| 
  • Sayasat

    Şarqi Türkistanşıl men Çin Türkistanşıl arasındağı qaqtığıs

    1947-1948 jıldıñ örara kezeñinde Ürimjidegi qazaq igi-jaqsıları men ziyalıları, sayasatkerleri ölkelik ükimettiñ törağa, hatşılarımen birlesip Ürimji qalasına qarastı Qaratau (qıtayşa 南山) baurayında Naurız merekesin toylap şağın qwrıltay jinalısın ötkizedi. Naurız merekesine tigilgen onşaqtı kigiz üydiñ jäne ölkelik ükimet törağaları men äskeri adamdardıñ (qazaq äskeri de bar) suretin anıq köre alasız. 1947-1948 jıldarı Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter arasındağı qırğiqabaq qaqtığıs qattı uşığıp twrğan kez edi. 1946-1947-1948 jıldarı Manas, Qwtıbi, Böken (Fukañ), Jemsarı, Şonjı, Mori audandarınan qazaq äskeri jasaqtalıp Manas özeniniñ künbatıs betindegi Şarqi Türkistan äskerine arnayı qarulı qorğanısqa ötken kezeñ edi. Sonımen Manastı şekara etken Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter bolıp eki jaqqa bölingen qazaqtardıñ sayasi

    55
  • Sayasat

    Qañırağan qala, qirağan ğimarattar häm küşeygen küzet

    Asılhan MAMAŞWLI Arıstağı örtenip jatqan ğimarattıñ biri. 25 mausım 2019 jıl.  Arıstağı jarılıstan keyin qala köşeleri bos qalğan. Jarılıstan qalada biraz üy men ğimarat qirağan. Arıs qalasına barğan Azattıq tilşisiniñ körgenderi. “JARILIS BOLĞANDA BÄRİN TASTAY QAŞTIQ” Arıstıñ kireberisinde küzet küşeygen. Policeyler men qaru wstağan äskeriler qalağa twrğındardı kirgizbey twr. Sol mañda “üyime barsam” degen eki jüzge juıq adam kelgen. Solardıñ biri Sadıq Orazgeldi jarılıs bolğanda “aldı-artına qaramay qaşqandarın” aytadı. – Qwjatımdı aluım kerek. Qorada maldar qalğan, solardı suaru kerek. Jayau bolsa da, kirip şığuım kerek. Keşe jarılıs bolğanda qwjattarımdı, bärin tastay qaştıq ğoy, – dedi Arıs twrğını. Auılğa kireberiste twrğan tağı bir twrğın “jolğa şığuım kerek, üyde qwjatım men poyız

    101
  • Sayasat

    Qastandıqpen öltirilgen belsendi Ğalı Baqtıbaevtıñ auılı

    Elena VEBER Ğalı Baqtıbaevtıñ tuıstarı belsendi atıp öltirilgen üydiñ aldında otır. Qarağandı oblısı, Atasu auılı, 1 mausım 2019 jıl. Atasu auılı twrğındarın qoğam belsendisi Ğalı Baqtıbaevtıñ qatıgezdikpen öltirilui şoşıttı. Jergilikti jwrt marqwmdı “batıl, şınşıl” äri “auıl twrğındarınıñ mäselesi jaylı jii şağım jazatın adam edi” dep eske aladı. Azattıq tilşisi Atasuda bolıp, belsendiniñ tuıstarı jäne auıldastarımen söylesip qayttı. ATASU TWRĞINDARIN DÜRLİKTİRGEN OQIĞA Qarağandıdan eki jüz şaqırım jerde ornalasqan Atasu auılında 14 mıñnan astam adam twradı. Azattıq tilşisine mamırdıñ 28-ine qarağan tüni osı auılda atıp öltirilgen jergilikti belsendi Ğalı Baqtıbaev twrğan üydi birden tabu mümkin bolmadı. Köşede kezdesken adamdar belsendiniñ üyine qalay baruğa bolatının tüsindire almağanımen, Ğalı Baqtıbaevtı jaqsı biletinin, onıñ auıldastarına

    160
  • Suretter söyleydi

    Altay qazaqtarınıñ töñkeristik ükimeti

    (Ospan batırdıñ tuğanınıñ 120 jıldıq merey toyına arnaladı) Erzat Käribay     Qıtaydağı qazaqtar tarihında jane Şıñjañ tarihında «üş aymaq töñkerisi» ne dwrıs tarihi bağa berilip Şıñjañ jerlie tarihınan orın berilgen, ärine atalğan üş aymaqta (Altay ,Tarbağatay, İle) qazaqtar basım bola twra, töñkeristede jetekşi rol oynağanına qaramastan onı Wyğwrdıñ enşisine menşiktep berdi, halqaradada osılay tanım qalıptasqan. Oğan negiz 1944 jılı12 qwrılğan ükimette basşılıqta qazaqtar bolmadı, ükimet tili wyğwr tili boldı, tarihi suretterimen hwjattarıda derlik solay boldı! Demek ekinşi şığıs türkistan jerlik halıq saylamağan zañsız ükimet edi! Eger zañdı ükimet bolsa twtas üş aymaqtağı 720 mıñ halıqtıñ 53% in wstaytın qazaq bilikte bolğan bolar edi! Keyingi atalmış ükimet qazaq müddesine sayatında

    477
  • Suretter söyleydi

    “OSPAN BATIR JÄNE İLE TARABI”

    Ölke Tarixı (2-bölim), Bolat Qadıri “OSPAN BATIR JÄNE İLE TARABI” “Masğwt Äpendiniñ Ükimet Basına Şığuı jäne İle Tarapınıñ Qarsılıq Äreketi (Qareketi)” Eldes Orda Derekköz Ölkelik ükimet jağınan şığarılatın “Şıñjañ” gazetiniñ 48- jılğı bir sanınan alındı. Gazet qıtay, wyğır jäne qazaq tilinde jarıq körgen. Maqala gazettiñ wyğır tilindegi nwsqasınan alınıp otır.  “Şıñjañ” gazetiniñ irgetası 1934-jılı “Tiyan Şan” gazeti degen atpen qalandı. Qazaqşa nwsqası da sol jılı ölkelik ükimettiñ ministri Baymolda Qarekewlınıñ atsalısuımen “Täñir Tau” degen atpen jarıq körgen. Bir jıldan soñ 1935-jılı ölkelik ükimet törağası Şıñ Şısay (盛世才) jağınan “Şıñjañ” gazeti dep özgertildi. Gazettiñ qazaq böliminde (redakciyasında) Ğazez Qalmanov, Ziyat Şäkerim, Şayaqmet, Näzir Omarwlı Şerubaev, Şämsi Mämider jwmıs jasadı. Sol jılı

    284
  • Suretter söyleydi

    “Qazaq Eli” jurnalınıñ 1946-jılğı sanı

    Eldes Orda 1944-jılı qwrılğan Şarqi Türkistan Respubilikasınıñ aldı-artında Almatı men Taşken qalalarınan arğı bettegi qazaqtar men wyğırlar üşin “Qazaq Eli” men “Şığıs Aqiqatı” attı jurnaldarı tarağan edi. 1946-jılı Şarqi Türkistan Respubilikası qwlğan soñ jurnaldardıñ mazmwndıq ideyalogiyası da özgeriske wşıradı. Bwl qiıqtar “Qazaq Eli” jurnalınıñ 1946-jılğı sanınan alındı. Şamamen eki jıldıñ aldında “Şarqi Türkistan men Çin Türkistannıñ Küresi” turalı bir maqala jazğan edim. Alıstağı Nan Kin (南京) ükimeti Mäskeudiñ “Şarqi Türkistan Proektisin” ideyalogiyalıq jaqtan qwrıqtau üşin jäne aqparattıq küres jürgizu üşin Şarqi Türkistan proektisine qarsı “Çin Türkistan Proektisin” astırtın qolğa aladı jäne “Çin Türkistan Auazı”, “Çin Türkistan” attı jurnaldar şığara bastaydı. Söytip kommunist qıtay biligi kelip Mingo (民国) ükimeti otstavkağa ketkenge deyin

    151
  • Mädeniet

    Almatıda köp balalı otbasılarğa dombıra taratıldı.

    Almatıda köp balalı otbasılarğa dombıra taratıldı. Qayırımdılıq şarası barısında qoldarına domb'ra alğan balalar än-küyden şaşu şaştı. Ruhani jañğıru jobası ayasında wlttıq bwyımdardı nasihattap jürgen bastamaşıl top är otbasına bir dombıradan sıylaudı jön sanaptı. Alayda ıntalı balalar köp bolğanadıqtan bir janwyağa ekiden, üşten wlttıq aspap berildi. “Balalar telefon, teledidarğa telmirmey, qoñır dombıramen sırlassa äldeqayda paydalı bolmaq. Qazaq arman-tilegi, qayğı-mwñı men quanışın qos işekke sıydırğan, qolına qoñır domıra alsa balanıñ armanı asqaq, oyı wşqır boladı”, – dedi igi iske wyıtqı bolğan wlt janaşırı Saltanat Ömiräli. Qazaqtıñ köne mwraların bügingi zamanğa say ğıp nasihattaudı mwrat qılğan Saltanat Ömiräliniñ aytuınşa bwnday şara älide jalğasın tabadı. “Elbasımız dombıra küninde arnayı bekitip berdi. Dombıra küni qarsañında

    186
  • Suretter söyleydi

    HAN KENENİÑ QARUI

    Beken Kayratuly Facebook paraqşasınan alındı ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen. Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl

    858
  • Suretter söyleydi

    Şıñjañdı Tanıstıru

    “Şıñjañdı Tanıstıru” (新疆介绍) attı bwl kitap 1949-jıldıñ qazan ayında jarıq körgen eken. Kitapta Qazaqtar men Moñğoldardı basa tanıstıruğa män beripti. Kitapta Qazaqtardı arnayı suretimen (atqa mingen, tımaq kigen) beruin men mınaday jağınan tüsindiremin: Birinşi sebep, qazaqtardıñ qolında jappay derlik qaru boldı; Mısalı, 1944-45 jj Qwljadağı Şarqi Türkistan ükimetine qarastı 30 mıñnan astam Wlttıq Armiyanıñ keminde 90 payızı Qazaqtardı qwradı. Qazaq äskerlerin Qazaq SSR-dan qwpiya kelgen ekinşi dünie jüzilik maydanda soğıs körgen oficerler men äskeri mamandar arnayı äskeri jattığudan ötkizgen. Manas özenindegi kelsimşarttan soñ jüzden astam äskeri mamandar Qazaq SSR-ğa qaytıp ketti.  Ekinşisi, 1944-jılı Qwljada Şarqi Türkistan ükimeti men Wlttıq Armiya qwrılğan soñ uaqıtşa ükimet qwramına kirmey qalğan Qazaq ualayatı Nan

    308
  • Suretter söyleydi

    Şarqi Türkistan uaqıtşa respubilikasınıñ birbölim äskeri adamdarı

          Şarqi Türkistan uaqıtşa respubilikasınıñ birbölim äskeri adamdarı.   Nüsipqan Könbay, Zunun Taypov, Fotiy Ivaonviç Leskin, Sopaxun Suvrov, Margup Isqaqov, Bädelqan Sügirbaev, tağı kimderdi tanıdıñız? Eki äskeri adamnıñ qol işaratı ne mağına bildiredi? Şarqi Türkistan uaqıtşa ükimetiniñ Qwlja qalasındağı kezekti qwrıltayı. Qwrıltayğa Altay (tömengi Altay), Tarbağatay ualayatınıñ delegattarı da kelip qatısqan. Tarixi surette A.Qasmi, Äkimbek Qoja, Dälelqan Sügirbaev, Basbay Bapin, Isqaqbek Mononov, Äbilqayır Töre, Şämsi Mämiwlı, Änuar Jakulin, tağı basqa kimderdi tanıdıñızdar?   General Dälelqan Sügirbaev turalı sirek qwjattardıñ (kuälik) biri. Kuälikte “Şıñjañ” dep jazılğan (1948). Şarqi ükimeti men Nan Kin ükimeti kelissöz ötkizgen soñ Şarqi Türkistan atauı ornına Şıñjañ atauı qayta jañğırtıldı. Altay, Tarbağatay, İle ualayatında qwrılğan

    1684
load more

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: