      باعىنا تالاسپاعان كىم، ءيتى دە ۇرگەن قالانىڭ. سوقتىقپاي كەتتى، وعان كىم، تىكەنەك تىلگەن تابانىن. ەسىلگە بارسا ەگىلىپ، ەرتىس بوپ، اققان جانارى. كەربۇعىداي كەرىلىپ، التايعا اڭسارى اۋادى. اۆتور.   ىلكىدە ءبىر اڭگىمە ەستىپ، زاۋدەعالام شۇقشيىپ وتىرا قالعانىم سول ەدى. جەتىم قوڭىراۋ ( جالعانباعان تەلەفون سيگنالى) ىڭق ەتە قالدى دا، عايىپ بولدى. نە تىزىمگە دە تۇسپەي قالعان. سويتسەم اقجولتاي ءىنىم ارمان ساپارىن استانادان باستاماقشى بولىپ، وتاربا دا كەتىپ بارا جاتىر ەكەن. سول كەزدە ەسىمە ءبارىمىز تانيتىن تالعات اعا كەڭەسباەۆ تۇسپەسى بار ما. ىنىمە ەكەمىز اڭگىمە اۋانىن سولاي بۇرا جونەلدىك. ونىڭ قۇلاعى مەندە، ال باستايىن.   استانانىڭ قاقاعان ايازىنا ەكى بەتى ءسال-ءپال دومبىعىپ كەتكەن، تورتباق تۇلعالى الپامساداي قارا كىسىنى جولىقتىرعان بولساڭىز. ول،

    42
  • ادەبي الەم

    سانانى شايۋدىڭ 10 ءتاسىلى

    نوام حومسكي — زامانىمىزدىڭ داڭقتى فيلوسوفى، ساياسي پۋبليتسيست، لينگۆيست. 88 جاسقا كەلگەن عالىم ايگىلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءدارىس وقىعان، ساياساتقا ارالاسقان، كوپتەگەن يدەيالار مەن كىتاپتاردىڭ اۆتورى. حومسكيدىڭ ەڭبەكتەرىن جۋرناليستەر، ساياساتكەرلەر، پيارشىلار مىندەتتى تۇردە وقۋى ءتيىس. سانانى شايۋدىڭ 10 ءتاسىلى  — نوام حومسكيدىڭ ءتىزىپ بەرىپ كەتكەنى.  تاقىرىپقا قىزىعىپ، ارى قاراي ىزدەنەمىن دەگەندەرگە ينتەرنەتتەن عالىمنىڭ «پروپاگاندا مودەلى» تەورياسى جونىندە وقۋعا كەڭەس بەرەمىن. ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلەگە نازارىن اۋدارۋ قوعام ءۇشىن ماڭىزى كەيىنگى كەزەكتە تۇرعان ماسەلەگە، ءتىپتى دىم ماڭىزى جوق بولماشى نارسەگە  «باسىن اۋىرتىپ»، نەگىزگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق پروبلەمالاردان نازارىن اۋدارۋ. قازاقستاندا بۇل ءادىس ۇنەمى قولدانىلادى. مىسالى، قازاقستاننىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەن كەزدە ادەتتە دەۆالۆاتسيا ءوتىپ جاتادى. مۇسىلماندار وداعىنىڭ مالىمدەمەلەرى كەزىندە اۋىس-تۇيىستەر باستالادى.

    80
  • كوز قاراس

    ءان دە – ۇلت تاعدىرى

    «قازاق راديوسى» مەن «شالقار» راديوسىنىڭ نازارىنا! ءان دە – ۇلت تاعدىرى كەيىنگى كەزدە «قازاق راديوسىنان» نەمەسە «شالقاردان» «ءبىزدىڭ اعاي تاماشا» ءانىن ءتۇرلى انشىلەردىڭ ورىنداۋىندا ءجيى بەرىلەتىنىن بايقاپ ءجۇرمىن. بۇل ءان ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزدە، وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىندا شىققان بولاتىن. ول كەزدە «ايەل قۇقىعى» دۇرىلدەپ تۇرعان كەز. ءازىل-ءاجۋاسى بار ء(سوزى وسپانحان اعانىكى), اۋەنى ادەمى (ن.تىلەنديەۆ) ءان جۇرت اراسىنا تەز تارادى. ءوزى سول زاماننىڭ، سول ۋاقىتتىڭ تالابىمەن جازىلعان شىعارما بولاتىن. ەركەكتەردىڭ ايەلدەرىنە قولعابىس جاساۋى، كومەكتەسۋى وزەكتى بولعان تۇس شىعار. ونى ۇلكەن دە ايتتى، كىشى دە ايتتى: جەڭگەي كەتسە قىدىرىپ كەش كەلەدى كۇن ءجۇرىپ اعاي ۇيدە وتىرادى شىلپىلداتىپ كىر جۋىپ ءبىزدىڭ اعاي، ءبىزدىڭ اعاي ءبىزدىڭ اعاي تاماشا! وسى سياقتى اندەردىڭ تاربيەسى مەن ىقپالى

    55
  • مادەنيەت

    بىزگە كينونىڭ ءتىلى ەمەس… قازاقتىڭ ءتىلى كەرەك

    استانادا تۇراتىن اكتەر باۋىرىمدى الماتىداعى كاستينگتەر شاقىرعان سايىن اپارىپ-الىپ كەتۋ – مەنىڭ كوپ پارىزدارىمنىڭ ءبىرى. وسى جولى «قازاقفيلم» ءبىر تاريحي ءفيلمنىڭ ىرىكتەۋىنە شاقىرعان ەكەن، ەكەۋمىز ادەتتەگىدەي ءال-فارابي داڭعىلىمەن اعىزىپ كەلەمىز. ول وزىنە بەرىلگەن ءماتىندى جاتتاپ الەك، مەن رۋلمەن الىسىپ الەك. بايقايمىن، ءماتىن ورىسشا بەرىلىپتى. «قازاقفيلمنىڭ» ستسەناريلەرى ءالى كۇنگە ورىسشا جازىلا ما دەپ ويلانىپ كەتكەن ەكەم، باۋىرىم ويىمدى ءبولىپ جىبەردى. – تىڭداشى، مىنا ءماتىن ورىسشا ايتىلعاندا قۇلپىرىپ سالا بەرەدى دە، قازاقشا ايتساڭ ءدامى كەتىپ قالادى. بۇل ورىس ءتىلىنىڭ قۇدىرەتى مە، الدە قازاق ءتىلىنىڭ… شىنىندا، ورىسشا ايتىپ كورىپ ەدى، كوز الدىما ءالى تۇسىرىلمەگەن ءفيلمنىڭ الدەبىر ەپيزودى كەلە قالدى، قازاقشا ءدال سول مانەرمەن ايتىپ كورىپ ەدى، «بولماي قالدى». الدەنە دەپ ايتىپ ۇلگەرگەنشە، «قازاقفيلمنىڭ»

    56
  • تۇلعالار

    جاكە ءبيدىڭ ايتقاندارى

    جاكە قويتانۇلى 1830 جىلى  قازىرگى زايساڭ وڭىرىندە ومىرگە كەلىپ، 1914 جىلى قحر دىڭ التاي وڭىرىندە دۇنيەدەن وتكەن. اباق كەرەيدىڭ مەركىت رۋىنان شىققىن ءادىل بي، تاپقىر شەشەن. 1883 جىلى 800 ءۇي مەركىت رۋىن باستاپ ساۋىر تاۋىنا بارىپ قونىستانعان، سول رۋدىڭ ۇكىردايى بولىپ سايلانعان. كەرەي، نايمان تايپالارىنا تورەلىك ايتىپ، بي بولعان. ءتۇرلى داۋ-دامايلاردا ادىلدىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ، “كەرەيدىڭ جاكەسى، مەركىتتىڭ اكەسى” اتانعان. ءبىز بۇگىن جاكە ءبيدىڭ ەل اراسىنا كەڭىنەن تاراعان تاپقىر سوزدەرى مەن ءادىل بيلىك ايتقان اڭىزدارىن ەل نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. تارباعاتايدىڭ جامبىلىن سالعاندا تارباعاتاي گۋبەرناتورى حات جازىپ، كەرەيدەن كومەك سۇراپتى. كەرەي بيلەرى ءمامي مەن قارا وسپان اقىلداسىپ، تارباعاتايدان ءبولىنىپ شىعۋدى ويلاپ، قارا وسپان: «كەرەيدەن جاردەم بەرگىزبەيمىن» دەپ، ءمامي «جاردەمدەسەيىك» دەپ، سونىمەن كەرەي ەكىگە ءبولىنىپ، «ءالى بىرلىككە

    67
  • ەزۋتارتار

    «دجۋان كولباسانى دجونىپ دجەپ دجاتىرسىڭدار ما؟»

    قالتاي مۇحامەدجانوۆ اعامىز جۇمىسقا كەلگەندە: – قالاي، دجىگىتتەر، دجاعدايلارىڭ دجاقسى ما؟ – دەيتىن سول كەزدە «ج»-عا «د»-نى قوسىپ ايتاتىنداردى كەكەتىپ. ءبىر كۇنى «ارانىڭ» جاۋاپتى حاتشىسى، مارقۇم سايلاۋبەك جۇمابەكوۆتىڭ بولمەسىندە جۇمىستىڭ سوڭىندا كىشىگىرىم «جەتىم قىزدىڭ» تويىن جاساپ جاتقانبىز. – ەسىكتى جاپتىڭىز با؟ – دەگەن سۇراعىما «قورىقپا، قاتىردىم» دەگەندەي ساكەڭ ەكى كوزىن بىردەي جۇمىپ، باسىن شۇلعىپ، باس بارماعىن قايقايتا شوشايتتى. اپىل-عۇپىل بوپ جاتقانىمىزدا كەنەت ەسىك سارت ەتىپ اشىلدى دا، ار جاعىنان قال-اعاڭ كورىندى. نە ىستەرىمىزدى بىلمەي قاتتى ساسقالاقتادىق. اۋىزداعىنى جۇتا الماي، قاقالىپ-شاشالىپ تۇرعان پۇشايمان ءتۇرىمىزدى كورىپ، قال-اعاڭ سىر الدىرماي ادەتتەگىدەي قالجىڭعا باستى. – قالاي، دجىگىتتەر، دجۋان كولباسانى دجونىپ دجەپ دجاتىرسىڭدار ما؟ – دەدى تۇك بولماعانداي گازەت-داستارحانىمىزداعى شالا تۋرالعان، شىنىندا، جۋانداۋ شۇجىققا كوزىن

    137
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: