| 
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    ءبايدىلدا دوسكەنوۆ (1902-1974)

    1943-46 جج شىعىس تۇركىستانداعى ۇلت-ازاتىق توڭكەرىسكە قاتىسقان. سوۆەت وداعىنىڭ كومەككە جىبەرگەن اسكەري مامانى. ب.دوسكەنوۆ قىزىلوردا وبل، قىزىلوزەك ەلدى-مەكەنىنىڭ تۋماسى. ەكىنشى جاھان سوعىسىنا قاتىسقان. 1943 جىلدان كەيىنگى ءومىرى قىتايداعى اسكەري ءىس-قيمىلداردا وتكەن. كەيىن 1946 جىلى ەلگە ورالعان. قۇلجادا قۇرىلعان ۋاقىتشا ۇكىمەت تۋرالى ادەبيەتتەردە (كىتاپ، ماقالا) ب.دوسكەنوۆتىڭ اتى كەزدەسىپ جاتادى. سول دەرەكتەردى وقىپ وتىرعاندا اسىرەسە، قوجاي دوقاسۇلى جازعان “وفيتسەردىڭ قويىن داپتەرىنەن” كىتابى مەن حاكىم بەكىشەۆتىڭ “ازاتتىق مۇراتى” اتتى كىتابىندا ءبايدىلدا دوسكەنوۆتىڭ اتى بىرقانشا جەردە كەزدەسەتىن ەدى. سۋرەتتىڭ الىنعان سىلتەمەسى: https://www.moypolk.ru/kazahstan/soldiers?search=%D0%94… جالپى، 1943-1946 جىلدارى سوۆەت وداعى التاي، تارباعاتاي، ىلەدەگى ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىستى اسكەري ماماندارمەن قامتاماسىز ەتتى. نەشە مىڭداعان اسكەرلەر شەكارادان جاسىرىن ءوتىپ ول جاقتاعى پارتيزاندارمەن بىرگە كۇرەسكە قاتىستى. 1946 جىلى كومەككە كەلگەن اسكەري مامانداردىڭ

    80
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    Kۇنشىعىس قازاقتارى ء(ور التاي، باركول)

    20. عاسىردىڭ 30- جىلدارىنداعى كۇردەلى ساياسي كەزەڭدەرگە بايلانىستى كۇنشىعىس قازاقتارى ء(ور التاي، باركول) اتامەكەنى باركول، قۇمىلدى ارتقا تاستاپ گانسۋ جانە تسينحاي ولكەلەرىنە قونىس اۋدارعان ەدى. بۇل تاريحي قۇندى سۋرەتتەردى Joseph Needham قىتايعا جاساعان ساپارى كەىندە ءتۇسىرىپ العان. Dr.J.Needham بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماعى دالىرەك ايتقاندا تسزيايۋگۋان (嘉峪关), چيەنفوتۋنگ (千佛洞), دۋنحۋان (敦煌) وكۋرگتەرىندە ءبىر اي ايالدايدى (1943.ج 30-شى قىركۇيەكتەن 29-ىنشى قازانعا دەيىن). گانسۋ پروۆينتسياسىنىڭ اتالمىش اۋدان وكۋرگتەرىندە قازاقتار دا بار ەدى. ولار ەلىسقان ءالىپۇلى باستاعان كوشتەن قالىپ قويعان از ساندى قازاقتار ەدى. نەگىزىندە 1943 جىلى ەلىسقان ءالىپۇلى باستاعان بىرقانشا دۇركىن كوش تيبەتتىڭ سارى جوندارىن ارتقا اۋناتىپ بۇلاناي اسىپ پاكىستانعا جەتىپ قويعان ەدى. سۋرەتتەرگە قاراپ شوشاق تىماق كيگەن قازاقتاردى اينىتپاي تانىپ

    134
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    جەتىسۋداعى الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى وكىلى ىبىرايىم جايناقوۆ

    جەتىسۋداعى الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى وكىلى ىبىرايىم (يبراھيم) جايناقوۆ ءبىرىنشى سۋرەتتە، ىبىرايىم جايناقۇلى جانە زايىبى گۇلسىم داداباەۆا ەكىنشى سۋرەت، ىبىرايىمنىڭ زايىبى گۇلسىم داداباەۆا (اكەسى وزبەك، شەشەسى تاتار) ءۇشىنشى سۋرەت، ورتادا ىبىرايىم جايناقوۆ، شىعىس تۇركىستان، قۇلجا ق. 1930 ج. ەسكەرتۋ: تاريحي سۋرەتتەر الفيا گاتياتۋلينانىڭ جەكە ارحيۆىنە ءتان. الفيانىڭ ۇلى شەشەسى ماريام ىبىرايىمنىڭ زايىبى گۇلسىم حانىمنىڭ تۋعان اپكەسى. ىبىرايىم جايناقۇلى جەتىسۋداعى بەلسەندى الاش قايراتكەرلەرىمەن بىرۋاقىتتا شىعىس تۇركىستانعا ءوتىپ كەتكەن. قۇلجا ولكەسىنە وتكەن جايناقوۆتار سول جاقتا سوۆەت ۇكىمەتى بالشابەكتەرىنە (بولشەۆيك) قارسى قارۋلى ۇيىمدار ۇيىمداستىردى. 1928′دەن كەيىن باستالعان كامپەسكى كەزىندە جانە 1931-33 جىلدارداعى اشارشىلىق كەزىندە قىتايعا اۋعان قازاقتاردى ورنالاستىرۋ قىزمەتتەرىمەن اينالىستى. 1934 جىلدان سوڭ ىلە ۋالاياتى قازاق-قىرعىز مادەني، اعارتۋ ۇيىمىنىڭ جۇمىستارىمەن اينالىستى. وسىعان بايلانىستى تەكەس

    99
  • زۋقا باتىر 150 جىل

    وسپان باتىردىڭ چويبالسان مارشالعا جازعان حاتى

    سۋرەتتە وسپان باتىردىڭ 1944 جىلى ناۋرىز ايىندا چويبالسان مارشالعا جازعان حاتى بەرىلگەن. حاتتا وسپان باتىردىڭ ءوز قولى قويىلعان، ءمورى (تاڭباسى) باسىلعان. حاتتىڭ اۋدارماسى: اسا قۇرمەتتى مارشال جولداسقا سالەم (جازامىن ءمانىسى:) ول جاقتاعى ءبىزدىڭ اسكەرلەردىڭ كەمشىلىك* نارسەلەر بولسا ءبىزدىڭ مىنا بارعان كىسىلەردەن ايتىپ جىبەرىڭىزدەر. جانە دە سول اسكەرلەر جاۋدى قاماپ العان ەكەن، اسسا 10 كۇن، قالا بەرسە 6-7 كۇن، شامالارى بولسا قاماسىن، ەگەر ازىق باسقالاي نارسەلەرى بولسا ونى بۇل جەردەن تولىق قىپ بەرەمىز، كەمشىلىك* نارسەلەرىنە ءبىز مىندەتتىمىز، سول ءۇشىن اسكەرلەرگە وسى حابارلاردى دانباۋ* ارقىلى تيىلسە ەكەن دەپ قۇرمەتپەن باتىر وسپان (قولتاڭباسى، ءمورى). 33. 3/3 قىسقاشا تۇسىندىرمە: كەمشىلىك*: حاتتا بۇل ءسوز مىنەزدەمە ماعىناسىندا ەمەس، قاجەتتىلىك، بۇيىمتاي، كەرەك-جاراق سياقتى الەۋمەتتىك ءھام تۇرمىستىق ماعىنادا

    257
  • زۋقا باتىر 150 جىل

    التاي ولكەسىنىڭ شىڭجاڭعا ءوز ەركىنەن تىس قوسىلعانىنا 100 جىل (1920-2020)

    1920- جىلعا دەيىن سينتسزيان ماسەلەسىنە التاي ولكەسى قامتىلمايتىن-دى. التاي ولكەسى 130 جىلداي ورتالىق ۇكىمەتكە جەكە قاراپ كەلدى دە، 1919-1920 جج اراسىنداعى ىشكى-سىرتقى ساياسي ءھام گەو-ستراتەگيالىق ماسەلەلەرگە بايلانىستى جەكە ولكە ستاتۋسى ءبىرجولاتا جويىلعان ەدى. سينتسزيان گۋبەرناتورى ياڭ-نىڭ قولقا سالۋىمەن التاي ولكەسى سينتسزيان پروۆينتسياسىنىڭ قاراۋىنا ءوتتى. مىنا اكىمشىلىك كارتا 1916-1920 جىلدار اراسىندا دايىندالعان. وسى كارتادا التاي ولكەسى انىق كورىنەدى. تسين يمپەرياسى قۇلاعان سوڭ بيلىككە كەلگەن بۋرجۋازيالىق ۇكىمەت بۇكىلمەملەكەتتىك قۇرىلتاي جينالىسىن وتكىزەدى سونىمەن بىرگە سول جىلى ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى وتەدى. وسى ساياسي ءىس-قيمىلعا التاي ولكەسى جەكە ەل رەتىندە قاتىسقان. ول تۋرالى كەيىن ايتامىز. 1905, 1908, 1912 جج اراسىنداعى كۇردەلى اكىمشىلىك رەفورمالاردان كەيىن التاي-قوبدا ەلىندە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر بولدى. 1914- جىلى قۇلجا

    122
  • كوز قاراس

    «لەنينگراد بلوكاداسى» – ميف!

    جازۋشى-پۋبليتسيست مارات ءبايدىلداۇلى (توقاشباەۆ): بۇگىن لەنينگراد قورشاۋى بۇزىلعان كۇن دەيدى بىلگىشتەر. 1944 جىلى 27-قاڭتاردا 872 كۇنگە سوزىلعان (كەي تۇستا 900 كۇن دەپ جاتادى) بلوكادا اياقتالىپتى. الدىندا سوۆەت، كەيىن رەسەي يدەولوگياسى وسى «بلوكادانى» سوۆەت حالقىنىڭ قاھارماندىعى رەتىندە كورسەتۋگە 77 جىلدان بەرى جان سالا تىرىسىپ كەلەدى. بىراق ءىس جۇزىندە اقيقات قانداي؟ 1945 جىلى قاراشا ايىندا انتيگيتلەرلىك كواليتسيا: سسسر، اقش، انگليا جانە فرانتسيا ەلدەرى رەسمي وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن باستالعان نيۋرنبەرگ پروتسەسىندە سوۆەتتىك پروكۋرورلار قانشاما تىرىسقانىمەن لەنينگراد بلوكاداسىنا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى گەرمانيانىڭ موينىنا ىلە المادى. حالىقارالىق تريبۋنالدا فاشيستىك كوماندوۆانيە باسشىلىعى بلوكادانىڭ بولماعاندىعىن دالەلدەپ شىقتى. سوندىقتان «لەنينگراد بلوكاداسى» ايىپتاۋ تىزىمىنەن الىنىپ تاستالدى! «قورشاۋداعى» لەنينگرادقا تەمىرجول تارماعى كىرىپ تۇرعان. لادوگا كولىندە 60 شاقىرىمدىق جاعالاۋ سوۆەتتەردىڭ قولىندا بولعان. وندا

    94
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ تارقاۋى تۋرالى

    1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا قۇلجا قالاسىندا قۇرىلعان شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى 1946- جىلعا كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ رەسمي تۇردە تاراعانىن جانە بۇدان بىلاي شىڭجاڭ ولكەسىمەن بىرىككەن كواليتسيالى ۇكىمەت قۇرماق نيەتىن بىلدىرە وتىرىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستاندا” ارنايى ماقالا جاريالاعان-دى. نەبارى ءبىر جارىم جىل ءومىر سۇرگەن قۇلجاداعى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى، 1946- شى جىلعا كەلگەندە رەسمي توقتادى. 1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۋاقىتشا ۇكىمەت جاريا ەتىلگەن سوڭ، ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستان” دەپ اتالدى. گازەت ۇيعىر، قازاق، ورىس، موڭعول جانە قىتاي تىلىندە جارىق كوردى. گازەتتىڭ قازاقشا بولىمىندە بۇقارا تىشقانباەۆ، قۇرمانالى وسپانۇلى باسشىلىق ەتتى جانە گازەتتىڭ رەداكتسيا قۇرامىندا اۋەسقان نارىنبايۇلى، راحمەتوللا اپشەۇلى، قۇرمانباي تولىبايۇلى، ابدىبەك، الاديار، اسانباي، سىرايىل، قالي قاتارلى كىسىلەر رەداكتور، اۋدارماشى،

    509
  • كوز قاراس

    ساردوبا، روگۋن، اەس. 

    الاپات اپات بولىپ، قالىڭ ەل سۋعا كەتىپ جاتقاندا بيلىك ويناپ جاتقاندار وزبەكستانعا نوتا جىبەرەمىز بە، جوق پا دەگەندى دە اقىلداسپاپتى. نوتامىزدى دايىنداپ قويدىق دەگەن ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا، شەكارادا سالىنىپ جاتقان سۋ قويماسى جونىندە قازاقستان “بىرنەشە رەت” سۇراسا دا وزبەكستان جوندەم جاۋاپ بەرمەپتى. ءبىرى كەلىپ، ءبىرى كەتىپ جاتقان شەنەۋنىكتەر ءسىرا، ء“بىز سۇرادىق، مىندەتىمىزدەن قۇتىلدىق” دەپ جىلى جاۋىپ قويسا كەرەك. تابانداپ تۇرماعان، جەرىنە جەتكىزبەگەن. ايتپەسە، حالىقارالىق زاڭ نورماسىن بۇزدى دەپ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا ارىزدانار ەدى، الەمنەن بەيتاراپ ساراپشى شاقىرار ەدى. ىزدەدىم، ونداي جوق. ساردوبا سالىنسا، تىم بولماعاندا سىرداريا سۋالماي ما، كىشى ارالعا زار بولمايمىز با دەگەن دە ەسەپ-قيساپ جوق.  ساردوبانىڭ ماسەلەسى ەكى جەمقور جۇيەنىڭ اراسىندا جالعان اعايىنگەرشىلىكپەن، بالكىم، سەن ءىش، مەن ءىش

    808
  • كوز قاراس

    اقش-سوۆەت قاتىناستارىنداعى شىڭجاڭ ولكەسى

    سۇگىرەتتەرگە قىسقاشا تۇسىنىكتەمە: ءبىرىنشى سۇگىرەتتە، اقش-تىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى تۇڭعىش وكىلەتتى باس ەلشىسى ەدموند كلاب جانە ديحۋا قالاسىنداعى ء(ۇرىمجى) اقش كونسۋلىنىڭ الدى تۇسىرىلگەن. ۋاقتى، 1943- جىلدىڭ ءساۋىر ايى.  ەكىنشى سۇگىرەت، اقش ۇكىمەتىنىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى وكىلەتتى ەلشىسى جون حالل پاكستون مىرزا(1946′دان سوڭ ەلشى بولدى).  ءۇشىنشى سۇگىرەت، شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ ساياسي، اكىمشىلىك ورتالىعى ديحۋا قالاسىندا ء(ۇرىمجى) ورنالاسقان اقش كونسۋلدىعى. كونسۋل الدىندا تۇرعاندار ج. پاكستون جانە زايىبى.  ءتورتىنشى سۇگىرەت، 1946-جىلدىڭ قاراشا ايىندا ديحۋاداعى اقش كونسۋلى الدىندا تۇسىرىلگەن. ارتقى قاتار وڭنان ءتورتىنشى ادام جون حالل پاكستون. پاكستون اقشتىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ تاعايىندالعان كەزى. 1941-42 جىلدان كەيىن شىڭجاڭ ولكەسىندە كىلت وزگەرىستەر باستالدى. ولكەنىڭ سىرتقى ساياسي ديپلوماتياداعى باعىتى وزگەرىپ جاتتى. سوۆەت-شىڭجاڭ قاتىناستارى جول ايرىققا كەلىپ ءتۇيلىستى.

    590
  • كوز قاراس

    سىر وڭىرىندەگى كوروناۆيرۋس قىم-قۋىتى

    ەلىمىزدى دۇرلىكتىرگەن وسى جالعان (ۆيرتۋالدىق) ناۋقاس قىزىلوردا ايماعىن دا قيناۋدا. قوعامدىق كولىكتىڭ ءجۇرىسى توقتاتىلعان. ءتىپتى، ناتسيستتەردىڭ قورشاۋىندا قالعان لەنينگرادتا قوعامدىق كولىك جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتتى. ادام بالاسىنىڭ تازالىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مونشا، شاشتارازدار جابىلعان. ءتىپتى، تەمىر توردىڭ ار جاعىندا قالعان جاندار شاشتاراز بەن مونشادان ايىرىلعان جوق. كافە-رەستورانداردا تاماقتانۋدان قاعىس قالعاندىعى بىلاي تۇرسىن، تىرشىلىكتىڭ تىرەگى – ەڭبەك – قىزىلوردالىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءۇشىن قولجەتپەس ارمانعا اينالدى.جالپى العاندا، سىر ءوڭىرى الەم بويىنشا ەڭ سورلى ايماقتاردىڭ ءبىرى. ارال تەڭىزىنىڭ قاسىرەتى، ۋ شاشاتىن بايقوڭىر عارىش ايلاعى، لەپرا سۇمدىق اۋرۋىنىڭ وشاعى جانە تاعى باسقا كەسىرلى جاعدايلار الگى ايماقتىڭ كوركىن كەتىرەدى. جەرگىلىكتى سايلانباعان اكىمدەر پاراقورلىققا بەلشەسىنەن باتىپ، قىزىلوردالىقتاردىڭ قامىن جەمەيدى. ءتۇرلى كەمشىلىكتەر – شاش ەتەكتەن. مىسالى، قىزىلوردا قالاسىنىڭ ۇزاق

    398
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: