КҮЙТІН жобасы:Алда қытайдың әкімшілік аумағы мен әкімшілік картасы өзгеруі мүмкін

Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

KÜYTİN jobası:Alda qıtaydıñ äkimşilik aumağı men äkimşilik kartası özgerui mümkin

| Jul 28, 2017

Eldeç Orda sureti. 1966-76 jj arasında qıtayda wlttıq avtonomiyalı regiondar men oblıs, okurgterdiñ äkimşilik jwmısı uaqıtşa toqtap qalğan edi. Toqtap qalu bılay twrsın qwldırap ketken edi. 1979-83 jj arası wlttıq avtonomiyalı regiondar men äkimşilik qwrlımdar qayta jandanıp qayta jasaqtalıp jattı. Bwl kezeñ qazaqtar üşin Şıñjañ regionınan bölinudiñ soñğı orayı edi, öytkeni 1983-şı jıldarı wlttıq territoriyalı avtonomiya mäselesi tıñnan talqığa tüsken, ärtürli wsınıstar qaulıda qabıldanıp jatqan kezeñ edi, osı orayda ortalıq bilik qazaqtardıñ arman-tilegin qabıldaydı dep sengen bir top at töbelindey qazaq ziyalıları “qazaq regionın” qwrudıñ wsınıs-jobasın ortalıq ükimetke wsınğan-dı. Ökiniştisi, Saypiden Äzezi ortalıqta bolğandıqtan Şıñjañ mäselesi turalı sın-pikir ortalıqqa jetu üşin aldımen onıñ aldınan ötui tiis-ti. Saypiden qazaqtardıñ jeke region bolıp şığuın qalamadı, sonımen birge qazaqtar arasında da birtwtas birlik te bolmadı, bwl is aqırı ayağı ayaqsız qaldı. Osı twsta qazaqtar sonda da “Küytin jobasın” maqwldap jeke wlttıq region qwrudıñ barısın bastap ketken edi, Şıñjañ regionınan tıs jerdegi Cinxay qazaqtarın köşirip qazaq sanın astırtın molaytıp, qalağa qazaqtardı jappay şaqırıp jwmıspen qamtamasız etip ülken dayındıq jürilip edi. Qazaqtıñ ruxani, mädeni, sayasi küşi KÜYTİN-ge jinalıp qısqa uaqıtta äjeptäuir jwmıs atqarılıp jatqan-tın. Nege ekeni belgisiz KÜYTİN jobası küşin joydı, Küytinge ornığıp jatqan qazaq baspasöz, telearnası men qazaq universiteti, qazaq mäneni ortalığı, äkimşilik qwrlımı ayaqsız qaldı, qazaq ziyalıları KÜYTİN, ÜRİMJİ, QWLJA üşeuiniñ arasında sendelip qaldı. Küytin jobası otız jıldan beri saqtalıp twra bergende:
Birinşiden Üş aymaq (İle, Altay, Tarbağatay) pen Ürimji, Erenqabırğa qazaqtarı (Manas, Qwtıbi, Sanjı, Böken, Miçuan, Jemsarı, Şonjı, Mori aud) jäne Qwmıl ualayatı qazaqtarı KÜYTİNde şoğırlanar edi. Küytinge Qazaqtıñ töl baspasözi, mädeni körkemöneri, wlttıq telearnası, äkim-qara şendileri men Qazaqtıñ töl universiteti jinalıp twtas soltüstik Şıñjañğa ıqpal jasaytın küşke aynalıp jatqan-dı. Ol twsta qıtay sanı az, ıqpalı kemşin edi. Eldeç Orda sureti.
Ekinşisi, Küytin Ürimjiniñ qasında, biraq jeri Ürimjidey tauğa sığılısqan ığı-jığı emes, miday jazıq-tı, Küytin ortalıq aziya, batıs aziya men evropağa şığuğa eñ üylesimdi orın bolğandıqtan twtas Şıñjañda asa mañızdı boldı. Qazaq ziyalıları osı mümkindikti osıdan qırıq jıl aldın tüsinip Küytindi qazaq avtonomiyasınıñ astanası qıp aludıñ qamına kirisken. Küytin küşeygen kezde Ürimjiniñ mädeni, ekonomikalıq ıqpalı älsirey bastağan. Bılayşa aytqanda, Ürimji aydalada taudıñ sağasında qañğırap bos qalarday boldı. Küytinniñ geografiyalıq ornı miday jazıq, üş jaqqa ( İle arqılı Almatını basıp ortalıq aziyağa, Tarbağatay arqılı Qazaqstan men Reseyge, Altay arqılı Mwñğoliya men Reseyge) jol kartası tiimdi, qarım-qatınas qamtamasız äri jıldam-dı. Ürimji bolsa taudıñ añğarı, astau ispetti, qala aumağı keñeie almaydı, jer aumağı tar, tiimsiz. Qay jağınan bolsın Küytin Ürimjini jolda qaldıradı. Eldeç Orda sureti.
Üşinşisi, Soltüstik Şıñjañda ol kezde qazaq sanı birşama basım-dı, Ürimjiniñ ekonomika äleueti älsiz bolğandıqtan damımağandıqtan Ürimjige ornığıp qalğısı keletin qıtay men wyğırlardıñ sanı tım az edi. osı orayda Qazaqtar Küytindi ortalıq qala ğıp twtas soltüstik şıñjañğa ıqpal jasauına sayasi mümkindik tolıq jetkilikti edi. Tipti, sayasi ıqpalınıñ jemisi qısqa uaqıtta körine bastağan edi.
*** Eldeç Orda sureti.
KÜYTİN jobası küşin joyğan soñ qazaqtar Qwlja, Küytin, Ürimji arasında ruxani, sayasi, mädeni küşin bölek-bölek ğıp ıdıratıp aldı. Sol otız jıldıñ aldındağı ıdırau bügingi küni qazaq avtonomiyasınıñ atı bar zatı joq jasandı küyge tüsirip qoydı.
***
On, on bes jıldan beri Qıtay wltşıldarı qıtaydıñ äkimşilik aumağın qayta jasaqtau turalı pikir talastı öte qızu talqığa salıp keledi. Alda qıtaydıñ äkimşilik aumağı men äkimşilik kartası özgerui mümkin, bwl tek uaqıttıñ enşisinde. Alda jalda özgerse Şıñjañ regionında qanday äkimşilik özgeris boladı, jalpı qıtaydağı wlttıq avtonomiyalı regiondar küşin joya ma? Bwl tım kürdeli şarua. Al, bwl özgeris Qazaqqa qanday payda, qanşalıq ziyan alıp keledi, ol endi uaqıttıñ enşisinde…

Eldeç Orda

Tags KÜYTİN jobası

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,