| 
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    التاي قازاقتارىنىڭ توڭكەرىستىك ۇكىمەتى

    (وسپان باتىردىڭ تۋعانىنىڭ 120 جىلدىق مەرەي تويىنا ارنالادى) ەرزات كارىباي     قىتايداعى قازاقتار تاريحىندا جانە شىڭجاڭ تاريحىندا «ءۇش ايماق توڭكەرىسى» نە دۇرىس تاريحي باعا بەرىلىپ شىڭجاڭ جەرلىە تاريحىنان ورىن بەرىلگەن، ارينە اتالعان ءۇش ايماقتا (التاي ،تارباعاتاي، ىلە) قازاقتار باسىم بولا تۇرا، توڭكەرىستەدە جەتەكشى رول ويناعانىنا قاراماستان ونى ۇيعۇردىڭ ەنشىسىنە مەنشىكتەپ بەردى، حالقارادادا وسىلاي تانىم قالىپتاسقان. وعان نەگىز 1944 جىلى12 قۇرىلعان ۇكىمەتتە باسشىلىقتا قازاقتار بولمادى، ۇكىمەت ءتىلى ۇيعۇر ءتىلى بولدى، تاريحي سۋرەتتەرىمەن حۇجاتتارىدا دەرلىك سولاي بولدى! دەمەك ەكىنشى شىعىس تۇركىستان جەرلىك حالىق سايلاماعان زاڭسىز ۇكىمەت ەدى! ەگەر زاڭدى ۇكىمەت بولسا تۇتاس ءۇش ايماقتاعى 720 مىڭ حالىقتىڭ 53% ءىن ۇستايتىن قازاق بيلىكتە بولعان بولار ەدى! كەيىنگى اتالمىش ۇكىمەت قازاق مۇددەسىنە ساياتىندا

    231
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    “وسپان باتىر جانە ىلە تارابى”

    ولكە تاريxى (2-ءبولىم), بولات قادىري “وسپان باتىر جانە ىلە تارابى” “ماسعۇت اپەندىنىڭ ۇكىمەت باسىنا شىعۋى جانە ىلە تاراپىنىڭ قارسىلىق ارەكەتى (قارەكەتى)” Eldes Orda دەرەككوز ولكەلىك ۇكىمەت جاعىنان شىعارىلاتىن “شىڭجاڭ” گازەتىنىڭ 48- جىلعى ءبىر سانىنان الىندى. گازەت قىتاي، ۇيعىر جانە قازاق تىلىندە جارىق كورگەن. ماقالا گازەتتىڭ ۇيعىر تىلىندەگى نۇسقاسىنان الىنىپ وتىر.  “شىڭجاڭ” گازەتىنىڭ ىرگەتاسى 1934-جىلى “تيان شان” گازەتى دەگەن اتپەن قالاندى. قازاقشا نۇسقاسى دا سول جىلى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ءمينيسترى بايمولدا قارەكەۇلىنىڭ اتسالىسۋىمەن ء“تاڭىر تاۋ” دەگەن اتپەن جارىق كورگەن. ءبىر جىلدان سوڭ 1935-جىلى ولكەلىك ۇكىمەت توراعاسى شىڭ شىساي (盛世才) جاعىنان “شىڭجاڭ” گازەتى دەپ وزگەرتىلدى. گازەتتىڭ قازاق بولىمىندە (رەداكتسياسىندا) عازەز قالمانوۆ، زيات شاكەرىم، شاياقمەت، ءنازىر ومارۇلى شەرۋباەۆ، ءشامسي ماميدەر جۇمىس جاسادى. سول جىلى

    138
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    “قازاق ەلى” جۋرنالىنىڭ 1946-جىلعى سانى

    Eldes Orda 1944-جىلى قۇرىلعان شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ الدى-ارتىندا الماتى مەن تاشكەن قالالارىنان ارعى بەتتەگى قازاقتار مەن ۇيعىرلار ءۇشىن “قازاق ەلى” مەن “شىعىس اقيقاتى” اتتى جۋرنالدارى تاراعان ەدى. 1946-جىلى شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى قۇلعان سوڭ جۋرنالداردىڭ مازمۇندىق يدەيالوگياسى دا وزگەرىسكە ۇشىرادى. بۇل قيىقتار “قازاق ەلى” جۋرنالىنىڭ 1946-جىلعى سانىنان الىندى. شامامەن ەكى جىلدىڭ الدىندا “شارقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستاننىڭ كۇرەسى” تۋرالى ءبىر ماقالا جازعان ەدىم. الىستاعى نان كين (南京) ۇكىمەتى ماسكەۋدىڭ “شارقي تۇركىستان پروەكتىسىن” يدەيالوگيالىق جاقتان قۇرىقتاۋ ءۇشىن جانە اقپاراتتىق كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن شارقي تۇركىستان پروەكتىسىنە قارسى “چين تۇركىستان پروەكتىسىن” استىرتىن قولعا الادى جانە “چين تۇركىستان اۋازى”، “چين تۇركىستان” اتتى جۋرنالدار شىعارا باستايدى. ءسويتىپ كوممۋنيست قىتاي بيلىگى كەلىپ مينگو (民国) ۇكىمەتى وتستاۆكاعا كەتكەنگە دەيىن

    66
  • مادەنيەت

    الماتىدا كوپ بالالى وتباسىلارعا دومبىرا تاراتىلدى.

    الماتىدا كوپ بالالى وتباسىلارعا دومبىرا تاراتىلدى. قايىرىمدىلىق شاراسى بارىسىندا قولدارىنا دومبرا العان بالالار ءان-كۇيدەن شاشۋ شاشتى. رۋحاني جاڭعىرۋ جوباسى اياسىندا ۇلتتىق بۇيىمداردى ناسيحاتتاپ جۇرگەن باستاماشىل توپ ءار وتباسىنا ءبىر دومبىرادان سىيلاۋدى ءجون ساناپتى. الايدا ىنتالى بالالار كوپ بولعانادىقتان ءبىر جانۇياعا ەكىدەن، ۇشتەن ۇلتتىق اسپاپ بەرىلدى. “بالالار تەلەفون، تەلەديدارعا تەلمىرمەي، قوڭىر دومبىرامەن سىرلاسسا الدەقايدا پايدالى بولماق. قازاق ارمان-تىلەگى، قايعى-مۇڭى مەن قۋانىشىن قوس ىشەككە سىيدىرعان، قولىنا قوڭىر دومىرا السا بالانىڭ ارمانى اسقاق، ويى ۇشقىر بولادى”، – دەدى يگى ىسكە ۇيىتقى بولعان ۇلت جاناشىرى سالتانات ءومىرالى. قازاقتىڭ كونە مۇرالارىن بۇگىنگى زامانعا ساي عىپ ناسيحاتتاۋدى مۇرات قىلعان سالتانات ءومىرالىنىڭ ايتۋىنشا بۇنداي شارا الىدە جالعاسىن تابادى. “ەلباسىمىز دومبىرا كۇنىندە ارنايى بەكىتىپ بەردى. دومبىرا كۇنى قارساڭىندا

    91
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    حان كەنەنىڭ قارۋى

    Beken Kayratuly Facebook پاراقشاسىنان الىندى ەلورداعىقازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ اۋىسپالى ەكسپوزيتسيالىق جادىگەرلەر كورمەسى ورنالاسقان تومەنگى زالىندا، قازاق حالقى ءۇشىن قۇندى زاتتىڭ ءبىرى – كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ مىلتىعى تۇر. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى دالادا ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوسەمى، اتاقتى ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەكەڭ وسى مىلتىقپەن جاۋ تۇسىرگەن. ايتالىق، 1838 جىلى كەنەسارى اقمولا بەكىنىسىن باسىپ الىپ، ورىس اسكەرىن قۋىپ شىققانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. وسى وقيعا تۋرالى ەل-جۇرتتىڭ اۋزىنان ەستىپ، حاتقا تۇسىرگەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ ءوزىنىڭ «قازاق شەجىرەسى» اتتى جازباسىندا: «قاراوتكەلدە اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا دۋان باسى بولعان. كەنەسارىعا قارسى تۇرىپ سوعىس سالعان. قاراوتكەلدى (اقمولا بەكىنىسىن ايتادى) قاماعاندا كەنەسارى كۇلدىرماماي دەگەن مىلتىعىمەن تايتوبەنىڭ باسىندا تۇرىپ، ورىستىڭ قاراۋىلشى بالسايكەسىن (پوليتسەيىن) اتىپ مۇرتتاي ۇشىرعان» دەيدى (ا.سمايىل

    727
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    شىڭجاڭدى تانىستىرۋ

    “شىڭجاڭدى تانىستىرۋ” (新疆介绍) اتتى بۇل كىتاپ 1949-جىلدىڭ قازان ايىندا جارىق كورگەن ەكەن. كىتاپتا قازاقتار مەن موڭعولداردى باسا تانىستىرۋعا ءمان بەرىپتى. كىتاپتا قازاقتاردى ارنايى سۋرەتىمەن (اتقا مىنگەن، تىماق كيگەن) بەرۋىن مەن مىناداي جاعىنان تۇسىندىرەمىن: ءبىرىنشى سەبەپ، قازاقتاردىڭ قولىندا جاپپاي دەرلىك قارۋ بولدى; مىسالى، 1944-45 جج قۇلجاداعى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنە قاراستى 30 مىڭنان استام ۇلتتىق ارميانىڭ كەمىندە 90 پايىزى قازاقتاردى قۇرادى. قازاق اسكەرلەرىن قازاق سسر-دان قۇپيا كەلگەن ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك مايداندا سوعىس كورگەن وفيتسەرلەر مەن اسكەري ماماندار ارنايى اسكەري جاتتىعۋدان وتكىزگەن. ماناس وزەنىندەگى كەلسىمشارتتان سوڭ جۇزدەن استام اسكەري ماماندار قازاق سسر-عا قايتىپ كەتتى.  ەكىنشىسى، 1944-جىلى قۇلجادا شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى مەن ۇلتتىق ارميا قۇرىلعان سوڭ ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇرامىنا كىرمەي قالعان قازاق ۋالاياتى نان

    198
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسىنىڭ ءبىربولىم اسكەري ادامدارى

          شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسىنىڭ ءبىربولىم اسكەري ادامدارى.   نۇسىپقان كونباي، زۋنۋن تايپوۆ، فوتي يۆاونۆيچ لەسكين، سوپاxۋن سۋۆروۆ، مارگۋپ يسقاقوۆ، بادەلقان سۇگىرباەۆ، تاعى كىمدەردى تانىدىڭىز؟ ەكى اسكەري ادامنىڭ قول يشاراتى نە ماعىنا بىلدىرەدى؟ شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ قۇلجا قالاسىنداعى كەزەكتى قۇرىلتايى. قۇرىلتايعا التاي (تومەنگى التاي), تارباعاتاي ۋالاياتىنىڭ دەلەگاتتارى دا كەلىپ قاتىسقان. تاريxي سۋرەتتە ا.قاسمي، اكىمبەك قوجا، دالەلقان سۇگىرباەۆ، باسباي باپين، ىسقاقبەك مونونوۆ، ابىلقايىر تورە، ءشامسي ءماميۇلى، ءانۋار جاكۋلين، تاعى باسقا كىمدەردى تانىدىڭىزدار؟   گەنەرال دالەلقان سۇگىرباەۆ تۋرالى سيرەك قۇجاتتاردىڭ (كۋالىك) ءبىرى. كۋالىكتە “شىڭجاڭ” دەپ جازىلعان (1948). شارقي ۇكىمەتى مەن نان كين ۇكىمەتى كەلىسسوز وتكىزگەن سوڭ شارقي تۇركىستان اتاۋى ورنىنا شىڭجاڭ اتاۋى قايتا جاڭعىرتىلدى. التاي، تارباعاتاي، ىلە ۋالاياتىندا قۇرىلعان

    1498
  • ساياسات

    ۇمىت قالعان اشارشىلىق جانە نازارباەۆتىڭ ىقتيمال مۇراگەرلەرى

    اننا كلەۆتسوۆا اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش. الماتى قالاسى، 31 مامىر 2017 جىل حالىقارالىق باق وسى اپتادا قازاقستاندا اشارشىلىقتىڭ ۋكرايناداعىداي وتكىر باعالانباۋىنىڭ سەبەپتەرىن، نازارباەۆتىڭ ىقتيمال مۇراگەرلەرى تۋرالى جازعان. ىقتيمال مۇراگەرلەر قاتارىندا توقاەۆ، تاسماعامبەتوۆ، قۇلىباەۆتىڭ اتتارى اتالادى. الەمدىك ءباسپاسوز بۇعان قوسا، قازاقستاننىڭ قىتايعا تاسىمالدايتىن گاز كولەمىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن جانە تامعالىداعى پەتروگليفتەر تاقىرىبىن دا قوزعاعان. ۇمىت قالعان اشارشىلىق  امەريكالىق Wall Street Journal جۋرنالى “ۇمىت بولعان سوۆەتتىك اشارشىلىق: ءستاليننىڭ ۋكرايناعا ىستەگەندەرى ەسىمىزدە، بىراق قازاقستانعا جاساعاندارىن بىلمەيمىز” اتتى ماقالادا امەريكالىق زەرتتەۋشى، Maryland-College Park ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح پروفەسسورىنىڭ كومەكشىسى، “اشارشىلىق جايلاعان دالا: اشارشىلىق، زورلىق-زومبىلىق جانە سوۆەتتىك قازاقستاننىڭ قۇرىلۋى” اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى سارا كامەروننىڭ پىكىرىن جاريالاعان. زەرتتەۋشى ماقالادا اشارشىلىقتىڭ قازاقستاندا ۋكرايناداعىداي وتكىر باعاسىن الماۋىنىڭ سەبەپتەرىنە توقتالادى. سارا كامەروننىڭ پىكىرىنشە، ونىڭ

    1663
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    قىتاي كرەزيسى: ەكولوگيالىق اپاتتار

      قىتاي ەكونوميكاسى ۇشقان قۇستاي دامىپ الەمنىڭ ەكىنشى ءىرى ەكونوميكالىق تۇلعاسىنا اينالعانىمەن ەكولوگيالىق داعدارىستار كۇننەن-كۇنگە كوزگە تۇسۋدە. ءجاي عانا قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى عانا ەمەس ايىتسا كىسى سەنبەستەي قورقىنىشتى دارەجەگە جەتكەنى انىق بولىپ وتىر. امەريكانى قۋىپ جەتۋ دەگەن ۇراننىڭ جەتەگىمەن تەك ەكونوميكانىڭ وسۋىنە عانا ءمان بەرىپ تابيعي بايلىقتاردى تولاسسىز اشىپ، ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى بەتالدى شىعارىپ ورتانى اۋىر دارەجەدە لاستاعان.قىتاي ەكولوگياسىنىڭ لاستانۋى مىنالاردى قامتيدى: 1.اۋانىڭ لاستانۋى قازىرگى تاڭدا جىلىنا 360 مىڭ ادام لاستانعان اۋانىڭ كەسىرىنەن كوز جۇمادى. 400 ميلليون ادام تازا اۋا سىمىرە المايدى. 30% قالالاردىڭ اۋاسى ءتىپتى اۋىر دارەجەدە لاستانعان. دۇنيەدەگى 20 اۋاسى اۋىر لاستانعان قالانىڭ 20 سى قىتايدا، ولاردىڭ الدىڭعى لەگىنە لانچجوۋ، چەندۋ، چجەنچجوۋ، تسزينان، ءۇرىمشى، نانكين، پەكين، سيان قاتارلى قالالار

    501
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    سامالدىڭ جەڭىسى

    قازاقستاندىق اكتريسا سامال ەسلياموۆا كانن كينوفەستيۆالىندە “ۇزدىك ايەل ءرولى” نوميناتسياسىندا جەڭىمپاز اتاندى. 1رەجيسسەر سەرگەي دۆورتسەۆويدىڭ “ايكا” فيلمىندە باس كەيىپكەردى سومداعان قازاقستاندىق اكتريسا سامال ەسلياموۆا كانن فەستيۆالىندە “ۇزدىك ايەل ءرولى” نوميناتسياسىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. 2سامال ەسلياموۆا جۇلدە العان ءسات.  3پەتروپاۆلدا تۋىپ-وسكەن سامال ەسلياموۆا رەسەي استاناسىنداعى تەاتر ونەرى ينستيتۋتىنىڭ (گيتيس) رەجيسسەرلىك فاكۋلتەتىن تامامداعان، قازىر ماسكەۋدە تۇرادى. 4سامال ەسلياموۆاعا جۇلدەنى يتاليالىق اكتريسا ازيا اردجەنتو تاپسىردى.  5كانن فەستيۆالىندە “ۇزدىك ەر ءرولى” نوميناتسياسىنىڭ جەڭىمپازى يتاليالىق مارسەللو فونتە مەن سامال ەسلياموۆا.  6سامال تۇسكەن “ايكا” ءفيلمى – ماسكەۋدە بوسانعان بالاسىن پەرزەنتحاناعا تاستاپ كەتكەن قىرعىزستاندىق ميگرانت قىز تۋرالى دراما.   7سامال ەسلياموۆا مەن رەجيسسەر سەرگەي دۆورتسەۆوي قىزىل كىلەمدە.  8سامال ەسلياموۆا كانن فەستيۆالىندە.  ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى

    283
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: