اقسەلەۋ سەيدىمبەك:ء”بىزدىڭ مينيسترلەرىمىزدىڭ 90 پايىزى “ەلىم-اي” ءانىن بىلمەيدى.”
kerey.kz
شىننىڭ ءجۇزى باعدارلاماسىنداعى سۇحباتى
ابىز اقساقال، ەتنوگراف عالىم، جازۋشى، اكادەميك، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ءبىرتۋار تۇلعا مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك اتا مەن قارىمدى جۋرناليست، ۇلتجاندى ازامات قاسىم امانجول سۇقباتىنان:
ق. ا:”اعا ءبىز وسى نەنى جوعالتتىق؟
نەدەن ايىرىلدىق؟”
ا. س:”ايىرىلعانىمىز كوپ عوي…مىسالى، ءبىر نارسەگە ءپۇشايمان بولام. ءبىز ۋادەگە بەرىك حالىق ەدىك، ۋادەدەن تايدىق….مەنىڭ ىشىمنەن شىققان بالام وزىنە قاتىستى ءىس بولماسا بەرگەن ۋادەسىندە تۇرمايدى. ول بالام باسقاعا نە ىستەمەيدى…جانە دە بۇل جالعىز جارىم مىنەز ەمەس ەكەنىن دە جاقسى بىلەم. دەمەك، ءبىزدىڭ حالىقتىڭ بۇل ەڭ ۇلى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى ەدى. اربىردەن سوڭ قۇراندى ءوزىنىڭ مورالدىق ەتيكالىق نورماسىنا بۇرىپ العان مىنانداي ماتەل بار.”قۇدايدىڭ مىڭ ءبىر اتى بار، ءبىر اتى-ۋادە” نەمەسە “ۋادە-قۇدايدىڭ اتى” دەيدى. قازاق دالاسىنا 20-عاسىرعا دەيىن كەلگەن سىرتقى ەتنوگرافتار ءبىر-اق نارسەگە تاڭ قالادى. وتە ءىرى، تاعدىرلى ىستەر تەك عانا ۋادەمەن شەشىلە بەرەدى بۇل دالادا.
ال، قازىر ۋادە بەرىپ تۇرىپ، كوزىڭدى باقىرايتىپ تۇرىپ، ول ازداي اق ساعان قول حات جازىپ بەرىپ تۇرىپ قاقپانعا ءتۇسىرىپ كەتەدى….
وسىنداي، وسىنداي جوعالعان قۇندىلىلىقتاردى ءتىزىپ تاۋىسا المايسىڭ. وتە كوپ…اسىرەسە بىزدەر، مەنىڭ قاتارلاستارىم، قوس كىندىك ۇرپاق قايماعى بۇزىلماعان اۋىلدىڭ، كوشپەلى ءومىر سالتىڭ سوڭعى ءتۇتىنىن يىسكەگەن، وشاعىنا جىلىنعان ۇرپاقپىز. ودان كەيىن مىنا جاڭا قوعام، جاڭا جۇيەمەن بەتتەستىك. ءبىز سالىستىرۋ ارقىلى نەنىڭ جوعالعانىن، نەنى جوعالتىپ وتىرعانىمىزدى قاتتى سەزىنەتىن ۇرپاقپىز. بۇل رەتتە ءبىز حالىقتىڭ تاماشا، اياۋلى اسىل قاسيەتتەرىن كومەسكىلەپ بارا جاتىرمىز. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن، ۇلكەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تاماشا شارالار جاسالىپ جاتىر. ەل بولۋ ءۇشىن، مەملەكەت بولۋ ءۇشىن، ۇلت بولۋ ءۇشىن بىراق، وسى سالادا ءمان بەرىلىپ جاتقان قارقىندى قيمىلدى سەزبەيمىن…
مەن قازىر جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرەمىن. بىزدە ءبىلىم مازمۇنى دا جوق.
ق. ا:”قالاي؟”-
ا. س:”كەز-كەلگەن ءبىلىمنىڭ مازمۇنى بولادى. 1-كۋرستىڭ، 2-كۋرستىڭ، 3-كۋرستىڭ نە بولماسا 1-سىنىپتىڭ ،2-سىنىپتىڭ ءبىلىم مازمۇندارى، ءبىلىم دەڭگەيلەرى بولادى. ءبىلىم مازمۇندارىنىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ءدىلىمىزدى، مينتاليتەتىمىزدى ساقتاۋعا، ۇشتاۋعا، جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ءبىلىم جوق. مازمۇن جوق!
كەرىسىنشە وندا باسقا قۇندىلىقتار بەل الىپ جاتىر….ءبىزدىڭ ءتول تابيعاتىمىزعا جات قۇندىلىقتار بەل الىپ جاتىر…
دەمەك، بۇل وتە تەرەڭ سەزىنۋ ارقىلى تەگەۋرىندى حارەكەت جاسايتىن ورىستەرىمىزدىڭ ءبىرىن ءسوز ەتىپ وتىرسىڭ.
ق. ا:”مۇنىڭ ءبارى سوۆەتتىك داۋىردەن بەرى ابدەن جولعا قويىلىپ، ءارى سونىڭ سالدارىمەن كەلە جاتقاندىقتىڭ بەلگىسى مە الدە سوۆەتتىك ءداۋىر كەزىندە دەگەنمەن قارسى كۇرەستەر بولىپ كەيىننەن بارىپ ايىرىلىپ قالدىق پا؟”.
ا. س:”بۇل جاناعى العاشقى ايتقان ءۋاجىڭنىڭ ءجون جوباسى بار.
سوۆەت زامانىندا نە كەرەك ەدى. ەلدىڭ باسشىلارىنىڭ قوعامنىڭ قانداي بولۋ تەتىكتەرىن بىلەتىن باسشىنىڭ كەرەگى جوق. تەك شارۋاشىلىق باسشىلار عانا كەرەك ەدى. ءبىزدىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان باستاپ وسى ءۇردىس، وسى ءبىر جامان ادەت ءالى جالعاسىپ كەلە جاتىر.
مەملەكەتىمىزدى باسقارىپ وتىرعان باسشىلارىمىز، اسىرەسە سالا-سالانىڭ تىزگىنىنە يە بولىپ وتىرعان مينيسترلەرىمىز ولار ءوزىنىڭ سالاسىنىڭ شارۋاشىلىعىنىڭ قالاي جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن وتە جاقسى بىلەدى. بىراق، مەملەكەتتىك قۇرىلىستى جەتىلدىرۋدىڭ، مەملەكەتتىك قۇرىلىس اياسىنداعى ۇلتتىڭ تولتۋمالىعىن ساقتاپ قالۋدىڭ، جاھاندانۋدىڭ ۇلى كوپىرىندە ۇلتقا اراشا ءتۇسۋدىڭ مۇلدە تەتىكتەرىن بىلمەيدى. بىلايشا ايتقاندا مەملەكەتتىك تۇلعالار ەمەس، شارۋاشىلىق عانا تۇلعالارى.
سوۆەت زامانىنداعى نەگىزگى ۇستانىم بولعان قۇيتىرقى ادەت قانىمىزعا كىرىپ، بىزدەن ءالى كۇنگە دەيىن سۇيرەتىلىپ قالماي كەلە جاتىر….
ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن مينيسترلەرىمىزدى ءوزىنىڭ شارۋاشىلىق سالاسىن جاقسى بىلگەنى ءۇشىن، ەكونوميكانى دۇرىس دوڭگەلەتكەنى ءۇشىن، اقشانى جاقسى ەسەپتەي العانى ءۇشىن عانا قويامىز.
ءبىرىنشى باسىمدىق قاسيەتتى سوعان بەرەمىز. ولاي ەمەس! ءبىرىنشى باسىمدىق قاسيەتتى ۇلت بولمىسىن قالاي بىلەدى؟! مەملەكەت بولىپ جانە دە ۇلت بولىپ، ۇلتتىق مەملەكەت بولىپ ساقتالىپ قالۋ ءۇشىن قاي تەتىكتى باسۋدى بىلە مە؟! ۇلتقا جانى اشيتىن ۇلتتىق نامىسى، رۋحى بار ما؟! ۇلت تاريحىن، سالت-ساناسىن، ءداستۇر عۇرپىن بىلە مە؟!
مىنە، وسىنداي كرەتەريلەر جەتىسپەيدى!
ءبىزدىڭ مينيسترلەرىمىزدىڭ 90 پايىزى “ەلىم-اي” ءانىن بىلمەيدى. بۇل سيمۆولدى مىسال. “ەلىم-اي” ءانىن بىلمەۋ، ۇلتتى بىلمەۋ! وكىنىشكە وروي بىزدە وسى ءبىر تالعامسىز ءداستۇر، ەل تاعدىرىن سەنىپ تاپسىراتىن ازاماتتارعا قاتىستى مۇلدە ەسكەرىلمەي كەلە جاتىر….”.
پىكىر قالدىرۋ