| 
  • كوز قاراس

    ارالدىڭ ازۋى مەن توزۋى

    كەڭەستىك داۋىردەگى يرريگاتسيالىق جۇيە مەن جەردى ەشبىر اگروتەحنيكالىق شارالاردى ساقتاماي، ەسەپسىز يگەرۋ تاسىلدەرى ارال تەڭىزىن جويۋعا جەتكىزدى. كسرو سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي كىناسىنان ارال ايماعى ءالى مەكەنگە اينالدى. سىرداريا جانە ءامۋداريا وزەندەرىنىڭ سۋلارىن ماقتا ەگىسىنە كوپتەپ بولۋدەن ارال تەڭىزى تارتىلىپ، ونىڭ سۋى ازايدى. وزبەكستان مەن قازاقستان شەكاراسىندا ورنالاسقان، ءشول زوناسىنىڭ سۋ ايدىنى – ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايى بۇگىندە كوڭىل تولارلىقتاي ەمەس. كەزىندە  دۇنيەجۇزى بويىنشا 4-ورىندا بولعان تەڭىزدىڭ بۇگىندە جوق بولىپ كەتۋ قاۋپى بار. بۇعان باستى سەبەپ – ادام ارەكەتى سالدارىنان تەڭىزدىڭ تەك قۇر ءىزى عانا قالا ما دەگەن سۇراق بارلىعىمىزدى الاڭداتادى.  1950 جىلدارى تەڭىزدە بالىقتىڭ 24 ءتۇرى ءوسىرىلىپ، بالىق اۋلاۋ جىلىنا 500 مىڭ تونناعا جەتسە، ال 1980 جىلدارى سوڭىنا قاراي بالىقتىڭ

    68
  • كوز قاراس

    اقش ۇكىمەتى “تەررورلىق ۇيىم”ارقىلى ورتالىق ازياعا قاندايدا ءبىر ستراتەگيالىق جاڭا جوسپار قۇرا ما؟

    2001- جىلعى 11- قىركۇيەك وقيعاسىنان كەيىن رەسمي تۇردە تەررورلىق ۇيىم دەپ تانىلىپ كەلگەن شىعىس تۇركىستان يسلام پارتياسى (东突厥斯坦伊斯兰党/东伊运) قوزعالىسىن 20- قازان كۇنى اقش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مايك پومپەو “تەررورلىق ۇيىم” تىزىمىنەن بوساتىپ شىعاردى. بۇل تۋرالى ناقتى اقپارات 5- قاراشا كۇنى عانا جاريا بولدى. اتالمىش يسلام حارەكەت ۇيىمى 80- جىلدىڭ اياعىندا قۇرىلعان. شۋار، اۋعان، پاكىستان جانە باسقا دا بىرقاتار ەلدەردە بەلسەندى قيمىل جاساپ كەلگەن ۇيىمدى “11- قىركۇيەك” وقيعاسىنان كەيىن اقش ۇكىمەتى قارا تىزىمگە الىپ، ءىس-ارەكەتىن زاڭسىز دەپ تانىعان ەدى. 2017- جىلى تۇركيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مەۋلۇت چاۋىشوعلى قىتاي ساپارى كەزىندە تۇركيا جاقتىڭ دا اتالمىش پارتيانى “تەررورلىق ۇيىم” دەپ تانيتىنىن جاريالاعان-دى. اقش ۇكىمەتىنىڭ اتالمىش ۇيىمدى اراعا 19 جىل سالىپ قارا تىزىمنەن بوساتىپ

    51
  • كوز قاراس

    «كوكەسى» مەن «جاكەسى»: جامبىل وبلىسىندا 60 مىڭ گەكتار جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى

    «مىقتىلار» مەملەكەتتىك جەردى دە مەنشىكتەپ العان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قا¬زاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا جەردىڭ شەتەلدىكتەرگە ساتىل¬مايتىنىن، الايدا بارىنشا ءتيىمدى پايدالانىلۋى قاجەتتىگىن باسا ايت¬قانى بەلگىلى. بۇعان قاتىستى جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ اكىمدىكتە وتكەن جيىندا «جەر ەشكىمنىڭ اكەسىنەن قال¬عان مۇرا ەمەس» دەپ ناقتى ۇستانىمىن بىلدىرگەن بولاتىن. ايماق باسشىسى ءتىپتى يگەرۋ¬سىز جاتقان جەرلەردىڭ يەسى كىم بولسا دا مەم¬لە¬كەتكە كەرى قايتارۋدى قۇ¬زىرلى ماماندارعا تاپ¬سىرعان. مۇنداي تا¬لاپتى تاپسىرما باي-ماناپ¬تاردىڭ قابىرعاسىنا باتىپ، جون تەرىسىنە شوق باسقانداي بولعانى داۋسىز. جامبىل وبلىسى اكىم¬دىگىنىڭ جەرلەردى پايدالانۋ جانە قورعالۋىن باقىلاۋ باس-قارماسىنىڭ باسشىسى ءابىل¬حايىر تامابەكتىڭ ايتۋىنشا، جىل باسىنان بەرى جۇرگىزىلگەن تەكسەرىستەر تالاي سۇمدىق پەن قۋلىقتىڭ بەتىن اشقان ەكەن. «جامبىل وبلىسىنىڭ اكى¬مى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ تاپ¬سىرماسىنا وراي، بيىل

    88
  • كوز قاراس

    شونجىنىڭ گەو-ستراتەگيالىق شىندىعى (ساراپتامالىق ماقالا)

    بۇل اۋدان (شونجى) قاراساڭىز شەكاراعا ءتيىپ تۇر. شەكارانىڭ كۇنشىعىس بەتىندە اتى قاززاققا بەرىلگەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى بار (ەكىنشى سۇگىرەت). وندا جەر قايىسقان قالىڭ قازاق تۇرادى. اۆتونرميالى وبلىس شۋار’دان بۇرىن قۇرىلعان. ورتالىعى قۇلجا قالاسى ء(ۇشىنشى سۇگىرەتتەگى 1-گە قاراڭىز). وسى اۆتونوميالى قازاق وبلىسىنا قازىر سەگىز اۋدان، ءبىر قالا توتە قارايدى. ولار: كۇنەس، نىلقى، توعىزتاراۋ اۋداندارى ء(ۇشىنشى سۇگىرەتتەگى 5,6,9-عا قاراڭىز). بۇل ءۇش اۋدان ىلە اڭعارى مەن ىلە دارياسىنىڭ باسىنا ورنالاسقان قازاق ەڭ كوپ، ەڭ ىرگەلى قونىس تەپكەن، تاريحى وتە تەرەڭ، بايىرعى قازاق جەرى. وسى ءۇش اۋدان قازاقتارى 20- عاسىر باسىندا ورىنبورعا ارنايى حات جازىپ، الاش ءباسپاسوزىن قولداپ قارجى جولداپ، وزدەرىن دە الاشتىڭ الىستاعى ءبىر بولشەگى ساناعان-تىن. وسى ءۇش اۋدان تىڭ يگەرىپ، تام

    350
  • كوز قاراس

    ەلدەس وردا: شونجى تارانشىلارىنىڭ “ايعايى” (شاعىن ساراپتاما)

    ءبىرىنشى، ۇيعىرستان دەگەن اتاۋ قاتەلەسپەسەم العاش رەت 1928-1935 جج اراسىندا حاتقا تۇسە باستادى. ەۋروپانىڭ حريستيان ميسسيونەرلەرى قاشقاريادا باسپا قۇرعان. باسپادان ۇيعىرلاردىڭ قاشقار اكتسەنتىندە حريستيان ءدىنىن ۋاعىزدايتىن كىتاپتار، قيسسالار، كۇنتىزبەلەر باسىپ شىعاردى. سول كوپ كىتاپتىڭ بىرىندە “ۇيعىرستان” اتاۋى العاش رەت قولدانىلعان. بىراق بۇنداعى ۇيعىرستان اتاۋى قاشقارياداعى التى ۇلكەن شاھاردى كورسەتەدى. ۇيعىرستان اتاۋى ودان سوڭ 1951-1955 جىلدارى تاعى كوتەرىلدى، بىراق اتاۋدى كوتەرۋشىلەر حريستيان ميسسيونەرلەرى ەمەس، ۇيعىردىڭ بەلسەندى ساياسي توپ، ەليتاسى بولدى. 1951-1955 جىلدارى قازىرگى شۋار’دا ۇلتتىق اۆتونوميانى انىقتاۋ، شەكاراسىن بەكىتۋ جۇمىستارى قاۋرت ءجۇردى، سول كەزدە قىتاي ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە “ۇيعىرستان اۆتونوميالى رەسپۋبيليكاسى” دەيتىن ۇسىنىس جولدانعان. ارينە، بۇل سول كەزدەگى كوپ ۇسىنىستىڭ ءبىرى، “شارقي تۇركىستان اۆتونوميالى رەسپۋبيليكاسى” دەگەن ۇسىنىس دا بولدى. وسى اۆتونوميالى

    408
  • كوز قاراس

    مارات ءبايدىلداۇلى (توقاشباەۆ): قارادالا اتاۋى قالپىنا كەلتىرىلسە…

    جازۋشى-پۋبليتسيست ۇيعىر اۋدانىندا قازاق-ۇيعىر جاستارى اراسىندا جانجال شىعىپ، توبەلەسكە ۇلاسقانىن، اراسىندا جاراقات العاندار بار ەكەندىگىن ەستىپ وتە قاپا بولدىم. بۇل ءسوز جوق، يدەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ ولقىلىعى دەپ ويلايمىن. جالپى ۇيعىر حالقىنا جاپپاي قارا بوياۋ جاعۋعا بولمايدى. ولار دا وزىنشە ءبىر حالىق، تۋىس حالىق، تۇركى حالقى، مۇسىلمان حالقى. نەگىزگى مەكەنى قازىرگى قىتاي جەرىندە. ۇيعىر حالقى بىرنەشە عاسىردان بەرى ءوز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ كەلەدى. ساياسي تۇرعىدان اشىقتان اشىق ولاردى قولداۋعا قۇقىمىز جوق بولسا دا، ءوز باسىم ىشتەي مۇسىلمان باۋىرلارىمىز عوي، ءوز الدىنا ەل بولىپ كەتسە عوي دەپ تىلەيمىن. ۇيعىر حالقىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن مادەنيەتىنە، ءتىلى مەن داستۇرىنە قۇرمەتىمىز ۇلكەن. بىرقاتار ۇيعىر قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋعا اتسالىسقاننان بولار ۇيعىرشا دا ءتاپ-ءتاۋىر سويلەي الامىن. بىراق

    286
  • كوز قاراس

    پرەزيدەنت توقاەۆقا اشىق حات

    2020 جىلدىڭ 28 مامىرىندا، ماسكەۋدەن جىبەرىلگەن مەنىڭ جۇگىم قىزىلورداعا كەلدى. CDEK فيرماسى، تاپسىرىس ءنومىرى 1173341109 جىبەرىلىم. قوس چەمودان. مەنىڭ قۇجاتتارىم، بازارلىقتارىم، كيىم-كەشەك، ۇيالى تەلەفوندارىم ءوز ورنىندا. نەمىس تىلىندەگى گيوتە جيناعى،  ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ كىتاپتارى، كسرو جۋرنالدارى  مەن باسقا ادەبيەت تە ءوز ورنىندا. بىراق، قىدىربەك رىسپەكۇلى قۇراستىرعان، جۇدىرىقتاسۋ جۇلدىزدارىنىڭ قولتاڭبالارىنا تولى “قازاق بوكسشىلارى” اتتى كىتاپ جوعالعان. سونىمەن قاتار، تاريحشىمىز كارىشال اسان اتانىڭ قوس كىتابى دا جوق. ارينە، ءبارى بولۋى مۇمكىن. الايدا، قازاقي كىتاپتارىمدى ورىس جۇك تاسۋشىسى نەمەسە رەسەيلىك شەكاراشى جىمقىردى دەپ ويلامايمىن. پوگون تاققان جەرگىلىكتى حايۋانداردىڭ ساسىق ارەكەتى بولسا كەرەك. بارىپ تۇرعان وڭباعاندار عوي! مىسالى، بوكس كىتابىمدا ماعان ارنالعان ەرماحان ىبىرايىموۆ پەن جاندوس كوكىموۆتىڭ ىزگى تىلەكتەرى جازىلعان. سوندا نە؟ وفيتسەر اتاعىمەن جامىلعان

    230
  • كوز قاراس

    “ساياسي ۇپاي جيناۋعا تىرىسىپ جاتىر”. ساراپشى توقاەۆتىڭ ەاەو جيىنىندا ايتقانى جايلى

    ايان قالمۇرات قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۆيدەوكونفەرەنتسيا ارقىلى وتكەن ەاەو جيىنىنا قاتىسىپ وتىر. 19 مامىر 2020 جىل. مامىردىڭ 19-ىندا ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنا (ەاەو) مۇشە ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى ۆيدەوكونفەرەنتسيا ارقىلى وتكەن جيىندا ۇيىمنىڭ الداعى بەس جىلعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسىن قابىلداعان جوق. جيىن كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ستراتەگيا جوباسىن «ەل ۇكىمەتتەرى مەن پارلامەنتىنىڭ دەربەستىگىن شەكتەيدى» دەپ، كەيبىر تۇسىن قايتا قاراۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس ايتتى. تاۋەكەلدى باعالاۋ توبىنىڭ ديرەكتورى، ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىنداعى توقاەۆ ءسوزىنىڭ استارى جايلى، نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقىرى تاياعان ءداۋىرى، ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى ىشىندەگى قوردالانىپ قالعان قايشىلىقتار جايلى ايتتى.  ەاەو ىشىندەگى جوعارعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوبانىڭ ىشىندە “ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ 2025

    265
  • كوز قاراس

    تاڭىرشىلدىك — قازاقتىڭ كونەرمەيتىن كونە دۇنيە تانىمى

    تاڭىرشىلدىك — قازاقتىڭ كونەرمەيتىن كونە دۇنيە تانىمى. تاڭىرشىلدىك ۇعىمىندا كوپ دىندەر قاتارلى جاراتۋشىنى بار دەپ ەسەپتەيدى، بىراق ول ادامدارعا ەلشى جىبەرمەيدى، كوكتەن كىتاپ تۇسىرمەيدى، جاراتىلىسقا ء(سىز بەن بىزگە) “سالەم” جولدامايدى — دەگەن نانىم-سەنىم بار. جاراتۋشى بارلىعىن جەرگە قالدىرعان، ءبارى اينالىپ تۇراتىن مەحانيزم. سوندىقتان جاقسىلىق جاساساڭ دا، جاماندىق جاساساڭ دا وزىڭە اينالىپ كەلەدى. سول سەبەپتى تاڭىرشىلدىك ۇعىمىنداعى ەڭ نەگىزگى عيبادات — شىن كوڭىلدەن جاقسىلىق جاساۋ، بارىڭدى ءبولىپ بەرۋ. ونى رەپرەسسيا جىلدارىندا قازاق دالاسىنا ايدالىپ كەلگەن وزگە ۇلتتار جاقسى بىلەدى. ال قازاق نەگە قىرعىنعا ۇشىرادى..؟ وعان يسلام جاۋاپ بەرە المايدى، وعان تاڭىرشىلدىك جاۋاپ بەرەدى: قازاق قاشان دا جاۋىنگەر حالىق بولعان، كەشە عۇندار قىتايلارعا قاۋىپ توندىرسە، بۇگىن سول قىتايلاردىڭ ۇرپاقتارى بىزگە قاۋىپ ءتوندىرىپ

    291
  • كوز قاراس

    ساردوبا، روگۋن، اەس. 

    الاپات اپات بولىپ، قالىڭ ەل سۋعا كەتىپ جاتقاندا بيلىك ويناپ جاتقاندار وزبەكستانعا نوتا جىبەرەمىز بە، جوق پا دەگەندى دە اقىلداسپاپتى. نوتامىزدى دايىنداپ قويدىق دەگەن ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا، شەكارادا سالىنىپ جاتقان سۋ قويماسى جونىندە قازاقستان “بىرنەشە رەت” سۇراسا دا وزبەكستان جوندەم جاۋاپ بەرمەپتى. ءبىرى كەلىپ، ءبىرى كەتىپ جاتقان شەنەۋنىكتەر ءسىرا، ء“بىز سۇرادىق، مىندەتىمىزدەن قۇتىلدىق” دەپ جىلى جاۋىپ قويسا كەرەك. تابانداپ تۇرماعان، جەرىنە جەتكىزبەگەن. ايتپەسە، حالىقارالىق زاڭ نورماسىن بۇزدى دەپ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا ارىزدانار ەدى، الەمنەن بەيتاراپ ساراپشى شاقىرار ەدى. ىزدەدىم، ونداي جوق. ساردوبا سالىنسا، تىم بولماعاندا سىرداريا سۋالماي ما، كىشى ارالعا زار بولمايمىز با دەگەن دە ەسەپ-قيساپ جوق.  ساردوبانىڭ ماسەلەسى ەكى جەمقور جۇيەنىڭ اراسىندا جالعان اعايىنگەرشىلىكپەن، بالكىم، سەن ءىش، مەن ءىش

    503
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: