| 
  • تاريح

    التايداعى قازاقتار الاش وردا ۇكىمەتىنە جولداعان تىلەۋلەستىك xاتى

    وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن قازاق-قىرعىز جۇرتى بىرلەسىپ الاش وردا ۇكىمەتىن قۇرعان كەزدە وعان قولداۋشى بولىپ، تىلەۋلەستىك بىلدىرگەن شەتجۇرت قازاقتارىنىڭ ءبىرى- قىتاي قازاقتارى ەدى. التاي، شاۋەشەك جانە قۇلجادان ارت-ارتىنان تىلەۋلەستىك قۇتتىقتاۋ xاتتارى مەن قازاق ءتول باسپاسىنا كومەك سومالارىن جولدانعان. ءبىر عاسىر بۇرىن التايداعى قازاقتار الاش وردا ۇكىمەتىنە جولداعان تىلەۋلەستىك xاتىنان ءۇزىندى. حات سەمەيدەن شىعاتىن “سارىارقا” گازەتىندە 1918-جىلى باسىلعان. تىلەۋلەستىك قىتاي جۇرتىنا قاراعان الاش ۇراندى اباق كەرەيىنەن. گازەتتەن كورۋىمىز بويىنشا روسياعا قاراعان قازاق-قىرعىز بىرىگىپ، ءوز الدىنا جۇرت بولىپ، الاش ورداسىن تىگىپ، الاش تۋىن كوتەردى دەگەندى ەستىپ، پاتشامىز باسقا بولسا دا، ۇرانىمىز الاش، ءناسىلىمىز قازاق بولعاندىقتان الاش بالاسىنىڭ باسى قوسىلىپ جۇرت قاتارىنا كىرۋىنە تىلەكتەستىگىمىزدى بىلدىرەمىز. ويلاعان وي ورنىنان شىعىپ ىسكە ءسات بەرسىن. ۇلت

    23
  • تاريح

    “نامىسقا” — 25 جىل! بيىل ەلىمىزدە ۇلتتىق كاسىپقوي “نامىس”

    فۋتبول كلۋبىنىڭ قۇرىلعانىنا تۋرا 25 جىل تولدى! سوناۋ كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە فۋتبول سەكىلدى ميلليوندار ويىنىندا قازاقتىڭ كەگى كەتتى دەگەن پاتريوتتىق ويمەن،نامىسپەن قولعا العان بۇل قوزعالىس،بۇل جوبا جاريالانعان جىلدار بار قازاقتىڭ ارمانى ورىندالعانداي كەزەڭ بولعانى جاسىرىن ەمەس. …تابيعاتىمىزدا دا بار بولار،دەگەنمەن،قازاق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن جىلى قىزمەتكە كەلگەن رەسپۋبليكالىق “لەنينشىل جاس” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى،عۇمىرى جۇزىنە شاڭ تۇسىرمەس ۇستازىم سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ ۇلتجاندىلىق تاربيەسىنەن ۇلى ساباق العان باسىم، 1991 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ەلىمىزدەگى تۇڭعىش ءارى جالعىز “سپورت” گازەتىنە باس رەداكتور بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن ۇزاماي،1 تامىز كۇنى گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىندە ۇلتتىق كاسىپقوي “نامىس” فۋتبول كلۋبىنىڭ قۇرىلاتىندىعى جايلى رەسپۋبليكا جۇرتىنا ۇندەۋ جاريالادىم! ونان ارعى وقيعالار كورگەن تۇستەي… بۇكىل رەسپۋبليكا بولىپ بۇل يدەيانى تىك كوتەرىپ اكەتتى. اسىرەسە قازاق

    8
  • تاريح

    كۇلتەگىن جىرى

    كۇلتەگىن قۇتلىق (ەلتەرىس) قاعاننىڭ ەكىنشى ۇلى، بىلگە قاعاننىڭ (موگيليان) تۋعان ءىنىسى. شەشەسى ەلبىلگە قاتۇن. جەتى جاسىندا اكەسى قۇتلىق (680-692 جج. بيلىك قۇرعان) قايتىس بولادى. قاعان تاعىنا ونىڭ ءىنىسى قاپاعان (692-716 جج.) وتىرادى. كۇلتەگىن مەن بىلگە، قاپاعاننىڭ ءىنىسى بوگۇنى (716ج.) تاقتان تايدىرىپ، قاعاندىق بيلىكتى بىلگە قولىنا (716-734جج.) الادى. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، كۇلتەگىننىڭ ون جاسىندا ەر اتانىپ، العاش كوزگە تۇسكەن سوعىسى – 694 جىلعى جاۋ جىۋ جانە دين جىۋ ايماقتارىندا بولعان سوعىس. قاپاعان وسى سوعىستا 90 مىڭ تۇتقىندى قولعا تۇسىرگەن. مىنە، وسىدان بىلاي كۇلتەگىننىڭ ەرلىك جولى باستالادى. تاريحي دەرەكتەر سول كەزدەگى ەل تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالۋ جولىندا بولعان قىرعىن سوعىستاردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ كۇلتەگىنسىز وتپەگەنىن اڭعارتادى. باتىر 47 جاسقا جەتىپ، قازا تاپقاندا، تورتكۇل دۇنيەدەن تۇگەل

    78
  • رۋحانيات

    ۋاحابيزم يدەياسىن تاراتامىن دەپ، ۇرىمشىدە ۇستالىپ، پەكين تۇرمەسىنە تۇسكەن ليۆاندىق شامي داموللا

    Sanjar Kerimbay facebook پاراقشاسىنان 1924 جىلى لەنين ءولدى. بيلىك ءستاليننىڭ قولىنا ءوتتى. وسىدان سوڭ ءبىز عانا ەمەس جالپى سوۆەت جۇرتىنىڭ ىشكەنى ءىرىڭ، جەگەنى جەلىم بولدى. ورتا ازيا حالقى دا گۋلاگ-تارعا توب-توبىمەن كەتىپ جاتتى. ارتىنشا اشارشىلىق تا باستالدى. اتاجۇرتتان جاپپاي بەزۋ بەلەڭ الدى. بىراق ەل قۇلاعدار بولعان اقپاراتتى ىندەتىپ جازبايمىز. بۇل جولى ماسەلەگە باسقا قىرىنان كەلەمىز. ءىلىم شە، ءىلىم؟ ونىڭ جايى نە بولدى؟ ەلدى ۇيىستىرىپ ۇستاپ تۇراتىن، كىسىنىڭ كوكىرەك كوزىن اشاتىن، قاراپايىم پەندەدەن ارىنا عانا قۇلاق تۇرەتىن رۋحاني تۇلعانى جاساپ شىعاتىن ءىلىم يەلەرىنىڭ تاعدىرى نە بولدى؟ قازاقتىڭ رۋحاني پلاتفورماسى قالاي قيرادى؟ ەندى سول جايلى تاراتا كەتەلىك. قۇداي قالاسا، وسىلايشا رۋحاني جاڭعىرىپ تا قالۋىمىز مۇمكىن. ال، ءتاڭىرىم، ءوزىڭ جار بولا كور! بولشەۆيكتەر

    116
  • تاريح

    قىتاي قازاقتارىنىڭ جاپونيامەن بايلانىسى بولعان با؟

    “جاپونيادا ءبىلىم العان قىتايلىقتار” اتتى (中国人留学日本史) بۇل كىتاپتا 19-20 ع ارالىعىندا جاپونيادا ءار سالادا ءبىلىم العان قىتايلىق وقۋشىلاردىڭ تاريxىن تۇگەندەپتى. جاپونيا قىتايدىڭ ساياسي مادەنيەتى مەن ساياسي وزگەرىسىنە قوزعاۋشى كۇش بولعان بىردەن ءبىر ىقپالدى مەملەكەت ەكەنىن بۇگىنگى قىتاي بيلىگى اشىپ جارىپ ايتپاسا دا قازاقستاندىق ءتول قىتايتانۋشىلار ءايتابىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. تسين ۇكىمەتىن اۋدارىپ بيلىككە دەموكراتيالىق قىتاي ەليتاسىنىڭ كەلۋىنە جاپونداردىڭ تىكە ىقپالى بار. جاپون-قىتاي قىرعيقاباقتىعى سەبەبىنەن ەكى ەل اراسىنداعى تاريxي ساياسي ىقپالداستىق تۋرالى بۇگىنگى كومەنەس قىتاي بيلىگى (共产党) كوبىنشە جۋمعان اۋزىن اشپايدى. وسمىنلى ۇكىمەتى ءۇشىن فرانتسسيادان ءبىلىم العاندار قانشالىق ىقپالدى بولسا، تسين مەملەكەتى ءۇشىن دە جاپونيادان ءبىلىم العان قىتايلىقتار دا انە سونداي ىقپالدى بولعان. تسين-جاپون سوعىسىنان (1894-1895 جج) كەيىن جاپونيا قىتايدىڭ تەرىستىك-شىعىس

    327
  • كوز قاراس

    بۇل داتادا كيە دە، قاسيەت تە جوق.

    100 جىل بۇرىن ەۋروپاداعى كلاسسيكالىق ماركسشىل سوتسياليزمنەن اۋىتقىپ، لەنينشىل بولشەۆيزم مەن جاپپاي تەررور جولىنا تۇسكەن ءبىر توپ ەكسترەميست ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سالماعى مەن كەدەيلىكتىڭ زارىنان قاجىعان رەسەي يمپەرياسىندا الەۋمەتتىك جەككورۋشىلىكتى ابدەن قوزداتتى. ات ۇستىندەگى كوشپەندىسى مودەرنيزاتسيا، اۋىلشارۋاشىلىعىنا تاۋەلدىسى يندۋسترياليزاتسيا كوشىنە ىلەسە الماي القىنعان قوعامداعى اش-جالاڭاش اشۋلى توبىردى مال بىتكەن داۋلەتتى ادامدارعا، جەر يەلەنۋشىلەر مەن ونەركاسىپ قوجايىندارىنا ايداپ سالدى. جەكەمەنشىك مۇلىكتى ەڭبەكسىز تارتىپ الۋ ەرلىككە، ىسكەر توپتى ىستىككە شانشىپ ءولتىرۋ ۇلاعاتتى ىسكە، ەركىن ويلى ادامدى ەسسىز، يا تىڭشى دەپ جاريالاۋ نورماعا اينالدى. ەۋرازيادا دۇنيە توڭكەرىلىپ ءتۇستى. 1991 جىلدان بەرى ەسىن جيناعىسى كەلىپ قايتا ىرعالىپ جاتىر. ءالى ورنىنا كەلەر ەمەس. بۇل داتادا كيە دە، قاسيەت تە جوق. ادامزات تاريحىندا وقتىن-وقتىن پايدا بولاتىن

    94
  • تاريح

    «وكتيابر توڭكەرىسىنىڭ زۇلماتى مەن شاراپاتى تەڭ»

    نۇرتاي لاحانۇلى تاريحشى قايدار الداجۇمانوۆ. بۇگىن وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنا عاسىر تولدى. ازاتتىق ءتىلشىسى تاريحشى قايدار الداجۇمانوۆپەن وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ قازاقستانعا نە بەرگەنى جانە قانداي ناۋبەت اكەلگەنى تۋرالى اڭگىمەلەستى. ازاتتىق: – 1917 جىلى قاراشانىڭ 7-ءسى كۇنگى (ەسكى كالەندارمەن قازان ايىندا بولعان ) رەسەي يمپەرياسىندا بولعان وكتيابر توڭكەرىسىنىڭ ءدۇمپۋى قازاق دالاسىنا قانشا ۋاقىتتان كەيىن جەتتى؟ قازاقستاندا توڭكەرىس بولعانىن ءدال سول كۇنى ءبىلدى مە؟ قايدار الداجۇمانوۆ: – سوۆەت زامانىنىڭ وزىندە «سوۆەت ۇكىمەتى قالاي ورنادى؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە تاريحشىلار اراسىندا ايتىس بولعان. ءتىپتى سول كەزدەگى، ياعني 1920 جىلدارداعى قازاق باسشىلارىنىڭ وزدەرى «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى قازاقستانعا تەك تەلەگرافپەن كەلىپ ورناعان» دەگەن پرينتسيپتە بولعان. وعان كەيبىرەۋلەرى قارسى شىعىپ، ءتىپتى كەشەگى 1960 جىلدارعا دەيىن عالىمداردىڭ ءوزى «جوق، قازاقتار بىردەن قولداعان، قازاقتاردىڭ كوزى

    68
  • تاريح

    قىرعىز تاريحشىسى ب.سولتونوەۆتىڭ كەنەسارى حان تۋرالى جازبالارى

    ازكەن التاي تۇگەلدەي دەرلىك، تاريحشى-زەرتەۋشىلەر، ءوز ەڭبەكتەرىندە قىرعىز تاريحشىسى بەلەك سولتونوەۆتىڭ (1878-1938) ەڭبەكتەرىن پايدالانىپ، سىلتەمەلەر جاسايدى. وسى بەلگىگىلى تۇلعانىڭ، كەنەسارى حان تۋرالى جازبالارىنا توقتالا كەتسەك. بەلەك سولتونوەۆ – قىرعىزدىڭ اتاقتى تاريحشى، ادەبيەتشىسى. قىرعىز تاريحىنا ارناپ جازعان بەلگىلى ەڭبەگىن اراب ارىپىمەن 1895 جىلدان باستاپ، 1934 جىلى (40 جىلداي ۋاقىت) اياقتاعان ەكەن. ءوزى، 1938 جىلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، اتىلىپ كەتكەن، 1955-جىلى اقتالعان. ب.سولتونوەۆ ەڭبەگى باسىندا «قىرعىز-قازاق تاريحى» دەپ اتالىنىپ، كەيىننەن، «قىزىل كىرگىز تارىحى» بولىپ وزگەرتىلگەن. وسىدان-اق، بۇل اتاقتى عالىم ادامنىڭ ەڭبەگى تۋرا سول كۇيىندە جەتتى مە; تۇپنۇسقاسى بار ما; كەيبىر جەرلەرىندە قوسپالار، قىسقارتۋلار بار ەكەندىگى نەلىكتەن انىق كورىنەتىندەي; ەڭبەك اراب گرافيكاسىنان تۋرا سول كۇيىندە وسى ارىپتەرگە كوشىرىلدى مە نەمەسە بۇرمالاندى ما (سەبەبى، ءبىراز

    116
  • تاريح

    الاش ارىسى رايىمجان مارسەكتىڭ اتا-تەگى جونىندە.

          رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق ەزگىسىنە قارسى تۇرىپ، ودان كەيىنگى كوممۋنيستىك-شوۆينيستىك كەزەڭدە ۇلت مۇددەسىن قورعاپ، ۇلتتىق ساياسي پارتيا قۇرىپ، قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىن قايتا جاڭعىرتۋعا تالپىنعان قازاق زيالىلارى مەن وقىمىستىلارىنىڭ  جارىق جۇلدىزدارىنىڭ، ءىرى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى نايمان-تەرىستاڭبالىدان شىققان رايىمجان مارسەك ەدى.  رايىمجان مارسەكتىڭ ءومىرى، قازاسى جونىندە ءبىرتالاي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ، كىتاپتار دا جازىلعان.  الاش ارىسىنىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى جونىندە، رايمىجاننىڭ تۋعان ءىنىسى شەريازداننىڭ قىزى تۇردىقان اپايىمىزدىڭ «كەشۋلەر» اتتى كىتابىندە تولىعىمەن ايتىلعان.  وسى اپايىمىزدىڭ جازعان كىتابى مەن  تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابجانوۆتىڭ جاۋاپتى رەداكتورلىعىمەن جازىلعان رايىمجان مارسەك تۋرالى «قازاق قايدا بارا جاتىر؟» اتتى كىتاپتەردە ايتىلماعان  بىرەر دەرەكتەردى كەلتىرۋدى ءجون كوردىم.    توڭكەرىستەن كەيىن رايىمجان مارسەكتىڭ كونتررەۆوليۋتسياشىل اتالعانى بەلگىلى. بىلتىر جازدا بايجىگىتتىڭ اتاقتى شەجىرەسى بولعان، داۋلەتباي باتىردىڭ ەگىزى ەسەنگەلدى

    82
  • كوز قاراس

    تەكتىلىك تۋرالى تۇسىنىك

    مارات توكاشباەۆ الگىندە وسى الەۋمەتتىك جەلىدەن قازاق حالقى مەن قالماق حالقىنىڭ «تەكتىلىگى» تۋرالى پىكىرلەر وقىپ قالدىم دا وسى پوستتى جازۋعا قۇلقىم اۋعانى. جالپى «تەكتىلىك» دەگەن قۇبىلىس تۇتاس ەتنوسقا بايلانىستى ايتىلمايدى. مىسالى فرانتسۋزدار – تەكتى، بەربەرلەر – تەكسىز، كونكيستادورلار – تەكتى، چيگانچۋك – تەكسىز دەپ ايتا المايمىز. تەكتى ادامدار دا، تەكسىز ادامدار دا بارلىق ۇلتتا، برلىق ەتنوستا كەزدەسەدى. قازاق حالقى الەمدەگى ەش حالىقتان ارتىق تا ەمەس، كەم دە ەمەس. انىعىن ايتقاندا قازاق حالقىندا تەكتىلەر دە كوپ، تەكسىزدەر دە جەتىپ جاتىر. ەگەر ۇلت رەتىندە كەرەمەت تەكتى بولساق، 1937 جىلى ءبىر-ءبىرىمىزدى وققا بايلاپ، ۇستاپ بەرمەس ەدىك. ءدال بۇگىنگى كۇنى اتا زاڭىمىزدى اياققا تاپتاتىپ، ورىس تىلىنە ۇستەمدىك بەرىپ قويماس ەدىك. انا ءبىر جىلى ماسكەۋلىك

    139
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: