| 
  • تاريح

    « شاقانتاي» شەجىرەسى( بەسىنشى باسىلىم ، قوسىمشا جازبالار مەن تولىقتىرۋلار)

           تايتولەۋ ىسقاقۇلى ءتولتاي                                   2003 – 2009 جىلدارى  « شاقانتاي»  شەجىرە  كىتابى  ءتورت رەت  800  دانامەن   باسىلىپ  شىقتى . سوڭعى  ءتورتىنشى  باسىلىمىن  kerey.kz  سايتىنان  تولىق  وقي  الاسىزدار .  وسى  باسىلىمدا  شاقاڭا  قاتىستى سوڭعى  كەزدە  كەلىپ  تۇسكەن اقپاراتتار مەن  م. ماعاۋين، ءو. احمەتوۆ ، س. ىسقاقوۆ ، ن. سامەنبەتوۆ – تەردىڭ كەيىنگى جاريالانعان  دەرەكتەرى قولدالىندى . بەسىنشى باسىلىم دا سول اتالعان سايتقا  قويىلادى .   مەكەن-جايىمىز:  الماتى، 050010, پۋشكين ك. 83 ءۇي، «ريەو» جشس ، تەل.،فاكس:  8(7272) 912049 . ۇيالى  تەل. 87017177657 . e-mail: toltai 42 @mail.ru . مازمۇنى :    شاقانتايدىڭ  

    63
  • ادەبي الەم

    ساحارانىڭ ارۋى (قىسقا اڭگىمە)

    بايىت قابانۇلى: بىردە ۇلانباتىر قالاسىندا حالىق ونەرپازدارىنىڭ بىرىككەن ونەر فەستيپالى وتەتىن بولىپ سوعان قاتىسۋعا دومبىرامدى كوتەرىپ مەن دە باردىم. مونعوليا ەلىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن نە ءتۇرلى عاجايىپ سال-سەرى، ونەر يەلەرى ءبىر قوناق ۇيىنە ورنالاسىپ ون كۇن بويى كۇن-ءتۇن دەمەي ۇلاناسىر دۋمانعا باستىق. كۇندىز ۇلكەن مادەنيەت سارايىنا بارىپ ونەر كورسەتىپ، كەشكە قوناق ۇيىنە كەلىپ توي جاسايمىز. سول قىزىقتى كۇندەردىڭ بىرىندە مەنىڭ جيىرما بەسكە تولعان تۋعان كۇنىم شاق كەلگەن سوڭ داستارحان جايدىم دا كورشى ونەرپازداردى تويعا شاقىردىم. ونسىز دا باستارى اۋىرىپ ۇرىنارعا قارا تاپپاي وتىرعان وڭكەي سايىپقىران اساۋ دارىن يەلەرى ماعان ارناعان سىيلىقتارىمەن قوسا ءوز ءوز اسپاپتارىن دا كوتەرە كەلدى. ءسويتىپ كيىمىن شەشكەن جالاڭاش ادامنىڭ سۋدان تايىنبايتىنى سەكىلدى كوپ كەشىكتىرمەي كوڭىلدى تويدى باستاپ

    43
  • تاريح

    الجاسقان عاسىر (اڭگىمە)

    “اشارشىلىقتى ساياسيلاندىرماۋ كەرەك” دەۋ “دىمىڭدى شىعارما” دەپ ۇلتتى تۇنشىقتىرۋ. بۇل تاريح پەن ۇلتقا جاسالاتىن قيانات! “عاسىرعا سەرت! ادامزات بالاسى زياندا…” «اسىر» سۇرەسى …كوزى جۇمىلماي، «بۇنىڭ نە؟» دەگەن تاڭدانىستى سۇراق انىق وقىلاتىنداي ادىرايىپ، تاس قورانىڭ توبەسىنە قاراعان كۇيى قالىپتى. مۇرىننان كەتكەن قان ەكى ۇرتتى ساعالاي بارىپ، كەپكەن وزەننىڭ ارناسىنداي بىلقىلداپ، توڭعا اينالا باستاپتى. سىپاتايدىڭ دا ەكى ۇرتىنان باستاپ ومىراۋىنا دەيىن – ىڭىردەگى باتىس كوكجيەكتەي قىپ-قىزىل. ەنتىگىن ەندى باسىپ، اۋزىنا كەلگەن ءدامنىڭ قوشقىل تاتيتىنىن، ونىڭ قاننىڭ ءدامى ەكەنىن تۇيسىنگەن. تۇيسىنگەن ساتتە لوقسىپ قۇسا باستادى. بۇنىسى جەتپىس بەس جاسقا كەلىپ، تاشكەنتتەگى اعاش قوراسىنا كىرىپ، قايىس ارقانعا اسىلىپ بارىپ تىنشۋ تاپقانشا جالعاساتىن لوقسۋ ەكەنىن، ارينە، ول كەزدە بىلگەن جوق. ءبىر نارسەنى ءتۇرتىپ، تانىپ الارعا

    49
  • ادەبي الەم

    داننينگ-كريۋگەر «كۇيىگى»

    …جاپون حالقىنىڭ «جالعىز اۋىز جىلى ءسوز قىستىڭ ءۇش ايىن دا جىلى ەتەدى» دەگەن ماقالى بار. ءبىزدىڭ ويىمىزشا دۇنيەدەگى ەڭ سۋىق نارسە ول – اياز دا، اقتۇتەك بوران دا ەمەس، دۇنيەدەگى ەڭ سۋىق نارسە ادامنىڭ نيەتى مەن كوزقاراسى. بۇل جەردە تالانتتارعا تيەسىلى «جالعىز اۋىز جىلى» ءسوز جايىندا ەشتەڭە دەمەي-اق قويالىق (جالپى بىزدەردىڭ بىرەۋدى مۇڭايتۋ مەن پۇشايمان ەتۋ ەڭ نەگىزگى ءلاززات الاتىن يندەكسىمىزگە اينالعانى قاشان). ومىردە مەرەز بەن مەيىرىمسىز دەگەن سوزدەردىڭ بار ەكەندىگى راس بولسا، وندا ونىڭ شىن بەينەسى (پورترەتى دە) بولۋى كەرەك قوي. الدە بۇل قاتىباس پەندەنىڭ كىسى كەيپىندە كورىنگەن ءوز بەينەسى مە ەكەن؟! …تىم ءتاۋباشىل حالىقپىز عوي. تالانتى جانداردى جوعالتىپ الىپ «بۇل ەندى تاعدىر عوي» دەيمىز ءبىرتۇرلى كۇڭىرەنىپ سويلەپ. وسى

    32
  • ادەبي الەم

    ۇرلانعان تابىت.

    1978 جىلى 2 ناۋرىزدا شۆەيتساريانىڭ كورسە-سيۋر-ۆەۆە اۋىلىنداعى زيراتتان اتاقتى كومەديا اكتەرى چارلي ءچاپليننىڭ دەنەسى جاتقان تابىتتى بەلگىسىز بىرەۋلەر ۇرلاپ كەتكەنى انىقتالادى. و زامان دا، بۇ زامان، تابىت ۇرلاۋ دەگەن نە ماسقارا! ەستىگەن جۇرتتا ەس قالماعان! چاپلين 1977 جىلى 25 جەلتوقساندا 88 جاسىندا قايتىس بولدى. بىرنەشە ايدان كەيىن ونىڭ دەنەسى شۆەيتساريا زيراتىنان ۇرلانعانى جايلى اقپارات تاراعانى سول، ەستىگەن جۇرت جاعاسىن ۇستاپ، الاڭداۋمەن بولدى. مۇنداي اتىشۋلى وقيعا الەمدى ءدۇر سىلكىردىرەدى. پوليتسەيلەر اياعىنان تىك تۇرىپ، كىنالىلەردى ىزدەۋ شارالارىنا جاپپاي جۇمىلدىرىلادى. ارينە، قىلمىسكەرلەردى ءىزىن سۋىتپاي قولعا تۇسىرە قويۋى نەعايبىل. ءبىر كۇنى ءچاپليننىڭ جەسىرى ۋناعا بەلگىسىز بىرەۋ تەلەفون شالىپ، شامامەن 600 000 دوللار كولەمىندە تولەم تالاپ ەتەدى. پوليتسيا بۇل ىستەن حاباردار بولعان سوڭ، ۋنانىڭ تەلەفونىن

    31
  • رۋحانيات

    ۇلى كلاسسيكتىڭ ساپارى

    …سەكسەنىنشى جىلدارى ايگىلى امەريكاندىق جۋرناليست جون ءريدتىڭ «دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن ون كۇن» (Ten days that shook the world) (1919) وكتيابر توڭكەرىسى، بولشەۆيكتەر لاڭى، پرولەتارلار، قىزىل جامىلعان پەتروگراد ت س س. وقتىڭ زىڭعىرى جۇققان وقتىن-وقتىن وقيعالار وتكەن ءساتتىڭ شىتىرمانىن ەسكە جاڭعىرتار سوڭى ۇزاق زارداپپەن ۇلاساتىن ~ «ادەبي شىعارمانى» وقىپ جۇرگەندە قولىمىزعا وسى زامان كلاسسيگى مۇحتار ماعاۋيننىڭ «الاساپىران» رومانى تۇسكەن~دى. باس كوتەرمەي ون كۇن وقىپ قاۋاشاقتاي باسىمىزداعى پرولەتارلىق قىرساۋ كۇرشەكتەردى وتالاپ ەمدەگەنىمىز ەسىمىزدە.كۇن كوسەمدى جەك كورە باستاعان تۇسىمىز دا مۇمكىن وسىدان باستاۋ العان!؟ اقيەسىنىڭ ءوز قولتاڭباسىمەن 1989 جىلى ۋلاانبااتارعا سالەمدەمەگە كەلتىرىلگەن كىتاپ مەن ءۇشىن اسا تەڭدەسسىز قۇندى. كىتاپتى پوشتا ارقىلى جولداعان دوسىم ~ سول كەزدەگى جارق ەتىپ شىققان جاس جالىندى جازۋشى قىز گۇلزات

    51
  • تۇلعالار

           قازاق پوەزياسىنىڭ ءتاڭىرى…

                          بيىل، 2020 جىلدىڭ 10 تامىزىندا ۇلى اقىن، اعارتۋشى، عۇلاما، ۇلتتىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى، قازاق ادەبيەتىندەگى قايتالانباس زور تۇلعا اباي قۇنانبايۇلىنا 175 جىل تولدى. ورىستار ءۇشىن – پۋشكين، اعىلشىندار ءۇشىن – شەكسپير، گرۋزيندەر ءۇشىن – رۋستاۆەلي قانداي ۇلى قۇبىلىس بولسا، اباي دا قازاقتار ءۇشىن سونداي تەڭدەسسىز قۇبىلىس.                                                    اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى 1845 جىلى 10 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىڭعىس تاۋىنىڭ باۋىرىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1904 جىلى دۇنيەدەن قايتقان. اباي ءوزىنىڭ بالالىق شاعىن اجەسى مەن اناسىنىڭ قاسىندا وتكىزدى. بولاشاق اقىن ەل اناسى اتانعان زەرە اجەسىنىڭ تاۋسىلمايتىن اڭىز-ەرتەگىلەرىن ەستىپ، سوزگە شەبەر ۇلجان اناسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ ءوستى. ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس

    121
  • ادەبي الەم

    قورقىتتىڭ بولىپ قوبىزى (ۇلى جازۋشى،عۇلاما عالىم مۇحتار ماعاۋين اعامىزدىڭ 80جاسقا تولۋىنا ارنايمىن)

    قازاقتىڭ ۇلكەن ابىزى، ۇلىلاردىڭ ناق ءىزى. 80گە كەلدى مۇحا اعام ، ۇلتىمنىڭ ناعىز وعىزى. جىرلاعان بەس عاسىردى، قورقىتتىڭ بولىپ قوبىزى. عالىممىن دەگەن تالايدىڭ، سايدا-سان،قۇمدا جوق ءىزى. تەڭەسە الماس ءبىر سىزگە، سوندايدىڭ توقسان توعىزى. 80 گە كەلدىڭ سەندە اعا، بارىمىزدە پەندە اعا. ەكى اينالىپ بۇل جاسقا ، كەلمەيسىز عوي ەندى اعا. تۋىپ وسكەن تۇعىرىڭ، قازاقستانداعى كەڭ دالا. سىزگە قونىس بولا الماي ، قۇرلىق استىڭ ەن دالا. كەتەسىزبە وسىلاي ، بۇتىندەلمەي جەڭ،جاعا. اتتەڭ ءبىر كەم دۇنيە ، ايتقانداي شەشەن شەر اعا. سىزگە قاستىق قىلعاندار، اياققا تۇساۋ سالعاندار. قىزعانىشتان كورە الماي ، ىشتەرى وت بوپ جانعاندار. جولىڭا قاقپان قۇرعاندار، قادىرىىڭ ءوتىپ ءبىر كۇنى، ارماندار ،سىزدى ارماندار. جازعانىڭ كاۋسار بۇلاقتاي، وقىعان ادام العان ءنار.

    118
  • تاريح

    الاش ارىسى – مىرجاقىپ دۋلاتوۆ 135 جاستا

         جيىرما جاسىندا ۇلتىن وياتىپ، ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ تۋىلعانىنا بيىل 135 جىل تولىپ وتىر. ەلىم دەپ، جەرىم دەپ حالقى ءۇشىن جانىن اياماعان  اتامىزدىڭ بۇل جاسىن اتاپ ءوتۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ۇلتى ءۇشىن جاساعان قىزمەتتەرى، ەڭبەكتەرى قازىرگى تاڭدا ءار قازاققا ايان جانە ماقتانىش. نەبارى جيىرما ءتورت جاسىندا «Oيان، قازاق!»، – دەپ ۇلتىنا ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الاش قوزعالىسىنىڭ باسىندا تۇرعان ەدى.  بۇل جولدا ول كىسى كوپ ەڭبەك ەتتى.   پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ەزگىسى كۇشەيىپ تۇرعاندا، اۋمالى-توكپەلى زاماندا ءومىر سۇرگەن  م.دۋلاتوۆ جاستىعىنا قاراماستان، ۇلتىنا ايانباستان قىزمەت ەتكەن ۇلى تۇلعا! جاستايىنان اتا-اناسىنان ايىرىلسادا ساعى سىنباي العا ۇمتىلدى. حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ،  جوعىن جوقتاۋعا سەرت بەرىپ، حالىق ىسىنە بار

    558
  • تاريح

    قىرعىز (قازاق) اۆتونومياسىنا -100 جىل.

    (تاريحي -دەرەكتى اڭگىمە)   جۇمات انەسۇلى     ارمان بولعان اۆتونوميا   قازاق ەلىنىڭ اۆتونوميالى رەسپۋبليكا بولۋىن الاش قايراتكەرلەرى اڭساعان، ارمانداعان. ولار 1917-جىلدان قازاق اۆتونومياسىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كۇرەستى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ول كەزدە كادەت پارتياسىنىڭ مۇشەسى ەدى، سودان رەسەيدىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى بولعان كەرەنسكيدەن، ودان كەيىن كولچاكتىڭ كومەگىمەن قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋدان ءۇمىتتى بولعان. كەرەنسكيدىڭ بۇل ماسەلەگە كوڭىل بولۋگە ۋاقىتى بولمادى، ال، كولچاك بولسا، “قازاقتار ەشقاشان اۆتونوميا المايدى” دەپ ءۇزىلدى كەسىلدى باس تارتقان.  سونىمەن 1918-جىلى كولچاكتىڭ، دۋتوۆتىڭ، دەنيكيننىڭ اسكەرلەرى بولشەۆيكتەردەن جەڭىلە باستادى. 1918-جىلى بولشەۆيكتەر اقتارمەن ايقاسىپ جاتقاندا تساريتسين مايدانى، كاسپي، ماڭعىستاۋ ارقىلى ونداعان تۇيەلى اربامەن ءا.جانگەلدين تورعايعا، امانگەلدىنىڭ ساربازدارىنا كوپ قارۋ جاراق جەتكىزدى. كوپ قارجىدا اكەلگەن. سودان1918- جىلى قازان ايىندا تورعايدا سوۆەت وكىمەتى

    290
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: