| 
  • تاريح

    قاجىمۇقانعا قولداۋ كورسەتكەن ەكەۋ

    وسىدان بىرەر جىل بۇ­رىن استانا قالاسىنا جول ءتۇسىپ، ءبىراز كۇن باس شاھاردى ارالادىم. قالا­داعى مادەني، تاريحي ەسكەرت­كىشتەردى تاماشالادىم. سول ۋاقىتتا ءوزىم كۋا بولعان جايلاردىڭ ىشىندەگى بولە-جارا ايتارىم ايگىلى جازۋشى، قوعام قايراتكەرى، بارىمىزگە بالا جاسىمىزدان ءوزىنىڭ «توقاش بوكين» رومانىمەن تانىس زەيىن شاشكيننىڭ شاڭىراعىندا قوناق بولعانىم دەر ەدىم. جازۋشىنىڭ زايىبى ءما­ريام نۇرلانقىزى جاسى سەكسەن جەتىگە كەلسە دە ءالى كۇنگە سەرگەك، شيراق، با­قۋات­تى كۇيدە ەكەن. ول كىسى كەن­جە قىزى گۇلجان مەن كۇيەۋ بالاسى ەربولاتتىڭ قو­لىن­دا، سولاردان تۋ­عان كىشكەنتاي جيەن نەمە­رە­لەرىنە ەس بولىپ، تىرلىك كە­شىپ جاتىر. مەنىڭ بۇل ۇيگە تاپ بولعانىم دا سول ەر­بولاتتىڭ، كۇرشىم اۋدان­دىق مادەنيەت ءبولىمىن 18 جىل باسقارعان بەلگىلى ونەر ارداگەرى قابدوللا تۇراروۆتىڭ كەنجە ۇلىنىڭ ارقاسى ەدى. كۇرشىمگە ءبىر كەلگەنىندە ەرەكەڭنىڭ:

    8
  • كوز قاراس

    ابىلاي حاننىڭ تەگى جانە تۋعان-ولگەن جىلدارى

      قازاقتىڭ داڭقتى حانى، «ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنىڭ اتىن باسىن ءبىر كەزەڭگە تەڭەگەن»، «ون سان الاش بالاسىن اۋزىنا قاراتقان» ابىلايدىڭ شىققان تەگىنە، ونىڭ تۋعان-ولگەن جىلدارىنا قاتىستى ءبىرتالاي سۇراقتار بار-دەپ جازدى  e-history.kz.                                                                                                                                                                

    63
  • رۋحانيات

    يسلامعا دەيىن ورتالىق ازيانىڭ ءدىني جاعدايى قانداي ەدى؟

         ورحون جازۋلارىنداعى: «كوك ءتاڭىرى  اسپان مەن جەردى جاراتقاندا، اراسىنا ادام بالاسىن جاراتتى» دەگەن جولدار كونە تۇركىلەردىڭ ءبىر تاڭىرگە سەنگەنىندىگىن بىلدىرەدى. سونداي-اق، ح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا سىر بويىنا كەلگەن يبن فادلان دا تۇركىلەردىڭ «باسىن كوككە سوزىپ، «ءبىر ءتاڭىر» دەپ ءمىناجات قىلاتىنىن» حابارلايدى. وسىنداي كونە دەرەكتەرگە قاراپ ارعى تۇركىلەردىڭ سەنىمى – ءبىر ءتاڭىر بولعانىن باجايلاۋعا بولادى. ايتكەنمەن، تۇركىلەردىڭ كەيبىر رۋ-تايپالارى كەلە-كەلە وزگە ءدىن ناسيحاتشىلارىنىڭ ىقپالىمەن تاڭىردەن باسقا دا ءدىني سەنىمدەردى قابىلداعان.                                                                                   

    41
  • رۋحانيات

    الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءدىني ۇستانىمدارىندا قايشىلىق بولعان با؟

     الاشتانۋشى س.وزبەكۇلىنىڭ تۇجىرىمداۋىنشا «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان ب.قاراتاەۆ، ج.سەيدالين، س.لاپين، م.سەرالين سياقتى زيالىلار شاريعات زاڭىن دارىپتەۋمەن بەلسەندى شۇعىلدانعان. ال، «قازاق» گازەتىنىڭ توڭىرەگىنە جينالعان ءا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ، م.دۋلاتوۆ باستاعان زيالىلار قازاقتىڭ ءداستۇرلى ادەت-عۇرپىن ناسيحاتتاپ، مەملەكەت قۇرۋدا باتىستىڭ رەسپۋبليكالىق جۇيەسىن قۇپتادى. ەكى توپتىڭ دا ماقسات-مۇددەسى بوداندىقتىڭ قامىتىن ءۇزىپ، تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ بولعانمەن، وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسۋ ءادىس-ءتاسىلى، ءداستۇرلى قۇندىلىقتارعا قاتىستى كوزقاراسى ەكى ءتۇرلى بولدى. «ايقاپ» جۋرنالىنداعى زيالىلار يسلامشىل ءارى تۇرىكشىل بولسا، «قازاق» گازەتىندەگى زيالىلار نەگىزىنەن ۇلتشىلدىق باعىتتى ۇستاندى.                            جالپى، 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن تۇركىستان مەن قازاق دالاسىندا قوعامدىق-ساياسي كوزقاراستارى ءارتۇرلى بىرنەشە قوزعالىستار بەلسەندى جۇمىس ىستەدى. سونىڭ ىشىندە ءدىني كونسەرۆاتيزمدى جاقتاعان

    22
  • تاريح

    كۇيتىن جوباسى:الدا قىتايدىڭ اكىمشىلىك اۋماعى مەن اكىمشىلىك كارتاسى وزگەرۋى مۇمكىن

        1966-76 جج اراسىندا قىتايدا ۇلتتىق اۆتونوميالى رەگيوندار مەن وبلىس، وكۋرگتەردىڭ اكىمشىلىك جۇمىسى ۋاقىتشا توقتاپ قالعان ەدى. توقتاپ قالۋ بىلاي تۇرسىن قۇلدىراپ كەتكەن ەدى. 1979-83 جج اراسى ۇلتتىق اۆتونوميالى رەگيوندار مەن اكىمشىلىك قۇرلىمدار قايتا جاندانىپ قايتا جاساقتالىپ جاتتى. بۇل كەزەڭ قازاقتار ءۇشىن شىڭجاڭ رەگيونىنان ءبولىنۋدىڭ سوڭعى ورايى ەدى، ويتكەنى 1983-شى جىلدارى ۇلتتىق تەرريتوريالى اۆتونوميا ماسەلەسى تىڭنان تالقىعا تۇسكەن، ءارتۇرلى ۇسىنىستار قاۋلىدا قابىلدانىپ جاتقان كەزەڭ ەدى، وسى ورايدا ورتالىق بيلىك قازاقتاردىڭ ارمان-تىلەگىن قابىلدايدى دەپ سەنگەن ءبىر توپ ات توبەلىندەي قازاق زيالىلارى “قازاق رەگيونىن” قۇرۋدىڭ ۇسىنىس-جوباسىن ورتالىق ۇكىمەتكە ۇسىنعان-دى. وكىنىشتىسى، سايپيدەن ازەزي ورتالىقتا بولعاندىقتان شىڭجاڭ ماسەلەسى تۋرالى سىن-پىكىر ورتالىققا جەتۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ الدىنان ءوتۋى ءتيىس-ءتى. سايپيدەن قازاقتاردىڭ جەكە رەگيون بولىپ

    81
  • تاريح

    ەلباسى كەنەسارى مەن سەرىكتەرىن ەسكە الۋ شاراسىن وتكىزۋدى قولدادى

    امان شوتاەۆ كەنەسارى حاننىڭ (سەرىكتەرىنىڭ), شەيىت بولعانىنا 170 جىل تولدى. وسى ايتۋلى داتاعا دايىندىقتار قالاي جۇرگىزىلۋدە. الدىڭعى ماقالالارىمىزدا قازاقتىڭ سوڭعى حانى – كەنەسارىنىڭ، سەرىكتەرىمەن بىرگە شەيىت-وپات بولعانىنا بيىل 170 جىل تولىپ وتىرعاندىعى جانە وسى ايتۋلى وقيعالاردى زەردەلەۋ ءۇشىن، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 7-قازانىندا، قاسيەتتى تارازدا ارنايى عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا جانە قازاقي-ءدىني تۇرعىداعى «اس» بەرىلەتىندىگى تۋرالى بىرنەشە رەت باق-دا حابارلاعان بولاتىنبىز. كەنەسارى حان دەسە ەلەڭ ەتپەيتىن قازاق جوق! ول تۇسىنىكتى دە، ويتكەنى، قازاقتىڭ سوڭعى حانى – وشپەس ورشىلدىگىمەن، قايتپاس قايسارلىعىمەن، حالىققا دەگەن رياسىز كوڭىلىمەن ەل ەسىندە ماڭگى قالعان. حان تۋرالى زەرتتەۋلەر، جازبالار، اۋىز ادەبيەتىندەگى تولعامدار ءبىرشاما بارشىلىق ەكەنىن دە ايتا كەلىپ، بيىلعى ماۋسىم ايىندا ارنايى جيناق شىققانىن دا اتاپ وتكىمىز كەلەدى. بارلىعى 38 اۆتوردىڭ

    45
  • كوز قاراس

    «ساياسي ەليتانىڭ ساتقىن بولعانىن مويىندايتىن ۋاقىت كەلدى» — تاريحشى

    كامشات ساتيەۆا قازاق جەرىنە كەلگەن اق پاتشا بيلىگى دە، سول سەكىلدى سوۆەت ۇكىمەتى دە لەگيتيمدى ەمەس-ءتىن. قازاق تاريحىنداعى وسى اقيقات ءالى كۇنگە قۇجات تۇرىندە ايقىندالماي كەلەدى.   بۇل تۋرالى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، الاشتانۋشى مامبەت قويگەلدى 365info.kz مەديا-پورتالعا بەرگەن سۇقباتىندا ءمالىم ەتتى. ونىڭ پىكىرىنشە، قازاق جەرىنە العاش اياق باسقان كەزدەگى سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ لەگيتيمدى ەمەستىگىن اشىق مويىنداپ، ءتىپتى بىزگە ونى ارنايى قۇجاتپەن راستاۋ كەرەك. سوۆەت وكىمەتى قازاقستانعا زاڭسىز كەلدى — قازاقستاندا پاتشالىق بيلىك لەگيتيمدى بولعان جوق. ونى كۇشپەن الىپ، ىسىرىپ تاستاعان سوۆەت بيلىگى دە لەگيتيمدى بولعان جوق. ول كەزدە جالعىز لەگيتيمدى بيلىك بولدى. ول – 1917 جىلى جەلتوقساندا ورىنبوردا قۇرىلعان الاشوردا ۇكىمەتى. مىنە، سول زاڭدى بيلىك بولاتىن. قاي تۇرعىدان الساق تا ول

    97
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    بالۋان شولاقتىڭ فوتوسۋرەتى جانە پالۋاننىڭ ءومىرىنىڭ بەلگىسىز تۇستارى تۋرالى

    جۇمات انەسۇلى بالۋان شولاقتىڭ فوتوسۋرەتى جانە پالۋاننىڭ ءومىرىنىڭ بەلگىسىز تۇستارى تۋرالى تومەندەگى بالۋان شولاقتىڭ قولدان سالىنعان سۋرەتى ەمەس، فوتوسۋرەتى. ءسابيت مۇقانوۆتان كەيىن جازۋشىلار ج.بەكتۇروۆ، ب.قويشىباەۆ جانە باسقالار شولاق اتامىزدىڭ فوتوسۋرەتى بولماعانىن جازىپ ءجۇردى. ال، مەن سوناۋ 90-جىلدارى تاۋىپ العان مىنا سۋرەت -ەسكى فوتسۋرەت كوشىرمەسى. مۇنىڭ فوتوسۋرەت ەكەندىگى ب.شولاقتىڭ ارتىنداعى شىمىلدىقتان كورىنىپ تۇر. ال، شتريحتاپ سالىنعان، نەمەسە، اكۆارەلمەن سالىنعان سۋرەت بولسا، ول انىق بايقالار ەدى. سونىمەن بۇل- بالۋان شولاقتىڭ فوتوسۋرەتى. بۇل فوتوعا بالۋان شولاق شامامەن 1917-جىلى جەتىسۋدا (الماتىدا،ۆەرنىيدا بولعان كەزىندە تۇسكەن دەپ شامالاۋعا بولادى.اۆتور) استىندا ب.شولاقتىڭ تۋعان، جانە قايتقان جىلى شامامەن 50-60- جىلدارى جازىلعان ءتارىزدى. شامامەن 2010-جىلدان كەيىن وسى فوتوپورترەتتەن قاراپ سالعان بالۋان شولاقتىڭ سۋرەتشىلەر جازعان پورترەتتەرى پايدا بولا باستادى، ءبىرى

    90
  • تاريح

    ءۇش كەزدەسۋ

    37- جىل قۇرباندارىنىڭ ارۋاعىنا ارنالعان اڭگىمە   جۇمات انەسۇلى ءۇش  كەزدەسۋ اڭگىمە 1 وتكەن عاسىردىڭ باس كەزى، تامىز ايى بولاتىن. كۇن الا بۇلتتى،  جانعا جايلى قوڭىرجاي سامال ەسىپ تۇرعان ، ءتۇس الەتى ەدى. توسىن قۇمىنىڭ سولتۇستىك شەتىمەن جالعاساتىن قىراتتىڭ ەتەگىن جايلاپ، ازداعان مالىن كۇيتتەگەن تۇگەلسىن رۋىنان   ۇش ءتورت  اۋىل بار. وسى جەردەگى ۇلكەن قازان شۇڭقىردا كوكتەم كەزىندە ءبىراز قار سۋى جينالادى. بۇل اۋىلدىڭ ادامى دا، مالى دا جازداي وسى سۋدى قورەك ەتەدى. ءتۇس كەزى بولعاسىن، بىرەر مال وسى كولشىكتىڭ ماڭىندا جايىلىپ ءجۇر. اينالا تىنىشتىق، بيەلەر مەن قۇلىندار  تۇرعان جەلى  باسىنداعى بىرەر ادام بولماسا، كوزگە باسقا ەشنارسە شالىنبايدى. ءبىر كەزدە شەتتەگى قاراشا ۇيدەن ىقشامداۋ كيىنگەن جاس جىگىت شىعىپ، شەتكەرىرەكتە بايلاۋلى تۇرعان

    84
  • كوز قاراس

    شىعىس  تۇركىستانداعى  الاش  رۋحى

    التايدان اتىراۋعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ۇلانعايىر جەردىڭ ءبىر بولشەگى شىعىس تۇركىستان. نەگىزىندە ول ۇلى «قاھارلى التاي» ەدى! ادامزاتتىڭ التىن بەسىگى سانالۋىنىڭ سىرى جەرى مەن ەلى باتىر… اتتەگەن-ايى! قايسىبىر نايساپ قولداردىڭ شەكارانى بولشەكتەپ  قاتە سىزعانىمەن، ىرىقسىز قۇيىرىعىن ءۇزىپ، ۇلى دەنەسىنەن ايىرىلعان كۇيىندە قانسىراپ جاتىر. شىعىستا قالعان باۋىرلاردىڭ قايعىسى مەن مۇڭىن، تۋلاعان ىستىق قانىن ەرتىس ارقىلى سەزىنۋگە بولادى. شىعىسى مەن باتىسىنا سالت  اتتى كىسى التى ايلىق جول جۇرۋگە تۋرا كەلەتىن قايران التاي قايىرىلماس بولدى. شىعىس تۇركىستاننىڭ كوكجالى وسپان باتىر قولباسشىلىق ەتەتىن قازاق اتتى جاساۋىلدارى 1940 جىلى  شىڭ شىساي اسكەرىنە قارسى ىشقىنتىداعى شايقاستا ورىستىڭ گەنەرالى رازبوروۆتى ولتىرەدى. گەنەرالدارىنىڭ  سۇيەگىن سۇراعان ورىستارعا ىرىسحان: «سەندەر 1937 جىلى ماسكەۋگە اپارىپ ولتىرگەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ، احمەت بايتۇرسىننىڭ باسىن

    96
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: