| 
  • شۇبارتاۋدان اۋعان “بەس قاسقا”. 

    سلامبەك جۋماگالي قازاقتىڭ كورمەگەن قورلىعى، تارتپاعان ازابى بار ما؟ بۇنداي تاۋقىمەت كەشەگى كەڭەس داۋرىندە دە تيىلعان جوق. اباق كەرەيدىڭ ىشىندەگى جاستابان ۇرپاقتارى سەمەي وڭىرىندەگى شۇبارتاۋ اۋدانىن ءوز اتا قونىستارى سايلايدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا التايدان جوبالاي بي ازشاحانتاي باتىر ەر جانىبەكپەن زوڭگىلەس دوس بولعان سوڭ، وسى باقاناس وزەنىنىڭ بويىن جايلاي قونىستانىپتى. ونىڭ ىشىندە جاستابان ۇرپاقتارى بەگىمبەت اتانىپ، بەكنازار-قوساي بولىپ ەكى تارماققا بولىنەدى. وسى ماڭدى قونىستانعان وسى ەكى اتانىڭ بالاسى، ءبىرىنىڭ ۇپانى شاقانتاي، ەكىنشىسىنىكى جوبالاي. ياعني،” جونداعى جوبالاي ەلى”اتانعان. شاقانتاي باتىر وسى ەكى اتانىڭ باس قولباسشىسى بولسا، جوبالاي بي اقىلمان، ءارى توبە ءبيى بولعان. جوبالايدىڭ اككسى بايسەيىتتە تەگىن ادام بولماپتى. ەلدىڭ ايتىسىنا قاراعاندا ول كىسى دە بي، ءارى باتىر بولعان جانە ەلدى

    17
  • تاريح

    كەرەي مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى توعرىل حاننىڭ شىڭعىس حاندى تاريح ساحناسىنا كوتەرۋى تۋرالى تاريحي ماعلۇماتتار

    توعرىل زان شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ەسۋگەيمەن اندا بولعان كەرەي مەملەكەتىنىڭ ۇلى بيلەۋشىسى. مارقۇز بۇيرىق حاننىڭ بەس ۇلىنىڭ ءبىرى. شامامەن 1130 -1203 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. حاندىق بيلىك قۇرعان جىلدارى 1168 – 1203 ج.ج. توعرىل حان بيلىك قۇرعان جىلدارى كەرەي مەملەكەتى ۇلى مونعول ۇستىرتىندەگى سايىن دالادا ءوزىندىڭ ساياسي باعىت باعدار ۇستانعان جانە ەۋرازيا قۇرلىعىنا اتى جايىلعان ىرگەلى ەلگە اينالدى. ورتا عۆسىرلارداعى تاريحشىلارىنىڭ جازبا دەرەكتەرى بويىنشا سول كەزدە كەرەي مەملەكەتىنىڭ حالىق سانى وعان باعىنىشتى رۋلار مەن تايپالاردى قوسقاندا توعىز ءجۇز مىڭعا دەيىن جەتكەن. ەندى ءبىر تاريحي قۇجاتتاردا ەكى ءجۇز مىڭ جان بولعان دەپ جازىلادى. ولار اقىلدى حاندارىنىڭ ارقاسىندا التىن شاتىر تىكتىرىپ، التىن كەسەدەن سۋ ىشكەنى جايىندا تامسانا جازدى. سول زاماندا وتە قۋاتتى

    82
  • تاريح

    باعىلان بي.

    التىن وردا حاندىعىنداعى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ول توبىل وزەنى بويىن مەكەندەپتى. وباعان وزەنىنىڭ توبىلعا قۇيار جەرىندە باعىلان تو- عايى، باعىلان تالى، باعىلان قارا سۋى، باعىلان كولى، باعىلان تومارى، باعى- لان قىستاۋى، باعىلان شوعى، باعىلان وزەگى دەگەن جەر — سۋ اتتارى بور. باعىلان ءباھادۇر قارتايىپ، ءوز ەسىمىمەن اتالاتىن توعايدى مەكەندەيتىن ءوز اۋلىندا اۋىرىپ قايتىس بولىپتى. ونىڭ سۇيەگى توبىل وزەنىنىڭ جارقاباعىنا جەرلەنگەن. باعىلان ءبيدىڭ بوپاي ەسىمدى ايەلىنەن ارحات، فارحات، سارىمۇرات اتتى ۇلدارى دۇنيەگە كەلەدى. فارحات باتىردىڭ گۇلاندام ەسىمدى ايەلىنەن تا- ناش، ابباس، ماناس تۋادى. وسى كۇنگى قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا، ۇزىن- كول اۋداندارىن، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا جەرلەرىن مەكەندەيتىن اشامايلى كەرەيلەر وسى تاناشتىڭ ۇرپاقتارى. تاناش التىن وردا حاندىعىنىڭ كورنەكتى ادامدارىنىڭ

    36
  • تاريح

    ءسىبىر حاندىعى نەمەسە كەرەي توعىرۇل حاننىڭ ۇرپاعى تايبۇعا اۋلەتتەرى بيلىك قۇرعان مەملەكەتتىڭ قيلى تاعدىرى مەن تاريحي ارەنادان جوعالۋى

    تارلان تاريحتىڭ بىزگە بەيمالىم تۇستارى كوپ، اقيقاتى اشىلماعان جانە ءالى كۇنگە دەيىن قۇپيا پاراقتارىنان وزىندىك ورىن العان تايبۇعا اۋلەتتەرىنىڭ ورتا عاسىرلاردا بيلىك قۇرعان جۇرتى ءسىبىر ولكەسى نەمەسە ءسىبىر جۇرتى ەكەندىگى بارشامىزعا ايان. كەرەي توعرىل حاننىڭ ۇكىدەن (كەيبىر شەجىرە اڭىزداردا ۇيقى دەيدى، ال قىتاي دەرەكتەرىندە توعرىل حاننىڭ ءبىر ۇلىنىڭ ەسىمى ويحۋ) تۋعان نەمەرەسى تايبۇعا بۇل ايماقتا ون ءۇشىنشى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءىنىسى تايشىقپەن بىرگە كەرەي حاندىعىنان قالعان ءبىر قاۋىم ەلدى سوڭىنا ەرتىپ ءوز الدىنا جەكە حاندىق قۇرىپ جەر كولەمى وراسان زور اۋماققا بيلىگىن جۇرگىزدى. شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ ۇلان-عايىر ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بيلىك قۇرعان داۋىرىندە وسى يمپەرياعا تاۋەلدى جەكە ءوز الدىنا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى بار ەل بولعان تايبۇعا ديناستياسى نەمەسە تايبۇعا جۇرتىنىڭ تاريح ساحناسىنا

    90
  • تاريح

    مودە جانە ۇلى دالا

      جانىمحان وشان ر.ب. سۇيلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى، ت.ع.ك. مودە، ماودۋن، مودۋن شانيۋي (ب. ز. ب. 234? – ب.ز.ب. 174 جج.) – ۇلى عۇن يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، جانە ب. ز. ب. 209 – ب. ز. ب. 174 جىلدارى يمپەرياعا بيلىك جۇرگىزگەن ايگىلى شانيۋي. ومىربايانى وتاندىق تاريح عىلىمىندا «عۇن» دەگەن اتپەن [1. 25-436 بب] كوپشىلىك قاۋىمعا ايگىلى بولعان كونە ەتنوس تۋرالى ەڭ كونە دەرەكتى قىتاي تاريحشىسى سىما تسيان ءوزىنىڭ ايگىلى شىعارماسى بولعان «شيتسزي» (تاريحي جازبالار) اتتى ەڭبەكتە ءبىرىنشى رەت سيۋننۋ (匈奴) دەگەن ەكى يەروگليفپەن جازىپ قالدىرعان. قازىرگى قىتاي تىلىندە «Xiōngnú» دەپ وقىلاتىن وسى ەكى يەروگليفتىڭ كونە داۋىردەگى قىتاي تىلىندەگى وقىلۋى تۋرالى ɕjʊŋ.nǔ *, qʰoŋ.nˤa, ت.ب. دەپ وقىلادى دەگەن پىكىرلەر

    87
  • تاريح

    جولىمبەت التىن كەنىشىنىڭ اتاۋى تۋرالى

    اتاقتى جولىمبەت بيدەن – قالي، قاليدان – بەكتازا، بەكتازادان – ازنابەك تارايدى. ازنابەك الەكسەەۆ اۋدانىنا قارايتىن «يسكرا» سوۆحوزى بولىمشەسىن باسقارىپ كەلگەن. ازنابەكتەن – امانگەلدى، التىنبەك، داۋلەتبەك، اسىلبەك، ازاماتتار تارايدى. جولىمبەت جايلاۋىن باسىپ ءوتىپ اششىلى-ايرىق وزەنى 92 شاقىرىم اعىپ سىلەتى وزەنىنە قۇيادى. كۇرسارى كەرەي – جەبەكە – جانعابىل – داۋلەتباي – قۇدايبارگەن – تاڭىربەرگەن – شاقاباي – سىزدىق. قاماش (قاماريددەن) اعا سىزدىقوۆ 1915 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. اتاسى شاقاباي قىنا اۋىلىندا تۋعان. قيماش سىزدىقوۆ 77 جاسىندا اتا-باباسىنىڭ زيراتىنا دۇعا باعىشتاۋعا جولعا شىعادى. قىنا اۋىلىندا جاسى سەكسەنگە كەلگەن نۇرتازا شارىپوۆپەن كەزدەسەدى، «شاقاباي جەلىسىن» كورسەتۋدى سۇرايدى. جاسى كەلىپ قالعان نۇرتازا سىزدەرمەن ءجۇرۋ وڭاي بولماس قويماس دەپ، ازنابەك بەكتازاۇلى قاليەۆتىڭ ءۇيىن كورسەتەدى. جالپى وسى ماڭايداعى

    51
  • kerey.kz TV

    قازاق ءسىبىر حاندىعىنا – 800 جىل!

          سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن عىلىمي ەڭبەكتەر دە قازاق حاندىگىنىڭ تاريحى ءبىر جاقتى كورسەتىلىپ ءجۇر. العاشقى قازاق حاندىعىمەن سوعىسقان كورشى ەلدەر حالقىمىزدىڭ بىتىسپەس جاۋى رەتىندە باياندالادى. سولاردىڭ ءبىرى – ءسىبىر حاندىعى. عاسىرلار بويى قازاق حاندىگىنىڭ تەرىسكەي جاعىندا جاتقان قازاق تايپالارى ءسىبىر حاندىگىنىڭ قۇرامىندا عۇمىر كەشكەنى بەلگىلى. بۇگىندە نوعاي ورداسى مەن ءسىبىر حاندىگىن رەسەي عالىمدارى مەنشىكتەپ الىپ ءجۇر. ال قازىرگى قازاق ەلىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن كەرەي تايپاسىنىڭ سول زاماندا ءوز حاندىعى بولعان. كەرەي حاندارىنىڭ عاسىردان عاسىرعا سوزىلعان ەجەلگى اۋلەتى وڭ حانمەن، سانگۇنمەن بىتپەيدى. ارقيلى تاريحي جاعداي، ءارتۇرلى كەيىپتە ودان ءارى جالعاسقان. وڭ حاننىڭ «جيناقتى تاۋاريح» پەن «قاستەرلى شەجىرەدە» ارنايى اتالمايتىن ۇلدارىنىڭ ءبىرى، كەي دەرەكتەردە، نەمەرەسى تايبۇعا (تاي-بۇقا) ازدى-كوپتى جاساعىمەن، تۇرعاقتارىمەن،

    128
  • تاريح

    قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ وتباسى سانى ترالى ءتىزىم داپتەرى

    (تسيانلۋنا جىلنامىسىنىڭ 23-جىلى 1-اي) 1758-جىلى اقپان 21-قۇجات 1758 جىلعى اقپان ايىندا حاتتالىپ، تىركەلگەن «قازاق تايپالارىنىڭ سانى تۋرالى» تىزبەدە: «ورتا جۇزدە: تاراقتى، ارعىن، نايمان، كەرەي، ۋاق، تولەڭگىت، قىپشاق قا­تارلى 7 تايپا بار»، ەكەندىگى كورسەتىلەدى دە، ولاردىڭ سانى، كىمنىڭ بيلىگىندە ەكەندىگى قۇجات تۇرىندە جازىلعان. كونە تاريحي ماعلۇمات رەتىندە ، بۇل دەرەكتەر «قوجابەرگەن باتىر»  اتتى زەرتتەۋ كىتابتىڭ  192-194 بەتتەرىندە تولىق بەرىلگەن. مۇندا ءبىز اۋەلى 21-قۇجاتتى ەرەكشە اتاعىمىز كەلەدى، ويتكەنى، وزگەقۇجاتتاردا ساقتالعان ماعلۇماتتارعا قاراعاندا، بۇل قۇجاتتىڭ ارعىتۇپنۇسقاسىن وزگە ەمەس، ابىلاي حاننىڭ ءوزى جازىپ بەرگەن. دەمەك، مۇنداعىاتالعان تۇلعالار – ابىلاي حان مويىنداعان، ساناسقان ورتا ءجۇز قازاقباسشىلارى.                  اشامايلى-كەرەيدىڭ 10 000 وتباسى تۇرسىنباي باتىردىڭ (بالتا-كەرەي تۇرسىنباي اتاناعان باتىر. –ز.ت.)

    291
  • تاريح

    داستەم سال قاراباسۇلى

    ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەم- ەندى قازاقستان» گازەتىندە جاريالاعان ماقالاسىندا تۋعان جەر تاريحىن، ونىڭ تاۋەل-سىزدىگى مەن بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالار ەسىمىن قايتا جاڭعىرتۋدى ۇسىندى. وسى رەتتە بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ سولتۇستىگىندە ءومىر سۇرگەن رۋ-تايپالار تاريحى وسى كۇن- گە دەيىن مامان-تاريحشىلار نازارىنان تىس قالىپ كەلە جاتقاندىع بەلگىلى. بۇگىنگى جاستار تۇگىل اقساقالداردىڭ ءوزى ەلدىڭ كەشەگىسى تۋرال جارىتىپ ەشتەڭە ايتا المايدى. وعان ولاردى كىنالاۋدىڭ ءوزى قيىن سياقتى. كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتى زامانىنداعى قىساڭ ساياسات وتكەنىمىزدى بىلۋگە مۇرشا بەرمەگەندىن قالاي جاسىرا الامىز. قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى مەن باتىس ءسىبىر ولكەسى ورتا عاسىردا بىرىڭعاي ساياسي-ەتنيكا- لىق اۋماق بولعان. كەرەيدىڭ تايپاسىنىڭ تايبۇعا اۋلەتى نەگىزىن قالاعان، تاريحتا «ءسىبىر حاندىعى» دەپ اتالاتىن مەملەكەت اۋماعىندا تەك كەرەيلەر

    126
  • تاريح

    قوجابەرگەن باتىر

    باحىت ەجەنحانۇلى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ، «قوجابەرگەن باتىر» كىتابىنىڭ اۆتورى 1756-1767 جىلداردا قالىپتاسقان ءمانجۋ-قىتاي مۇراعات قۇجاتتارى نەگىزىندە 1. كىتابىمىزعا ەنگىزىلگەن قوجابەرگەن باتىرعا قاتىستى تاريحي قۇجاتتار قولىڭىزعا تيگەن بۇل كىتاپ اباق كرەيدىڭ شىبارايعىر رۋىنان شىققان قوجابەرگەن باتىردىڭ 1756-1767 جىلدارى ارالىنداعى تاريحى تۋرالى سىر شەرتەتىن، ءوز داۋىرىندە قالىپتاسقان ناقتى مۇراعات قۇجاتتار نەگىزىندە جازىلعان. كىتاپ ءۇش بولىمنەن تۇرادى: 1. اتالمىش تاريحي كەزەڭدە قالىپتاسقان قازاق-تسين قارىم-قاتىناسى جانە ونداعى قوجابەرگەن باتىردىڭ ىقپالى سىندى تاقىرىپتارعا ارنالعان زەرتتەۋلەر; 2. قوجابەرگەنگە قاتىستى ءمانجۋ-قىتاي تىلدەرىندە قالىپتاسقا ناقتى مۇراعات قۇجاتتاردىڭ قازىرگى قازاق تىلىنە اۋدارمالارى (تاريحي-دەرەكتانۋلىق عىلىمي تالاپقا ساي، مۇندا ءمانجۋ تىلدەگى قۇجاتتاردىڭ ترانسكريپتسيالارى دا بەرىلگەن); 3. قۇجاتتاردىڭ فاكسيميلە كوشىرمەلەرىنىڭ تاڭدامالى توپتاماسى. كىتاپقا جالپى 70 قۇجات ەنگىزىلدى. ۋاقىت جاعىنان ايتقاندا، بۇل

    62
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: