ۇلىلاردىڭ قادىرىن كەش بىلەمىز
kerey.kz
ش. بوكەەۆ 
«ۇلى» دەگەن وسى ءبىر ۇش-اق ارىپتەن
تۇراتىن ءسوز كۇندەلىكتى ومىردە، اۋىز جۇزىندە ايتۋعا وتە وڭاي بولعانىمەن، ءاماليات بارىسىندا، قادىرىن تۇسىنەتىن ادامدار جونىنەن العاندا وتە ءبىر سالماقپەن، سابىرمەن، ساقتىقپەن، تاڭداپ، تالعاپ، ەكشەپ قولدانىلاتىن قۇندى ءسوز ەكەندىگىن ەكىنىڭ ءبىرى باعامداي بەرمەس كەرەك. ويتكەنى ۇلى بولۋ دەگەنىمىز-جاي عانا ءبىر ادامنىڭ بالاسى بولۋ عانا ەمەس، بۇكىل حالىقتىڭ قادىرلەگەن، قۇرمەتتەگەن، توبەسىنە الپەشتەپ كوتەرگەن، ءارى سول قادر-قۇرمەتكە ىلايىق ادامدارعا عانا ەكشەپ قولداناتىن ەرەكشە سالماعى اۋىر ءسوز. دۇنيە جارالعالى تاريحتا قانشاما ۇلى باتىرلار، ۇلى ۇستازدار، ۇلى عالىمدار، ۇلى اقىندار، ۇلى حاندار، ۇلى پايعامبارلار ءوتتى. ولاردىڭ ۇلىلىعى قازىرگە دەيىن تاريح بەتىنەن وشپەي ءبىزدىڭ زامانعا جەتىپ وتىر. كەيدە سول ۇلىلىقتىڭ ۋاقتىندا باعالانباي تالاسقا ءتۇسىپ جاتاتىن كەزدەرى دە بولادى. اسىرەسە بۇنداي جاعداي ورتاڭدا قاز باسىپ ءتىرى جۇرگەن، ۇلى تۇلعالاردىڭ باسىندا كوبىرەك بولاتىن ۇلكەن داۋ-دامايلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بالكىم قاسىندا كۇندە كورىپ جۇرگەنەن سوڭ تاۋلاردىڭ بيىكتىگى بايقالمايتىنى سياقتى ءتىرى جۇرگەسىن بىزدە ولاردىڭ ۇىلىلىعىن سەزىنبەيتىن شىعارمىز، بالكىم سەزىنسەكتە باعالامايتىن شىعارمىز، نەمەسە قىزعانىشتىڭ قىزىل مىسىعى كەۋدەسىن تىرمالاعان كور سوقىر كەرەڭدەر ولاردىڭ ۇلىلىعىن باعالاۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ جۇرگەن شىعار. بالكىم بۇل ءجاي تۇسىنبەستىك بولسا ءبىر ءسارى عوي، ءتۇسىنىپ، ءبىلىپ تۇرىپ ادەيى تۇسىنبەستىك، بىلمەستىككە سالىنۋ بۇگىگى قوعام مەن ادامداردىڭ ورتاق دەرتىنە اينالىپ وتىر. بۇرىنعى وتكەن زاماندا ادامدار شىنايى تۇسىنبەستىكتەن ۇلىلاردىڭ قادىرىن جەتە باعالاي ءالمادى. دۇنيەدەگى ءبىرىنشى ءنومىرى ۇلى ادام، قاسيەتتى پايعمبارمىز مۇحاممەد (س. ع. س) دا العاش يسلام ءدىنىن تارقاتقاندا ادامدار ودان ات بويىن الا قاشتى، كورمەگەن قورلىقتاردى كورسەتتى، وعان قارسى داۋ ايتار ءبىزدىڭ حاقىمىز جوق، ويتكەنى سول كەزدەگى ادامداردىڭ سانا، تۇسىنگى سونشالىق دارەجەدە عانا ەدى، ادامداردىڭ سانا، تۇسىنگى جوعارلاعاننان كەيىن جاھان جۇرتشىلىعى پايعمبارمىزدى (س. ع. س) مويىنداۋعا تۋرا كەلدى، اللانىڭ قۇدىرەتىمەن ول ءوزىن مويىنداتتى دا.
وزىمىزدىڭ ۇلى اباي دا سولاي بولدى. قالىڭ ەلىم قازاعىم دەپ مىڭمەن جالعىز الىستى، سول زاماننىڭ كەمشىلىگىن جەتە ءتۇسىنىپ، ويىنداعىسىن ولمەس ولەڭ جولدارىمەن ورنەكتەپ، كوركەم جىر تىزبەلەرى ارقىلى قالقىنا جەتكىزدى، بىراق ونى تۇسىنەر جان دا، ولەڭىن تىڭدار قۇلاق تا بولمادى.
《جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا،
مەن ءبىر جۇمباق اداممىن ونى دا ويلا،
سوقتىقپاسىز، سوقپاسىز جەردە تۋىپ،
مىڭمەن جالعىز الىستىم كىنا قويما》-دەپ اط ۇرىپ، قاپىرىق اتپادى ما؟
ۇلى دالا بۇلبۇلى ءبىرجان سال قوجاعۇل ۇلىنىڭ دا زامانىندا قادىرنە جەتپەدى ەشكىم، ونىڭ سال-سەرىلىك قۇرىپ، دارقان قازاق دالاسىنا ادامنىڭ بۇلبۇل بوپ سايراپ، رۋحانپاي ازىقپەن سۋسىنىن قاندىرعاندا بىلايعى جۇرت قۇپتاي قويعانى جوق. ونى قۇتىردى، جىنداندى دەپ ءوز تۋستارى باستاعان جۇرت ۇرىپ-سوعىپ، ارقاسىنا قامشى ويناتىپ، قول-اياعىن بايلاپ كيىز ۇيگە قاماپ قويۋى دا سول قارا تۇنەك زامانىنىڭ تۇسىنبەستىگىنەن تۋعان ادامعا ايتقىسىز اششى شىندىعى ەدى.
كەشەگى اق يىق اقىن مۇقاعالي دىڭ قادىرىنە كىم جەتتى؟
قىرىق جىل بويى قازاق اسپانىن اسقاق انمەن اۋەلەتكەن ۆاليس ءپىرى ءشامشى قالداياقوۆ باسقاسىن بىلاي قويعاندا ەكىنىڭ ءبىرى بولىپ جاتقان كومپوزيتورلار وداعىنا مۇشە بولا الماي كەتپەپپە ەدى.
بىز قازىر ەشكىمنىڭ قولى جەتە بەرمەگەن بەرەكەلى دە، مەرەكەلى بەيبىت، باياشات زاماندا جانە كۇرمەۋى كوپ قىيىن زاماندا ءومىر كەشىپ جاتىرمىز.
بەرەكەلى دە، مەرەكەلى، باياشات زامان دەگەنىمىزدى وقىرمان ءوزى تۇسىنە جاتار، ال كۇردەلى دە، كۇرمەۋى كوپ زامان دەۋمىزدىڭ سەبەبى: قازىر عىلىم-تەحنيكا ۇشقان قۇستاي دامىعان ەلەكتىروندىق زاماندا جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ قاتار جۇرەتىنى سياقتى ادامنىڭ ويىنا كىرىپ شىقپايتىن، نە ءبىر سۇمدىق، سورقيالىقتار قوعامدا بەلەڭ بەرە باستادى، جولدان تايدىڭ استىڭ زاڭعار، شىڭراۋعا قۇلايسىڭدا كەتەسىڭ، بۇنىڭ بارلىعىن ءبىلىپ تۇرىپ ادەيى ىستەيدى، مۇمكىن ول سودان ءلاززات الاتىن شىعار.
بىر-بىرنە قاستىق سايلاۋ، جاۋلاسۋ، ەتەكتەن تارتۋ ت. ب دڭ بارلىعى بۇگىنگىنى قوعامنىڭ، بۇگىنعى زاماننىڭ ورتاق قايشىلعىنا اينالىپ وتىر.
اش بالا مەن توق بالا وينامايدى، بىرەۋدىڭ ءيىنى كيمگە جارىماي، ءبىر ءۇزىم نان، ءبىر ۇرتتام سۋعا زار بولىپ توڭىپ سەكىرسە، ال ەندى بىرەۋلەر بايلىقتى بەلشەسىنەن باسىىپ، توقتىعىنا تويات تاپپاي ويىنا كەلگەنىن ىستەپ ويران سالۋدا، بىرەۋ اقشاسىنا سەنىپ ايبارلانسا، ەندى بىرەۋ كوكەسىنە سەنىپ كوكىرەك كەرەدى، جاراتۋشى ءبىر اللاعا سەنىپ اقىرىن اللادان كۇتەتىندەر تىم از. اقشانىڭ كۇشىمەن، مانساپتىڭ بۋىمەن كەيبىرەۋلەر جوق ادامدى بار ەتىپ قولدان تاريح جاسادى، ەزدى ەر قىلىپ سومدادى، اتاقسىز اتا-باباسىن وتىرىك اتاقتى قىلىپ، حان دارەجەسىنە دەيىن كوتەردى، ول-ولما؟ اسقىنعان اۋمەسىرلىك ولىلەردى بىلاي قويىپ، ورتامىزدا تىك باسىپ، ءتىرى جۇرگەن ۇلى تۇلعالارمىزعا دا ءتىس-تىرناعىن باتىرىپ، شىندىقتىڭ شىراي شىتىناتىپ، اقتىڭ بەتىن كۇيەلەيتىندى تاپتى.
زامانىمىزدىڭ زاڭعار اقىنى، باتىرى، جالعاندىقتى قيىپ تۇسەر الداسپان قىلشتاي، ءبىر تۋار دارىندى دارابوز اعامىز مۇحتار شاحانوۆ اعامىزعا قولدان ادەيى جاسالىپ جۇرگەن كەدەرگى، كەرباقپا جول توسۋشىلارعا، ازامات تۇرعىسىنان اراشا ءتۇسىپ، ازدا بولسا ادىلدىكتى جاقتاعان ايعايمىزدى ايتا كەتۋدى ءجون كوردىك.
مۇحتار شاحانوۆ زاڭعار اقىن عانا ەمەس، حالقىمىزدىڭ ەرجۇرەك باتىرى، ۇلىت رۋحانياتىنىڭ جوقتاۋشىسى، قىين-قىستاۋ كەزەڭدەردە ۇلتىنىڭ قاسىنان تابىلاتىن سۇيسىنەرگە جارايتىن سۇيكتى ۇلىمىز، باسقاسىن ايتپاعاندا ونىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان سوۆەت يمپەرياسىنىڭ تۇسىندا1989-جىلى قازاق حالقىنىڭ جوعىن جوقتاپ، گوربارچوۆ پەن دەپۋتاتتار الدىنا اسىرە ۇلتشىلدىق دەپ ءبىر جاقتى باعالانعان 1986-جىلعى جەلتوقسان كوتەرلىسنە ادىلدىك سۇراپ مىنبەدە ايعايلاۋى ناعىز ۇلتىن شىن جۇرەگىمەن سۇيەتىندىگىنىڭ ايقىن ايعاعى. ول كەزدە مۇنداي قادامعا بارۋ ارستاننىڭ اۋزىنا ءوزىن توسەگەنمەن بىردەي عوي. بۇل تەك مۇحاڭداي باتىردىڭ قولنان كەلەتىن تىرلىك.
ەر جىگىتتىڭ ءسوزى مەن ارەكەتى ءبىر جەردەن شىققاندا عانا ول ناعىز ەر ازامات بولىپ سانالادى. مۇحاڭ مۇنى دا باياعدا دالەلدەپ قويعان.
سوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن ونىڭ سوناۋ جاستىق شاعىندا جازعان《جالىن》-اتتى ولەڭىنەن ءۇزىندى كەلتىرەيىن:
وتۋدەسىڭ، وتەسىڭ زاماندارىم،
قۇپيام كوپ ۇقپاعان، تۇسىنبەگەن.
مەنىڭ اكەم جەك كورگەن ادامدارىن،
جالىنى جوق بايقۇس دەپ مۇسىركەگەن.
الدان ىڭكار ءۇمىتتىڭ جولىن كورەم،
جولىن كورەم جانىمنان جالىن كورەم.
تاعىدر مەنى ەشكىمگە مۇسىركەتپە،
مۇسىركەگەن ادامنىڭ قولىندا ولەم.
مىنە بۇل مۇحتار اعامىزدىڭ ناعىز ازاماتتىق ءپالساپاسى. ول ەشكىمگە جالىنىپ جانتايعان جوق، ەشكىمگە مۇسىركەتكەندە جوق.
سوۆەت وداعى تۇسىندا قىزىل بيلىك كومپارتيانى بارلىق اقىن جارسا جىرلاعاندا، مۇحتار اعامىز پارتياعا ءبىر شۋماق ولەڭ جازباۋى دا ۇلكەن ەرلىككە بارا بار.
دەي المايمىن ومىردەن بوس قامالام،
بوس قامالسام جانىمدى جاسقا مالام.
اباي اقىن ءبىر باسقا، مۇحتار باسقا،
مەندە دوسىم ەندەشە باسقا بولام.
جول ىزدەيمىن ەشكىم ءالى باستاماعان،
وزىمە شاق كوگىلدىر اسپان الام.
مەنى وسىناۋ سەنىمەن ايىرما وتان،
قاستارىما كۇشىمدى پايىمداتام.
وزىم قانشا مىقتىنى مويىندادىم،
ەندى وزىمە سولاردى مويىنداتام-دەپ جىرلاعانىنداي مۇحاڭ ءوزىن بۇگىن دە اقىندىعىمەن، ازاماتتىعىمەن جالپاق جاھانعا تانىتتى، مويىنداتتى.
مۇحتار اعامىز قازاق حالقىنا قارىزدار ەمەس ول ۇلىت باسىنا قارا بۇلىت ۇيرىلگەن قين-قىستاۋ كەزەڭدەردىڭ بارىندە ۇلتىنىڭ قاسىنان تابىلاى، جاقسىلققا قولداۋشى، جاماندىقتان قورعاۋشى ءبولدى، ۇلىتىنىڭ ىستعنا كۇيىپ، سۋىعنا توڭا ءبىلدى، قايتا قازاق قالقى مۇحاڭا قارىزدار.
وسىنداي ۇلى اقىنعا، داڭقتى باتىرعا ءتىل تىيگىزۋ، وتىرىك قارا جابۋ، جولىنا كەدەرگى قويۋ ءبار-بارى ۇلىتقا جاسالعان قيانات، رۋحانياتتڭ تامىرنا شابلعان بالتا بولىپ تابىلادى.
اينالايىن قارا ورمان قازاعىم، ەشتەن كەش جاقسى دەي بەرمەي، التىننىڭ قولدا بارىندا قادىرنە جەت، قولدان شىعىپ كەتكەنەن سوڭ وكىنە بەرمەي. ۇلىلاردىڭ ۇلىلىعىن ۋاقتىندا ءتۇسىنىپ باعالايىق، باعامدايىق، قادىرلەيىك. بۇل ادامگەرشىلىكتىڭ، يماندىلقتىڭ ايناسى بولىپ تابىلادى.
شاھيدوللا سامۇرات ۇلى بوكەەۆ kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ