تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

كۇيتىن جوباسى:الدا قىتايدىڭ اكىمشىلىك اۋماعى مەن اكىمشىلىك كارتاسى وزگەرۋى مۇمكىن

kerey.kz

 |  Jul 28, 2017

    1966-76 جج اراسىندا قىتايدا ۇلتتىق اۆتونوميالى رەگيوندار مەن وبلىس، وكۋرگتەردىڭ اكىمشىلىك جۇمىسى ۋاقىتشا توقتاپ قالعان ەدى. توقتاپ قالۋ بىلاي تۇرسىن قۇلدىراپ كەتكەن ەدى. 1979-83 جج اراسى ۇلتتىق اۆتونوميالى رەگيوندار مەن اكىمشىلىك قۇرلىمدار قايتا جاندانىپ قايتا جاساقتالىپ جاتتى. بۇل كەزەڭ قازاقتار ءۇشىن شىڭجاڭ رەگيونىنان ءبولىنۋدىڭ سوڭعى ورايى ەدى، ويتكەنى 1983-شى جىلدارى ۇلتتىق تەرريتوريالى اۆتونوميا ماسەلەسى تىڭنان تالقىعا تۇسكەن، ءارتۇرلى ۇسىنىستار قاۋلىدا قابىلدانىپ جاتقان كەزەڭ ەدى، وسى ورايدا ورتالىق بيلىك قازاقتاردىڭ ارمان-تىلەگىن قابىلدايدى دەپ سەنگەن ءبىر توپ ات توبەلىندەي قازاق زيالىلارى “قازاق رەگيونىن” قۇرۋدىڭ ۇسىنىس-جوباسىن ورتالىق ۇكىمەتكە ۇسىنعان-دى. وكىنىشتىسى، سايپيدەن ازەزي ورتالىقتا بولعاندىقتان شىڭجاڭ ماسەلەسى تۋرالى سىن-پىكىر ورتالىققا جەتۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ الدىنان ءوتۋى ءتيىس-ءتى. سايپيدەن قازاقتاردىڭ جەكە رەگيون بولىپ شىعۋىن قالامادى، سونىمەن بىرگە قازاقتار اراسىندا دا ءبىرتۇتاس بىرلىك تە بولمادى، بۇل ءىس اقىرى اياعى اياقسىز قالدى. وسى تۇستا قازاقتار سوندا دا “كۇيتىن جوباسىن” ماقۇلداپ جەكە ۇلتتىق رەگيون قۇرۋدىڭ بارىسىن باستاپ كەتكەن ەدى، شىڭجاڭ رەگيونىنان تىس جەردەگى تسينxاي قازاقتارىن كوشىرىپ قازاق سانىن استىرتىن مولايتىپ، قالاعا قازاقتاردى جاپپاي شاقىرىپ جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ ۇلكەن دايىندىق ءجۇرىلىپ ەدى. قازاقتىڭ رۋxاني، مادەني، ساياسي كۇشى كۇيتىن-گە جينالىپ قىسقا ۋاقىتتا اجەپتاۋىر جۇمىس اتقارىلىپ جاتقان-تىن. نەگە ەكەنى بەلگىسىز كۇيتىن جوباسى كۇشىن جويدى، كۇيتىنگە ورنىعىپ جاتقان قازاق ءباسپاسوز، تەلەارناسى مەن قازاق ۋنيۆەرسيتەتى، قازاق مانەني ورتالىعى، اكىمشىلىك قۇرلىمى اياقسىز قالدى، قازاق زيالىلارى كۇيتىن، ءۇرىمجى، قۇلجا ۇشەۋىنىڭ اراسىندا سەندەلىپ قالدى. كۇيتىن جوباسى وتىز جىلدان بەرى ساقتالىپ تۇرا بەرگەندە:
بىرىنشىدەن ءۇش ايماق (ىلە، التاي، تارباعاتاي) پەن ءۇرىمجى، ەرەنقابىرعا قازاقتارى (ماناس، قۇتىبي، سانجى، بوكەن، ميچۋان، جەمسارى، شونجى، موري اۋد) جانە قۇمىل ۋالاياتى قازاقتارى كۇيتىندە شوعىرلانار ەدى. كۇيتىنگە قازاقتىڭ ءتول ءباسپاسوزى، مادەني كوركەمونەرى، ۇلتتىق تەلەارناسى، اكىم-قارا شەندىلەرى مەن قازاقتىڭ ءتول ۋنيۆەرسيتەتى جينالىپ تۇتاس سولتۇستىك شىڭجاڭعا ىقپال جاسايتىن كۇشكە اينالىپ جاتقان-دى. ول تۇستا قىتاي سانى از، ىقپالى كەمشىن ەدى. 
ەكىنشىسى، كۇيتىن ءۇرىمجىنىڭ قاسىندا، بىراق جەرى ۇرىمجىدەي تاۋعا سىعىلىسقان ىعى-جىعى ەمەس، ميداي جازىق-تى، كۇيتىن ورتالىق ازيا، باتىس ازيا مەن ەۆروپاعا شىعۋعا ەڭ ۇيلەسىمدى ورىن بولعاندىقتان تۇتاس شىڭجاڭدا اسا ماڭىزدى بولدى. قازاق زيالىلارى وسى مۇمكىندىكتى وسىدان قىرىق جىل الدىن ءتۇسىنىپ كۇيتىندى قازاق اۆتونومياسىنىڭ استاناسى قىپ الۋدىڭ قامىنا كىرىسكەن. كۇيتىن كۇشەيگەن كەزدە ءۇرىمجىنىڭ مادەني، ەكونوميكالىق ىقپالى السىرەي باستاعان. بىلايشا ايتقاندا، ءۇرىمجى ايدالادا تاۋدىڭ ساعاسىندا قاڭعىراپ بوس قالارداي بولدى. كۇيتىننىڭ گەوگرافيالىق ورنى ميداي جازىق، ءۇش جاققا ( ىلە ارقىلى الماتىنى باسىپ ورتالىق ازياعا، تارباعاتاي ارقىلى قازاقستان مەن رەسەيگە، التاي ارقىلى مۇڭعوليا مەن رەسەيگە) جول كارتاسى ءتيىمدى، قارىم-قاتىناس قامتاماسىز ءارى جىلدام-دى. ءۇرىمجى بولسا تاۋدىڭ اڭعارى، استاۋ ىسپەتتى، قالا اۋماعى كەڭەيە المايدى، جەر اۋماعى تار، ءتيىمسىز. قاي جاعىنان بولسىن كۇيتىن ءۇرىمجىنى جولدا قالدىرادى. 
ءۇشىنشىسى، سولتۇستىك شىڭجاڭدا ول كەزدە قازاق سانى ءبىرشاما باسىم-دى، ءۇرىمجىنىڭ ەكونوميكا الەۋەتى ءالسىز بولعاندىقتان دامىماعاندىقتان ۇرىمجىگە ورنىعىپ قالعىسى كەلەتىن قىتاي مەن ۇيعىرلاردىڭ سانى تىم از ەدى. وسى ورايدا قازاقتار كۇيتىندى ورتالىق قالا عىپ تۇتاس سولتۇستىك شىڭجاڭعا ىقپال جاساۋىنا ساياسي مۇمكىندىك تولىق جەتكىلىكتى ەدى. ءتىپتى، ساياسي ىقپالىنىڭ جەمىسى قىسقا ۋاقىتتا كورىنە باستاعان ەدى. 
***
كۇيتىن جوباسى كۇشىن جويعان سوڭ قازاقتار قۇلجا، كۇيتىن، ءۇرىمجى اراسىندا رۋxاني، ساياسي، مادەني كۇشىن بولەك-بولەك عىپ ىدىراتىپ الدى. سول وتىز جىلدىڭ الدىنداعى ىدىراۋ بۇگىنگى كۇنى قازاق اۆتونومياسىنىڭ اتى بار زاتى جوق جاساندى كۇيگە ءتۇسىرىپ قويدى. 
***
ون، ون بەس جىلدان بەرى قىتاي ۇلتشىلدارى قىتايدىڭ اكىمشىلىك اۋماعىن قايتا جاساقتاۋ تۋرالى پىكىر تالاستى وتە قىزۋ تالقىعا سالىپ كەلەدى. الدا قىتايدىڭ اكىمشىلىك اۋماعى مەن اكىمشىلىك كارتاسى وزگەرۋى مۇمكىن، بۇل تەك ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. الدا جالدا وزگەرسە شىڭجاڭ رەگيونىندا قانداي اكىمشىلىك وزگەرىس بولادى، جالپى قىتايداعى ۇلتتىق اۆتونوميالى رەگيوندار كۇشىن جويا ما؟ بۇل تىم كۇردەلى شارۋا. ال، بۇل وزگەرىس قازاققا قانداي پايدا، قانشالىق زيان الىپ كەلەدى، ول ەندى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە…

Eldeç Orda