| 
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ تارقاۋى تۋرالى

    1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا قۇلجا قالاسىندا قۇرىلعان شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى 1946- جىلعا كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ رەسمي تۇردە تاراعانىن جانە بۇدان بىلاي شىڭجاڭ ولكەسىمەن بىرىككەن كواليتسيالى ۇكىمەت قۇرماق نيەتىن بىلدىرە وتىرىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستاندا” ارنايى ماقالا جاريالاعان-دى. نەبارى ءبىر جارىم جىل ءومىر سۇرگەن قۇلجاداعى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى، 1946- شى جىلعا كەلگەندە رەسمي توقتادى. 1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۋاقىتشا ۇكىمەت جاريا ەتىلگەن سوڭ، ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستان” دەپ اتالدى. گازەت ۇيعىر، قازاق، ورىس، موڭعول جانە قىتاي تىلىندە جارىق كوردى. گازەتتىڭ قازاقشا بولىمىندە بۇقارا تىشقانباەۆ، قۇرمانالى وسپانۇلى باسشىلىق ەتتى جانە گازەتتىڭ رەداكتسيا قۇرامىندا اۋەسقان نارىنبايۇلى، راحمەتوللا اپشەۇلى، قۇرمانباي تولىبايۇلى، ابدىبەك، الاديار، اسانباي، سىرايىل، قالي قاتارلى كىسىلەر رەداكتور، اۋدارماشى،

    115
  • كوز قاراس

    ساردوبا، روگۋن، اەس. 

    الاپات اپات بولىپ، قالىڭ ەل سۋعا كەتىپ جاتقاندا بيلىك ويناپ جاتقاندار وزبەكستانعا نوتا جىبەرەمىز بە، جوق پا دەگەندى دە اقىلداسپاپتى. نوتامىزدى دايىنداپ قويدىق دەگەن ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا، شەكارادا سالىنىپ جاتقان سۋ قويماسى جونىندە قازاقستان “بىرنەشە رەت” سۇراسا دا وزبەكستان جوندەم جاۋاپ بەرمەپتى. ءبىرى كەلىپ، ءبىرى كەتىپ جاتقان شەنەۋنىكتەر ءسىرا، ء“بىز سۇرادىق، مىندەتىمىزدەن قۇتىلدىق” دەپ جىلى جاۋىپ قويسا كەرەك. تابانداپ تۇرماعان، جەرىنە جەتكىزبەگەن. ايتپەسە، حالىقارالىق زاڭ نورماسىن بۇزدى دەپ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا ارىزدانار ەدى، الەمنەن بەيتاراپ ساراپشى شاقىرار ەدى. ىزدەدىم، ونداي جوق. ساردوبا سالىنسا، تىم بولماعاندا سىرداريا سۋالماي ما، كىشى ارالعا زار بولمايمىز با دەگەن دە ەسەپ-قيساپ جوق.  ساردوبانىڭ ماسەلەسى ەكى جەمقور جۇيەنىڭ اراسىندا جالعان اعايىنگەرشىلىكپەن، بالكىم، سەن ءىش، مەن ءىش

    141
  • كوز قاراس

    اقش-سوۆەت قاتىناستارىنداعى شىڭجاڭ ولكەسى

    سۇگىرەتتەرگە قىسقاشا تۇسىنىكتەمە: ءبىرىنشى سۇگىرەتتە، اقش-تىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى تۇڭعىش وكىلەتتى باس ەلشىسى ەدموند كلاب جانە ديحۋا قالاسىنداعى ء(ۇرىمجى) اقش كونسۋلىنىڭ الدى تۇسىرىلگەن. ۋاقتى، 1943- جىلدىڭ ءساۋىر ايى.  ەكىنشى سۇگىرەت، اقش ۇكىمەتىنىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى وكىلەتتى ەلشىسى جون حالل پاكستون مىرزا(1946′دان سوڭ ەلشى بولدى).  ءۇشىنشى سۇگىرەت، شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ ساياسي، اكىمشىلىك ورتالىعى ديحۋا قالاسىندا ء(ۇرىمجى) ورنالاسقان اقش كونسۋلدىعى. كونسۋل الدىندا تۇرعاندار ج. پاكستون جانە زايىبى.  ءتورتىنشى سۇگىرەت، 1946-جىلدىڭ قاراشا ايىندا ديحۋاداعى اقش كونسۋلى الدىندا تۇسىرىلگەن. ارتقى قاتار وڭنان ءتورتىنشى ادام جون حالل پاكستون. پاكستون اقشتىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ تاعايىندالعان كەزى. 1941-42 جىلدان كەيىن شىڭجاڭ ولكەسىندە كىلت وزگەرىستەر باستالدى. ولكەنىڭ سىرتقى ساياسي ديپلوماتياداعى باعىتى وزگەرىپ جاتتى. سوۆەت-شىڭجاڭ قاتىناستارى جول ايرىققا كەلىپ ءتۇيلىستى.

    140
  • كوز قاراس

    سىر وڭىرىندەگى كوروناۆيرۋس قىم-قۋىتى

    ەلىمىزدى دۇرلىكتىرگەن وسى جالعان (ۆيرتۋالدىق) ناۋقاس قىزىلوردا ايماعىن دا قيناۋدا. قوعامدىق كولىكتىڭ ءجۇرىسى توقتاتىلعان. ءتىپتى، ناتسيستتەردىڭ قورشاۋىندا قالعان لەنينگرادتا قوعامدىق كولىك جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتتى. ادام بالاسىنىڭ تازالىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مونشا، شاشتارازدار جابىلعان. ءتىپتى، تەمىر توردىڭ ار جاعىندا قالعان جاندار شاشتاراز بەن مونشادان ايىرىلعان جوق. كافە-رەستورانداردا تاماقتانۋدان قاعىس قالعاندىعى بىلاي تۇرسىن، تىرشىلىكتىڭ تىرەگى – ەڭبەك – قىزىلوردالىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءۇشىن قولجەتپەس ارمانعا اينالدى.جالپى العاندا، سىر ءوڭىرى الەم بويىنشا ەڭ سورلى ايماقتاردىڭ ءبىرى. ارال تەڭىزىنىڭ قاسىرەتى، ۋ شاشاتىن بايقوڭىر عارىش ايلاعى، لەپرا سۇمدىق اۋرۋىنىڭ وشاعى جانە تاعى باسقا كەسىرلى جاعدايلار الگى ايماقتىڭ كوركىن كەتىرەدى. جەرگىلىكتى سايلانباعان اكىمدەر پاراقورلىققا بەلشەسىنەن باتىپ، قىزىلوردالىقتاردىڭ قامىن جەمەيدى. ءتۇرلى كەمشىلىكتەر – شاش ەتەكتەن. مىسالى، قىزىلوردا قالاسىنىڭ ۇزاق

    129
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    قازاقتار گانسۋ، تسينحاي ولكەسىنە 19- عاسىردىڭ 80-90 جىلدارى قونىس اۋدارا باستاعان

    20- عاسىردىڭ 30- جىلدارى شىڭجاڭ ولكەسى التاي، ەرەنقابىرعا-بوعدا جانە باركول ءوڭىرىن مەكەندەگەن ءبىربولىم قازاقتار ساياسي قىسىمدارعا بايلانىستى اتامەكەندەرىن تاستاپ قىتايدىڭ گانسۋ، تسينحاي ولكەسىنە قونىس اۋدارعان ەدى. بۇل سۇگىرەت سول قازاقتاردىڭ مۇراعاتتا ساقتالعان تاريحي بەينەسى.  ءبىرىنشى سۇگىرەت: 1938-جىلدىڭ 22- جەلتوقسانىندا تۇسىرىلگەن. سۇگىرەتتە، ەلىسقان ءالىپۇلى باستاعان كوش وتاماندارى (ليدەرى) تسينحاي ولكەسىنىڭ اتقامىنەرمەن جانە نان كين ۇكىمەتى اتىنان كەلگەن دەلەگاتتارىمەن جۇزدەسكەن كەزى.  وڭنان ءۇشىنشى ادام ەلىسقان ءالىپۇلى، وڭنان بەسىنشىسى نان كين دەلەگاتى جولبارىس ۋاڭ جانە وڭنان جەتىنشىسى نان كين دەلەگاتى ايسابەك (يسا يۋسۋف الىپتەكين).  ەكىنشى سۇگىرەت، 1938- جىلى تسينحاي ولكەسىندە تۇسىرىلگەن. قازاقتاردىڭ تسينحاي باسشىلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزگەن ءساتى. ءۇشىنشى سۇگىرەت، 1941- جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا گانسۋ وڭىرىندە تۇسىرىلگەن. سۇگىرەت ورتاسىندا نان كين ۇكىمەتىنىڭ دەلەگاتى ايسابەك

    175
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    شىڭجاڭ ولكەسىندەگى ءۇش فورماتتاعى قازاق اسكەرلەرى

    ءۇرىمجى قالاسى، قاراتاۋ (قىتايشا نان شان) جايلاۋى، كيگىز ءۇيدى قورشاعان قازاق اسكەرلەرى، شاماسى 1946-1947 جج تۇسىرىلگەن. سول جىلدارى قاراتاۋدا ماڭىزدى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. ولكەلىك ۇكىمەت پەن نان كين قالاسىنان كەلگەن ساياسي تۇلعالار كيگىز ۇيدە باسقوستى. ءۇي سىرتىن قورعاپ تۇرعان قازاق اسكەرلەرىنىڭ جارقىن بەينەسى (ىشىندە كىشكەنتاي قازاق قىز بالا دا بار) تاريحي ەستەلىككە ءتۇسىپ قالعان. ول تۇستا شىڭجاڭ ولكەسىندە ءۇش فورماتتاعى قازاق اسكەرلەرى ءبىر ۋاقىتتا ءومىر ءسۇردى. ولار: *شارقي تۇركىستاننىڭ قازاق اسكەرلەرى;  شارقي تۇركىستاننىڭ جالپى اسكەر سانى 30 مىڭدى قۇرادى. اسكەري كيىم-كەشەك، قارۋ-جاراقتارى مەن شەن بەلگىلەرى تۇگەلدەي سوۆەتتىك ۇلگىدە بولدى. * چين تۇركىستاننىڭ قازاق اسكەرلەرى; 1946-47 جىلدان باستاپ قاۋىرت جاساقتالدى، اسكەر قاتارىنا ماناس، قۇتىبي، سانجى، ءۇرىمجى، ميچۋان، ۇشبوكەن، جەمسارى، شونجى جانە موري

    161
  • جاھان جاڭالىقتارى

    ءۇستىرت ماۋگليى جانە تاعدىرى

    1957 جىلى تىكۇشاقپەن شىققان ءبىر توپ گەولوگتار ءۇستىرت جازىعىندا (تۇركىمەنستان مەن قاراقالپاقستاننىڭ شەكاراسىنداعى سارىقامىس كولىنىڭ جانىندا) قاسقىر اتۋمەن اينالىسقان. گەولوگتار قاسقىرلاردى ىزىنەن قۋىپ كەلە جاتىپ ولاردىڭ اراسىندا شامامەن بەس جاسار قالىسپاي جۇگىرگەن بالانى كورىپ تاڭ قالادى. بالا قاسقىرلارمەن بىرگە اسپاننان تونگەن جاۋدان قاشۋعا تىرىسىپ كەلەدى. ولار بارلىق قاسقىرلاردى اتىپ، بالانى قۇتقارۋدى ۇيعارادى. تىكۇشاقتى جەرگە قوندىرىپ بالانى ۇستاۋعا ارەكەتتەنەدى. الايدا بۇل ويلاعانداي وڭايعا سوقپادى. بالا قاسقىردىڭ بولتىرىگى قۇساپ ادامدارعا قاراي تىستەنىپ ايبات كورسەتكەن. دەگەنمەن گەولوگتار ونى قولعا ءتۇسىرىپ ، دارىگەردىڭ قاراۋىنا تاپسىرادى. بالانىڭ قاسقىر ۇيىرىنە قالاي تۇسكەنىن جانە اتا-اناسى كىم ەكەنى بەيمالىم. اۋرۋحانادا وعان وليگوفرەنيا دياگنوزى قويىلىپ، تاشاۋزداعى پسيحياتريالىق اۋرۋحاناعا ورنالاستىرىلعان. ونىڭ ومىرىندە ادام قاتارىنا قوسىلۋدىڭ قيىن جانە قايعىلى كەزەڭى باستالادى.

    180
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    قىتاي قازاقتارىنىڭ انتي-كوممۋنيستىك ءۇش ۇلكەن جوسپارى

    ءبىرىنشى سۇگىرەت، 1960-جىلى تايۆان (台湾) استاناسى تايپەيدە تۇسىرىلگەن. سۋرەتتە وڭىنان: دالەلقان جانىمقانۇلى جانالتاي، قاليبەك رايىمبەكۇلى حاكىم، قامزا ءشومىشبايۇلى ۇشار، قاليپا عاقىپۇلى التاي. بەرگى جاقتاعى ءۇش ادام وڭىنان: جولبارىس ۇلى ياقۇپ جانە APACL- مۇشەلەرى مەن تايۆان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قازاقتاردى قابىلداۋعا كەلگەن وكىلى.  ەكىنشى سۇگىرەت، 1960-جىلى تايۆان استاناسى تايپەيدە تۇسىرىلگەن. ازيا حالىقتارىنىڭ انتي-كوممۋنيستىك ليگاسى (APACL) سول جىلى تايپەيدە قۇرىلتاي اشقان. قۇرىلتاي جينالىسىنا قازاقتار دا قاتىستى. سۋرەتتە وڭىنان: قاليبەك رايىمبەكۇلى حاكىم، APACL باسشىسى گۋ جىنگانگ (Gu Zhenggang/谷正纲), قامزا ءشومىشبايۇلى ۇشار جانە قاليپا عاقىپۇلى التاي.  ءۇشىنشى سۇگىرەت، 1960-جىلى تايپەيدە تۇسىرىلگەن. سۋرەتتە الدىدا وتىرعان: قىتاي گومينداڭ ۇكىمەتىنىڭ تايۆانداعى پرەزيدەنتى جان كايشەك (蒋介石). قىتاي قازاقتارى ونى قىتايدىڭ تەرىستىك اكتسەنتى بويىنشا جياڭ جيەشى دەپ اتايدى. ارتتا تۇرعاندار

    180
  • ەزۋتارتار

    “جولى بولار جىگىتتىڭ، جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى شىعار الدىنان”

    “جولى بولار جىگىتتىڭ، جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى شىعار الدىنان” دەيدى عوي (سۋاحيلىكتەر). ۇلىقبەك ەسداۋلەت اعامەن اۋەجايدا كەزدەسىپ قالدىق. ۇشاقتاعى ورنىمىز دا قاتار بولىپ شىقتى. ەندى باس قالاعا جەتكەنشە ەلدىڭ جاعدايىن بىرگە ويلاسىپ باراتىن شىعارمىز. ايتپاقشى: باس جازۋشى قۇلاعىنا تەلەفونىن جابىستىرىپ، كىممەن سويلەسىپ جاتىر دەپ ويلايسىز(دار)? جاۋاپ نۇسقالارى: 1. ەكىنشى پرەزيدەنت مىرزامەن; 2. ەكىنشى پرەزيدەنتتىڭ تاڭ اتپاستان كوفە ىشەتىن سۇلۋ كومەكشىسىمەن; 3. الماتى قالاسىنىڭ جەزوكشە قۋعىش اكىمىمەن; 4.قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەكس-ەلشىسىمەن; 5. اپ جەتەكشىسىنىڭ جۇمساق مىنەزدى ءبىرىنشى ورىنباسارىمەن; 6. بايان سۇلۋ الاگوزوۆامەن; 7. زەينەپ اپاي احمەتوۆامەن; 8. ء…سىزدىڭ نۇسقاڭىز؟ “FlyArystan مۇحامەديۇلى” ۇشاعى. 21.01.2020. سەرىك اباس-شاحتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

    155
  • سۋرەتتەر سويلەيدى

    “توزاققا قوش كەلدىڭىز”. 20 جىل بۇرىن شەشەن سوعىسى باستالعان

    اموس چەپل 20 جىل بۇرىن ۆلاديمير پۋتين رەسەي پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ تۇرعان تۇستا شەشەنستاندا اسكەري وپەراتسيا باستاۋعا بۇيرىق بەرگەن ەدى. كاۆكاز ايماعىنداعى قاندى سوعىستاردىڭ ءبىرى قالاي باستالىپ ەدى؟ 11995 جىل. ەر ادام شەشەن سەپاراتيستەرىنىڭ تۋىن ۇستاپ تۇر. 1994-96 جىلى رەسەي اسكەريلەرى شەشەنستانداعى كوپ عيماراتتى بومبالاپ قيراتتى. وسى جىلى فەدەرال اسكەريلەرى مەن شەشەن سەپاراتيستەرى اراسىنداعى سوعىس شەشەنستاننىڭ دە-فاكتو تاۋەلسىزدىگىمەن اياقتالدى. 2شەشەنستان تۇرعىنى. 1994 جىلى تۇسىرىلگەن سۋرەت. كرەمل رەسەي بيلىگىمەن كەلىسپەگەن شەشەندەرگە قاتتى قىسىم جاسادى. الەكساندر سولجەنيتسىن گۋلاگ-تا ءبىر كامەرادا وتىرعان شەشەندى شەشەندەر “سوۆەت وداعىنىڭ ايتقانىنا كونبەي قويدى” دەپ جازدى. 3گروزنىيداعى جازالاۋ. 1996 جىل. سوعىس شەشەنستاندى ەكسترەميزم مەن بۇزاقىلىقتىڭ وشاعىنا اينالدىردى. 1997 جىلى ايماق شاريعات زاڭىن قابىلداپ، ءولىم جازاسىن قولدانا باستادى.   4رەسەي

    330
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: