| 
  • ادەبي الەم

    ايتىلاتىن ءسوز ەدى…

                                     بىزدىڭ جاقتا قىس ۇزاق سول قىستا نەبىر عاجاپ بار سوعىم-شۇيگىن، ءۇي-جىلى، ۆەسەلياتسيا قازاقتار    شەن تارتىلعان شاناسى تابانداۋلى پيماسى گۋلياي، ءبىزدىڭ مەكەندە، ورىستىڭ ليۋتايا زيماسى!   نوۆىي گود بولسىن ءسوزباسى- نۇر قۇياتىن جۇزدەرگە دەد موروز سنەگۋروچكامەن تۋىس بوپ كەتكەن بىزدەرگە    قازاقتى قازاق قۇتتىقتاپ روجدەستۆومەن قۋانىپ، كرەششەنيەدە، «ءبىسمىللا!»، كۇرشىمگە سۇڭگىپ شىعالىق، ودان كەيىن بوشكەلەپ، ءتۇن اۋعاندا سۋ الىپ ءوزىمىز ءىشىپ، مالدى دا، اگۇروتتى دە سۋارىپ شيپا تاپساق ەم-دومنان جەل-قۇزدى بويدان شىعارىپ   وسىلاي پرازدنيكتەردى قاپىسىز تويلاپ الايىق، سودان كەيىن جۇمىلىپ شىعارىپ قىستى سالايىق:                                    سار ساماۋرىن قايناتىپ، اق شاينەككە ءشاي دەمدەپ قىز-كەلىنشەك جۇيتكىپ ءجۇر سىي كىسىگە ءشاي بەرمەك                                    قارالا ءشالى جامىلىپ، جەردى تەۋىپ شىڭعىرىپ چاستۋشكا ايتقىش ايەلگە كەتتى مە،

    65
  • تۇلعالار

    نۇر اعا

    شاھيدوللا سامۇراتۇلى بوكەەۆ باسقالار پالەن دەسىن، تۇگەن دەسىن، ءتانتتىڭ بۇل قازاقتى الەمگە ءشىن. كورەالماعان دۇشپاندار ءدال ءسىز قۇساپ – ءوزدىرىن كۇللى ەلگە دالەلدەسىن. ات كوتەرمەس اتى دا، اتاعىن دا، كەشەگى قۇراما ىشتات ساپارىندا. بۇل قازاقتى ءپاش ەتتى نۇرلى اعام، تۇرعاندىعىن قاي ەلدىڭ قاتارىندا. باعى قانداي ۇستەم ەت بۇل حالىقتىڭ، بايتاق ەلىم تۇرعانداي نۇرلانىپ تىڭ. قايسارلىقپەن وزىنە قاعىپ ءتارتتى، سىلكىپ تارتقان قولدارىن ترامتتىڭ. كىمگە بولسا باستىرماي ەش كەۋدەسىن، كىم بولسادا قايمىعىپ، سەسكەنبەسىن. ترامپ تا شامالاپ بايقاپ ءبىلىدى-اۋ، نۇراعامنىڭ وپ-وڭاي دەس بەرمەسىن. كۇلە بەردى ىرجىڭداپ سەسى قاشىپ، سەسى قاشىپ نۇراعامنىڭ دەسى باسىپ. اق ۇيگە باستاپ كىردى اق پاتشامدى، ىلتيپاتپەن قۇرمەتتەپ، ەسىك اشىپ. قادىرىن بىلەيىكشى بۇل كۇندەردىڭ، باس سۇعار جەرى ەمەس بۇل كىمدەردىڭ.

    53
  • ادەبي الەم

    “جيرەن شاشتى ايەل” تۋرالى ءبىر ءسوز

    وسى ۋيكەند (سەنبى-جەكسەنبى) ءىس اراسىندا قارابۇلاقتان اجەم بەرىپ جىبەرگەن سىقپا قۇرتتى سورىپ وتىرىپ ءھام استانادان ءبىر دوسىم اكەپ بەرگەن شوكولاد جاققان كەسەك جەنتپەن شاي سوراپتاپ وتىرىپ، ورحان پامۋكتىڭ “جيرەن شاشتى ايەل” رومانىن وقىپ شىقتىم. دالىرەك ايتقاندا ەكين وكلاپتىڭ اعىلشىنعا قوتارعان تارجىمەسىن. كوز سۇرىنەتىن كەدىر-بۇدىرى جوق، تەز وقىلاتىن شاعىن شىعارما. بەرىسى تۇركيا، ارىسى ادامزات بالاسىنا بەلگىلى اكەلەر مەن بالالار اراسىنداعى كۇردەلى قارىم-قاتىناستى سيپاتتايتىن الەۋمەتتىك رومان. ءۇش بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى ءبولىم – سولشىل ساياسي كوزقاراستى، وپپوزيتسياشىل بەلسەندى اكەسى تاستاپ كەتىپ، جالعىز شەشەسى ەر جەتكىزگەن بوزبالانىڭ 1980 جىلداردىڭ ورتاسىندا كوللەدج اقىسىن تابۋ ءۇشىن قۇدىق قازۋشى شەبەردىڭ كومەكشىسى بولىپ ستامبۋلدىڭ شەتىندەگى شاعىن ستانتسيانىڭ ماڭىندا ءبىر اي ەڭبەك ەتۋى. اكەسىنىڭ ماحابباتىنا قانباي وسكەن بالاڭ تابيعاتتىڭ

    126
  • ادەبي الەم

    ادامنىڭ قۇنى (پوليتسەيدىڭ حيكاياسى)

    ايالداما  (اڭگىمە) دالا ۇسكىرىك اياز. بەت قاريدى. اپتا بويى جاپالاقتاپ جاۋعان قار ەكپىنى باسىلعانىمەن، اۋا-رايى كۇرت بۇزىلىپ، سوڭى الاي-دۇلەي بورانعا ۇلاسقان. تەرىسكەيدەن سوققان جەلدىڭ ءتۇرى جامان. جولدىڭ انا بۇرىشىنا كۇرتىك قاردى ءۇيىپ-توگىپ سالادى دا، كىسى ومبىلاتادى. كەيبىر جەرى قۋ تاقىر; مۇندايدا تابانىنىڭ استى تايعاناقتاپ، وكپەكتەپ سوققان ىزعارلى جەل ءارى-بەرى تەڭسەلتىپ، قۇلاتا جازدايدى. شىعىستىڭ تابيعاتى قاتال. تارباعاتاي تاۋىنىڭ اسەرى مە ەكەن، ءۇرجار وڭىرىندە قار قالىڭ جاۋادى. كەي جەرلەردە ءتىپتى كۇرەسىنگە لاقتىرىلعان قاردىڭ كوپتىگى سونشا، توننەلدىڭ ىشىمەن كەلە جاتقاندايسىڭ. ارينە، بۇل ءۇي ماڭىنداعى جاعداي. ال جولدىڭ بويىن زىمىستان ۇرلەگەندەي كۇرتىك قار قاتپار-قاتپار ەتىپ جاۋىپ تاستايتىنىن قايتەرسىز. مۇندايدا كولىك قاتىناسى قيىندايدى. اۋىلدان اۋدان ورتالىعىنا جەتىپ، ازىق-تۇلىك الۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولادى. تاۋ ەتەگىندەگى اۋىلدار

    138
  • تاريح

    كۇلتەگىن جىرى

    كۇلتەگىن قۇتلىق (ەلتەرىس) قاعاننىڭ ەكىنشى ۇلى، بىلگە قاعاننىڭ (موگيليان) تۋعان ءىنىسى. شەشەسى ەلبىلگە قاتۇن. جەتى جاسىندا اكەسى قۇتلىق (680-692 جج. بيلىك قۇرعان) قايتىس بولادى. قاعان تاعىنا ونىڭ ءىنىسى قاپاعان (692-716 جج.) وتىرادى. كۇلتەگىن مەن بىلگە، قاپاعاننىڭ ءىنىسى بوگۇنى (716ج.) تاقتان تايدىرىپ، قاعاندىق بيلىكتى بىلگە قولىنا (716-734جج.) الادى. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، كۇلتەگىننىڭ ون جاسىندا ەر اتانىپ، العاش كوزگە تۇسكەن سوعىسى – 694 جىلعى جاۋ جىۋ جانە دين جىۋ ايماقتارىندا بولعان سوعىس. قاپاعان وسى سوعىستا 90 مىڭ تۇتقىندى قولعا تۇسىرگەن. مىنە، وسىدان بىلاي كۇلتەگىننىڭ ەرلىك جولى باستالادى. تاريحي دەرەكتەر سول كەزدەگى ەل تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالۋ جولىندا بولعان قىرعىن سوعىستاردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ كۇلتەگىنسىز وتپەگەنىن اڭعارتادى. باتىر 47 جاسقا جەتىپ، قازا تاپقاندا، تورتكۇل دۇنيەدەن تۇگەل

    180
  • رۋحانيات

    قازاق ادەبيەتىنىڭ تاڭىرلىك الەمگە ەسىك اشاتىن ترانستسەندەنتى

    قازاق ادەبيەتىنىڭ تاڭىرلىك الەمگە ەسىك اشاتىن ترانستسەندەنتتى مازمۇنى قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ حيكمەتىنەن باستالاتىن ەدى. قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ بۇ تۋراسىندا ءبۇي دەپ جازادى. «ءبىزدىڭ «Əدەبيەت سالاسىنداعى جازۋىمىزدىڭ باسى «ديۋاني حيكمەتتەن» باستالادى. ورتا ازياداعى تۇركى تىلىندە سويلەيتىن حالىقتاردىڭ العاشقى جازبا əدەبيەتىنىڭ ءبىرى! بۇل فاكتى قازاق اقىندارىنىڭ احمەتكە ەلىكتەگەنىن كورسەتەدى ». ساكەن سەيفۋللين بىلاي دەپ باعا بەرەدى. «قازاق اراسىندا جازبا ادەبيەتىن تاراتقان – تۇركىستاننان شىققان قوجالار. ول كەزدە قازاق اراسىنا كوپ تارالعانى – قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ كىتابى. ءبىزدىڭ قازاق اقىندارى سوعان ەلىكتەدى». بولشەۆيكتەر ءياسساۋيدىڭ اتىن ءوشىرۋ ءۇشىن اقىن-جازۋشىلارعا تاپسىرما بەردى. ماسەلەن، تسك 1937 جىلى اسقار توقماعامبەتوۆتى «حازىرەت سۇلتان» پەساسىن جازۋعا ماجبۇرلەدى. بۇل سپەكتاكل قازسسر كەزىندە ساحنادا قويىلىپ كەلدى. پەسادا ءياسساۋيدى تەرىستەپ، ونىڭ جولىن «حالىقتى

    75
  • رۋحانيات

    قازاق كوركەمسوزى مەن كوسەمسوزىنىڭ ۇلت رۋحىن جاڭعىرتۋداعى اتقارعان ءرولى

    جۇمات انەسۇلى   قازاق كوركەمسوزى اۋىز ادەبيەتىندە ەرتە زاماننان قالىپتاسقان ادەبيەت سالاسى. ۇلتتىڭ  رۋحىن عاسىرلار بويى اسقاقتاتىپ، نامىسىن جانىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ «باتىرلار جىرى» كوركەم ءسوزدىڭ ەڭ بيىك دارەجەدەگى ۇلگىسى، الەمدىك دەڭگەيدە ماقتانىش ەتۋگە بولاتىن، كوركەم ەلوستىق شىعارما.  حVIII-  حIX- عاسىرلارداعى  قازاق  جىراۋلارىنىڭ قاي قايسىسىنىڭ دا وسى كۇنگە دەيىن اۋىزدان اۋىزعا كوشىپ، حح- عاسىرعا دەيىن اڭىز بولىپ جەتىپ، جازبا ادەبيەت مۇراسىنا اينالىپ، بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالۋى سول زاماندارداعى كوركەمسوزدىڭ ماڭگىلىك وشپەس  رۋحاني كۇشىنىڭ  مولدىعىندا ەدى. اۋىز ادەبيەتىندەگى سول كەزدەگى داستاندار، جىرلار، تەرمەلەر كەڭ قازاق  دالاسىنداعى ءار شاڭىراقتىڭ دەم بەرۋشى رۋحاني ازىعى ەدى. ءسوزىمىزدى ءتىرىلتۋ ءۇشىن عاسىرلاردان  عاسىرلارعا اۋىزدان اۋىزعا كوشىپ، اڭىز بولىپ كەتكەن بۇحار جىراۋدىڭ «ابىلايعا ايتقانى» اتتى ۇزاقتاۋ

    68
  • تۇلعالار

    عالىم جايلىباي:سارسۇمبە، قاراكوپىر

    وسى كوپىردىڭ وڭ بوساعاسىنا جاۋىزدار زۋقا باتىردىڭ باسىن بىرنەشە كۇن ءىلىپ قويعان دەسەدى   بوزدايدى بوتاسى ولگەن عاسىر – ىنگەن، سەن مەنىڭ الشى تۇسكەن اسىعىم با ەڭ! سۇلتانىم ۇلتان بولعان سوناۋ جىلى زۋقانىڭ بۇل كوپىرگە باسىن ىلگەن. باس مۇندا… قايدا قالعان جانسىز دەنە؟! اينالسا وپات دەي بەر نار سۇلدەگە. قارتايدىم قارا كوپىر ساعان جەتىپ التايدىڭ القاسىنداي سارسۇمبەدە. سارىسۇمبە، سەن نە دەيسىڭ، قىران وزەن؟ ساۋالعا جاۋاپ تاپپاي جىلادى وزەن. جاسىندا جازمىشىمنىڭ تامشىسى بار – باسىڭدا تۇرسا قانداي مىنا كەزەڭ. سارعايعان ساعىم كۇنگە سانام وكىل، قايىسىپ قايعى ويلاماس قالا ءنوپىر. عالامنىڭ عازاۋاتىن سەنەن كوردىم بابامنىڭ باسى ىلىنگەن، قاراكوپىر! جارتاسى، جاعالاۋى جاسىل ورمان، ءار تاسى ءور التايدىڭ اسىل ارمان. اقىننىڭ وسى ولكەدە شەرلى

    76
  • تۇلعالار

    كەڭەسباەۆتىڭ  كەڭىستىگى

      باعىنا تالاسپاعان كىم، ءيتى دە ۇرگەن قالانىڭ. سوقتىقپاي كەتتى، وعان كىم، تىكەنەك تىلگەن تابانىن. ەسىلگە بارسا ەگىلىپ، ەرتىس بوپ، اققان جانارى. كەربۇعىداي كەرىلىپ، التايعا اڭسارى اۋادى. اۆتور.   ىلكىدە ءبىر اڭگىمە ەستىپ، زاۋدەعالام شۇقشيىپ وتىرا قالعانىم سول ەدى. جەتىم قوڭىراۋ ( جالعانباعان تەلەفون سيگنالى) ىڭق ەتە قالدى دا، عايىپ بولدى. نە تىزىمگە دە تۇسپەي قالعان. سويتسەم اقجولتاي ءىنىم ارمان ساپارىن استانادان باستاماقشى بولىپ، وتاربا دا كەتىپ بارا جاتىر ەكەن. سول كەزدە ەسىمە ءبارىمىز تانيتىن تالعات اعا كەڭەسباەۆ تۇسپەسى بار ما. ىنىمە ەكەمىز اڭگىمە اۋانىن سولاي بۇرا جونەلدىك. ونىڭ قۇلاعى مەندە، ال باستايىن.   استانانىڭ قاقاعان ايازىنا ەكى بەتى ءسال-ءپال دومبىعىپ كەتكەن، تورتباق تۇلعالى الپامساداي قارا كىسىنى جولىقتىرعان بولساڭىز. ول،

    67
  • ادەبي الەم

    سانانى شايۋدىڭ 10 ءتاسىلى

    نوام حومسكي — زامانىمىزدىڭ داڭقتى فيلوسوفى، ساياسي پۋبليتسيست، لينگۆيست. 88 جاسقا كەلگەن عالىم ايگىلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءدارىس وقىعان، ساياساتقا ارالاسقان، كوپتەگەن يدەيالار مەن كىتاپتاردىڭ اۆتورى. حومسكيدىڭ ەڭبەكتەرىن جۋرناليستەر، ساياساتكەرلەر، پيارشىلار مىندەتتى تۇردە وقۋى ءتيىس. سانانى شايۋدىڭ 10 ءتاسىلى  — نوام حومسكيدىڭ ءتىزىپ بەرىپ كەتكەنى.  تاقىرىپقا قىزىعىپ، ارى قاراي ىزدەنەمىن دەگەندەرگە ينتەرنەتتەن عالىمنىڭ «پروپاگاندا مودەلى» تەورياسى جونىندە وقۋعا كەڭەس بەرەمىن. ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلەگە نازارىن اۋدارۋ قوعام ءۇشىن ماڭىزى كەيىنگى كەزەكتە تۇرعان ماسەلەگە، ءتىپتى دىم ماڭىزى جوق بولماشى نارسەگە  «باسىن اۋىرتىپ»، نەگىزگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق پروبلەمالاردان نازارىن اۋدارۋ. قازاقستاندا بۇل ءادىس ۇنەمى قولدانىلادى. مىسالى، قازاقستاننىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەن كەزدە ادەتتە دەۆالۆاتسيا ءوتىپ جاتادى. مۇسىلماندار وداعىنىڭ مالىمدەمەلەرى كەزىندە اۋىس-تۇيىستەر باستالادى.

    101
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: