КҮЙТІН жобасы:Алда қытайдың әкімшілік аумағы мен әкімшілік картасы өзгеруі мүмкін

Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

KÜYTİN jobası:Alda qıtaydıñ äkimşilik aumağı men äkimşilik kartası özgerui mümkin

| Jul 28, 2017

Eldeç Orda sureti. 1966-76 jj arasında qıtayda wlttıq avtonomiyalı regiondar men oblıs, okurgterdiñ äkimşilik jwmısı uaqıtşa toqtap qalğan edi. Toqtap qalu bılay twrsın qwldırap ketken edi. 1979-83 jj arası wlttıq avtonomiyalı regiondar men äkimşilik qwrlımdar qayta jandanıp qayta jasaqtalıp jattı. Bwl kezeñ qazaqtar üşin Şıñjañ regionınan bölinudiñ soñğı orayı edi, öytkeni 1983-şı jıldarı wlttıq territoriyalı avtonomiya mäselesi tıñnan talqığa tüsken, ärtürli wsınıstar qaulıda qabıldanıp jatqan kezeñ edi, osı orayda ortalıq bilik qazaqtardıñ arman-tilegin qabıldaydı dep sengen bir top at töbelindey qazaq ziyalıları “qazaq regionın” qwrudıñ wsınıs-jobasın ortalıq ükimetke wsınğan-dı. Ökiniştisi, Saypiden Äzezi ortalıqta bolğandıqtan Şıñjañ mäselesi turalı sın-pikir ortalıqqa jetu üşin aldımen onıñ aldınan ötui tiis-ti. Saypiden qazaqtardıñ jeke region bolıp şığuın qalamadı, sonımen birge qazaqtar arasında da birtwtas birlik te bolmadı, bwl is aqırı ayağı ayaqsız qaldı. Osı twsta qazaqtar sonda da “Küytin jobasın” maqwldap jeke wlttıq region qwrudıñ barısın bastap ketken edi, Şıñjañ regionınan tıs jerdegi Cinxay qazaqtarın köşirip qazaq sanın astırtın molaytıp, qalağa qazaqtardı jappay şaqırıp jwmıspen qamtamasız etip ülken dayındıq jürilip edi. Qazaqtıñ ruxani, mädeni, sayasi küşi KÜYTİN-ge jinalıp qısqa uaqıtta äjeptäuir jwmıs atqarılıp jatqan-tın. Nege ekeni belgisiz KÜYTİN jobası küşin joydı, Küytinge ornığıp jatqan qazaq baspasöz, telearnası men qazaq universiteti, qazaq mäneni ortalığı, äkimşilik qwrlımı ayaqsız qaldı, qazaq ziyalıları KÜYTİN, ÜRİMJİ, QWLJA üşeuiniñ arasında sendelip qaldı. Küytin jobası otız jıldan beri saqtalıp twra bergende:
Birinşiden Üş aymaq (İle, Altay, Tarbağatay) pen Ürimji, Erenqabırğa qazaqtarı (Manas, Qwtıbi, Sanjı, Böken, Miçuan, Jemsarı, Şonjı, Mori aud) jäne Qwmıl ualayatı qazaqtarı KÜYTİNde şoğırlanar edi. Küytinge Qazaqtıñ töl baspasözi, mädeni körkemöneri, wlttıq telearnası, äkim-qara şendileri men Qazaqtıñ töl universiteti jinalıp twtas soltüstik Şıñjañğa ıqpal jasaytın küşke aynalıp jatqan-dı. Ol twsta qıtay sanı az, ıqpalı kemşin edi. Eldeç Orda sureti.
Ekinşisi, Küytin Ürimjiniñ qasında, biraq jeri Ürimjidey tauğa sığılısqan ığı-jığı emes, miday jazıq-tı, Küytin ortalıq aziya, batıs aziya men evropağa şığuğa eñ üylesimdi orın bolğandıqtan twtas Şıñjañda asa mañızdı boldı. Qazaq ziyalıları osı mümkindikti osıdan qırıq jıl aldın tüsinip Küytindi qazaq avtonomiyasınıñ astanası qıp aludıñ qamına kirisken. Küytin küşeygen kezde Ürimjiniñ mädeni, ekonomikalıq ıqpalı älsirey bastağan. Bılayşa aytqanda, Ürimji aydalada taudıñ sağasında qañğırap bos qalarday boldı. Küytinniñ geografiyalıq ornı miday jazıq, üş jaqqa ( İle arqılı Almatını basıp ortalıq aziyağa, Tarbağatay arqılı Qazaqstan men Reseyge, Altay arqılı Mwñğoliya men Reseyge) jol kartası tiimdi, qarım-qatınas qamtamasız äri jıldam-dı. Ürimji bolsa taudıñ añğarı, astau ispetti, qala aumağı keñeie almaydı, jer aumağı tar, tiimsiz. Qay jağınan bolsın Küytin Ürimjini jolda qaldıradı. Eldeç Orda sureti.
Üşinşisi, Soltüstik Şıñjañda ol kezde qazaq sanı birşama basım-dı, Ürimjiniñ ekonomika äleueti älsiz bolğandıqtan damımağandıqtan Ürimjige ornığıp qalğısı keletin qıtay men wyğırlardıñ sanı tım az edi. osı orayda Qazaqtar Küytindi ortalıq qala ğıp twtas soltüstik şıñjañğa ıqpal jasauına sayasi mümkindik tolıq jetkilikti edi. Tipti, sayasi ıqpalınıñ jemisi qısqa uaqıtta körine bastağan edi.
*** Eldeç Orda sureti.
KÜYTİN jobası küşin joyğan soñ qazaqtar Qwlja, Küytin, Ürimji arasında ruxani, sayasi, mädeni küşin bölek-bölek ğıp ıdıratıp aldı. Sol otız jıldıñ aldındağı ıdırau bügingi küni qazaq avtonomiyasınıñ atı bar zatı joq jasandı küyge tüsirip qoydı.
***
On, on bes jıldan beri Qıtay wltşıldarı qıtaydıñ äkimşilik aumağın qayta jasaqtau turalı pikir talastı öte qızu talqığa salıp keledi. Alda qıtaydıñ äkimşilik aumağı men äkimşilik kartası özgerui mümkin, bwl tek uaqıttıñ enşisinde. Alda jalda özgerse Şıñjañ regionında qanday äkimşilik özgeris boladı, jalpı qıtaydağı wlttıq avtonomiyalı regiondar küşin joya ma? Bwl tım kürdeli şarua. Al, bwl özgeris Qazaqqa qanday payda, qanşalıq ziyan alıp keledi, ol endi uaqıttıñ enşisinde…

Eldeç Orda

Tags KÜYTİN jobası

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda