| 
  • كوز قاراس

    ارالدىڭ ازۋى مەن توزۋى

    كەڭەستىك داۋىردەگى يرريگاتسيالىق جۇيە مەن جەردى ەشبىر اگروتەحنيكالىق شارالاردى ساقتاماي، ەسەپسىز يگەرۋ تاسىلدەرى ارال تەڭىزىن جويۋعا جەتكىزدى. كسرو سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي كىناسىنان ارال ايماعى ءالى مەكەنگە اينالدى. سىرداريا جانە ءامۋداريا وزەندەرىنىڭ سۋلارىن ماقتا ەگىسىنە كوپتەپ بولۋدەن ارال تەڭىزى تارتىلىپ، ونىڭ سۋى ازايدى. وزبەكستان مەن قازاقستان شەكاراسىندا ورنالاسقان، ءشول زوناسىنىڭ سۋ ايدىنى – ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايى بۇگىندە كوڭىل تولارلىقتاي ەمەس. كەزىندە  دۇنيەجۇزى بويىنشا 4-ورىندا بولعان تەڭىزدىڭ بۇگىندە جوق بولىپ كەتۋ قاۋپى بار. بۇعان باستى سەبەپ – ادام ارەكەتى سالدارىنان تەڭىزدىڭ تەك قۇر ءىزى عانا قالا ما دەگەن سۇراق بارلىعىمىزدى الاڭداتادى.  1950 جىلدارى تەڭىزدە بالىقتىڭ 24 ءتۇرى ءوسىرىلىپ، بالىق اۋلاۋ جىلىنا 500 مىڭ تونناعا جەتسە، ال 1980 جىلدارى سوڭىنا قاراي بالىقتىڭ

    68
  • رۋحانيات

    توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟

      توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟ سىر بويى – تۇنعان شەجىرە، تاۋسىلماس تاريح. وتكەن ءومىردى بۇگىنمەن بۇگىپ قالۋعا بولمايدى. بابالاردىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى ۇلى جولى عاسىرلار قويناۋىنان ۇلاسىپ كەلە جاتقانى اقيقات. ال، قازىرگى ءومىر ەرتەڭگە جالعاساتىندىقتان، وتكەندى تارازىعا تارتۋ – باستى مىندەت. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاريالاۋ ارقىلى رۋحاني مۇرالارىمىزدى تۇگەندەپ، ۇرپاققا ۇلتجاندىلىقتىڭ ۇرىعىن سەبۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. جەر اتاۋلارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءوز ولكەمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا ۇڭىلە وتىرىپ، ۇرپاق ساناسىندا ساباقتاستىق سالتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. قايسىبىر ەلدىڭ، جەردىڭ نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ اتالۋ تاريحى بولاتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق «توراڭعىلى – بالا اۋليە» اتالۋىنىڭ وزىندىك شىعۋ توركىنى بار. ايتسە دە  تاريحشىلار، شەجىرەشىلەر دە «توراڭعىلى – بالا اۋليە» ءدال وسىلاي بولعان دەپ ءالى كۇنگە دەيىن تاپ

    100
  • تاريح

    الاش ارىسى – مىرجاقىپ دۋلاتوۆ 135 جاستا

         جيىرما جاسىندا ۇلتىن وياتىپ، ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ تۋىلعانىنا بيىل 135 جىل تولىپ وتىر. ەلىم دەپ، جەرىم دەپ حالقى ءۇشىن جانىن اياماعان  اتامىزدىڭ بۇل جاسىن اتاپ ءوتۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ۇلتى ءۇشىن جاساعان قىزمەتتەرى، ەڭبەكتەرى قازىرگى تاڭدا ءار قازاققا ايان جانە ماقتانىش. نەبارى جيىرما ءتورت جاسىندا «Oيان، قازاق!»، – دەپ ۇلتىنا ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الاش قوزعالىسىنىڭ باسىندا تۇرعان ەدى.  بۇل جولدا ول كىسى كوپ ەڭبەك ەتتى.   پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ەزگىسى كۇشەيىپ تۇرعاندا، اۋمالى-توكپەلى زاماندا ءومىر سۇرگەن  م.دۋلاتوۆ جاستىعىنا قاراماستان، ۇلتىنا ايانباستان قىزمەت ەتكەن ۇلى تۇلعا! جاستايىنان اتا-اناسىنان ايىرىلسادا ساعى سىنباي العا ۇمتىلدى. حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ،  جوعىن جوقتاۋعا سەرت بەرىپ، حالىق ىسىنە بار

    223
  • تاريح

    قىرعىز (قازاق) اۆتونومياسىنا -100 جىل.

    (تاريحي -دەرەكتى اڭگىمە)   جۇمات انەسۇلى     ارمان بولعان اۆتونوميا   قازاق ەلىنىڭ اۆتونوميالى رەسپۋبليكا بولۋىن الاش قايراتكەرلەرى اڭساعان، ارمانداعان. ولار 1917-جىلدان قازاق اۆتونومياسىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كۇرەستى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ول كەزدە كادەت پارتياسىنىڭ مۇشەسى ەدى، سودان رەسەيدىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى بولعان كەرەنسكيدەن، ودان كەيىن كولچاكتىڭ كومەگىمەن قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋدان ءۇمىتتى بولعان. كەرەنسكيدىڭ بۇل ماسەلەگە كوڭىل بولۋگە ۋاقىتى بولمادى، ال، كولچاك بولسا، “قازاقتار ەشقاشان اۆتونوميا المايدى” دەپ ءۇزىلدى كەسىلدى باس تارتقان.  سونىمەن 1918-جىلى كولچاكتىڭ، دۋتوۆتىڭ، دەنيكيننىڭ اسكەرلەرى بولشەۆيكتەردەن جەڭىلە باستادى. 1918-جىلى بولشەۆيكتەر اقتارمەن ايقاسىپ جاتقاندا تساريتسين مايدانى، كاسپي، ماڭعىستاۋ ارقىلى ونداعان تۇيەلى اربامەن ءا.جانگەلدين تورعايعا، امانگەلدىنىڭ ساربازدارىنا كوپ قارۋ جاراق جەتكىزدى. كوپ قارجىدا اكەلگەن. سودان1918- جىلى قازان ايىندا تورعايدا سوۆەت وكىمەتى

    122
  • تاريح

    ريم بيلەۋشىلەرى ۇلى دالادان بارعان با؟

    يتەلى رۋى – ىرگەلى رۋلاردىڭ ءبىرى. اتاۋى جاعىنان يتەلى كادىمگى يتەلگى قۇستىڭ اتاۋىنىڭ عاسىرلار لەگىندە ع، گ ارىپتەرى تۇسۋىنە بايلانىستى وزگەرىسكە ۇشىراعان ءتۇرى بولۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاقتان العاندا، يد-تەلى، يدي-تەلە بولىپ ەجەلگى التايلىق تەلەلەردىڭ ءبىر بۇتاعى بولۋى مۇمكىن. يد-تەلى، يدي-تەلە اتاۋلارى ولاردى جەر-تەلەلەرى(وتىرىقشى تەلە) جانە قاسقىردى توتەم ەتكەن تەلەلەر رەتىندە كورسەتە الادى. يتەلىنىڭ شەجىرە بويىنشا كوكبۇلاق دەگەن اتانىڭ نەمەرەسى ەكەنىن تانىساق، كوك ءسوزىنىڭ قۇدايى سيپاتتار مەن كوك بورىگە، كيەگە قاتىستىلىعىن ەسكەرسەك يت ءسوزىنىڭ ءارى جاعىندا قاسقىر توتەمى جاتادى. يتاليانداردىڭ يت ەمگەن(قاسقىر ەمگەن) ەكى بالانى توتەم ساناپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن يتەلى اتاۋىنان يتەليا(يتاليا) بولىپ تۇرعانىن بىلە الامىز. ونىڭ ۇستىنە كوكبۇلاق اتالاتىن كەي جەردى حالىق كوكەبۇلاق دەپ تە ايتادى. كوكەبۇلاق – تىۆا

    420
  • ساياسات

    ايا سوفيا نەگە مۇراجايعا ايلاندىرىلدى؟!؟

    ايا سوفيا ايلاناسىنداعى داۋعا نۇكتەنى قويۋ ءۇشىن ونىڭ 1934 جىلى نەلىكتەن مۇراجايعا ايلاندىرىلعانىن بىلمەك ءلازىم. بۇگىنگى احۋالمەن وتكەنگە باعا بەرۋگە بولمايدى، سول ۋاقىتتىڭ شىندىعىن ءبىلۋ شارت. وسمان پاتشالىعى 1-ءشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىلگەن سوڭ 30 قازان 1918 ج. اتاقتى “موندروس شارتىنا” قول قويدى، بۇل شارت بويىنشا وسمان پاتشالىعى جەڭىمپاز ەلدەردىڭ جەڭىسىن مويىنداپ، ەل بيلىگىن سولارعا تاپسىرىپ، ءىس جۇزىندە ىدىراپ كەتتى. وسمان پاتشالىعى جەڭىمپاز ەلدەرمەن فرانتسيانىڭ استاناسى پاريج ماڭىنداعى سەۆر (Sevres) قالاشىعىندا 10 تامىز 1920 ج. سوڭعى شارتقا قول قويدى. “سەۆر شارتى” دەپ اتالعان وسى حالىقارالىق قۇجاتقا جەڭىمپاز ەلدەر رەتىندە: بريتانيا يمپەرياسى، فرانتسيا، يتاليا، گرەتسيا، جاپونيا، ارمەنيا، بەلگيا، پولشا، پورتۋگاليا، حيجاز پاتشالىعى، رۋمىنيا، سەربيا، چەحيا، حورۆاتيا قول قويىپتى، جەڭىلىسكە ۇشىراعان وسمان پاتشالىعى

    221
  • تاريح

    كەنەسارى حان مەن بالاسى سىزدىق سۇلتان تۋرالى دەرەك وسمان مۇراعاتىنان

    كەنەسارى حان مەن بالاسى سىزدىق سۇلتان تۋرالى دەرەك وسمان مۇراعاتىنان كەزدەسۋى بەك مۇمكىن. بۇعان ەشقانداي دا ءشۇباڭىز بولماسىن. ءبىرىنشى سۇگىرەت، وسمان ەلىندە جارىق كورگەن “باسيرات” (basîret) اتتى گازەت. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى سۇگىرەت، وسمان مەملەكەتىندە جارىق كورگەن “ۋاقىت” اتتى گازەت. ءتورتىنشى سۇگىرەت، وسمان سۇلتانى ءابدۇلازيزدىڭ قاشقارياعا كومەككە جىبەرگەن اسكەري قارۋ-جاراق، وق-دارىسىنەن ءبىر پارشا كورىنىس. كەنەسارى مەن سىزدىق سۇلتان تۋرالى وسمان دەرەكتەرى شىنى كەرەك ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق. حان كەنەسارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن قازاقستان ايماقتارىمەن شەكتەپ ءبولىپ قاراۋ ەڭ ۇلكەن قاتەلىك سانالادى. حان كەنە مەن شىعىس تۇركىستانداعى قازاق، ۇيعىر، دۇڭعان كوتەرىلىستەرى اراسىنداعى ساياسي، اسكەري قاتىناستار تۋرالى دەرەك تە قىتاي مۇراعاتىندا كومۋلى جاتىر. وندا شاۋەشەك، قۇلجا جانە ءۇرىمجى قالالارىنداعى قازاقتاردىڭ حان كەنەمەن جانە كەيىنگى

    410
  • تاريح

    احاڭ مەن جاحاڭ سالعان ازاتتىق جولى

     «قازاق» گازەتىنە –107 جىل جۇمات انەسۇلى                                                                                                                       تاريحي پوۆەست                                                                                       

    188
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ تارقاۋى تۋرالى

    1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا قۇلجا قالاسىندا قۇرىلعان شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى 1946- جىلعا كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ رەسمي تۇردە تاراعانىن جانە بۇدان بىلاي شىڭجاڭ ولكەسىمەن بىرىككەن كواليتسيالى ۇكىمەت قۇرماق نيەتىن بىلدىرە وتىرىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستاندا” ارنايى ماقالا جاريالاعان-دى. نەبارى ءبىر جارىم جىل ءومىر سۇرگەن قۇلجاداعى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى، 1946- شى جىلعا كەلگەندە رەسمي توقتادى. 1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۋاقىتشا ۇكىمەت جاريا ەتىلگەن سوڭ، ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستان” دەپ اتالدى. گازەت ۇيعىر، قازاق، ورىس، موڭعول جانە قىتاي تىلىندە جارىق كوردى. گازەتتىڭ قازاقشا بولىمىندە بۇقارا تىشقانباەۆ، قۇرمانالى وسپانۇلى باسشىلىق ەتتى جانە گازەتتىڭ رەداكتسيا قۇرامىندا اۋەسقان نارىنبايۇلى، راحمەتوللا اپشەۇلى، قۇرمانباي تولىبايۇلى، ابدىبەك، الاديار، اسانباي، سىرايىل، قالي قاتارلى كىسىلەر رەداكتور، اۋدارماشى،

    345
  • تاريح

    انگليانىڭ جوڭعاريا قازاقتارىنا وزىق سوعىس قارۋلارىن بەرۋگە تالپىنۋى

    قاشقارداعى انگليا كونسۋلى  انگليانىڭ قاشقارياداعى كونسۋل قىزمەتى 1881- جىلدان كەيىن باستاۋ الادى. انگليانىڭ تۇپكى ماقساتى تسين يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماعى مەن تۇركىستان (ورتالىق ازيا) دالاسىنا ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋ ەدى. بىراق، بۇل تۇستا پاتشالىق رەسەيدىڭ دە ايماقتاعى ساياسي ىقپال كۇشىن ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. پاتشالىق رەسەيدىڭ ءاۋ باستاعى ماقساتى تۇركىستان ايماعىن ەندەي ءوتىپ ءۇندىستان ارقىلى تەلەگەي تەڭىز جولىنا شىعۋ ەدى. بىراق، تۇركىستان دالاسىنداعى تۇركى حاندىقتارى (قازاق، تب) بۇل ماقساتتى ءجۇز جىلداپ كەشىكتىرىپ جاتتى. رەسەي ەندى تۇركىستان دالاسىن قيىر شىعىستان اينالىپ ءوتىپ قاشقاريا ارقىلى ۇندىستانعا ۇلاسۋدى كوزدەدى. بىراق، ول تۇستا قاشقاريا مۇلدە جابىق الەم ەدى. دەيتۇرعانمەن دە جابىق الەمنىڭ تۇستىك قاپتالىنان انگليا يمپەرياسى دا كەلىپ ۇلگىردى. سوسىن نە كەرەك، بۇل ايماق رەسەن-انگليا يمپەرياسىنىڭ

    364
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: