ارمان ماجىكەەۆ 1984 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. استاناداعى لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان جىگىت قازىر يرلاندياداعى دۋبلين ۋنيۆەرسيتەتىندە ەكونوميكا ماماندىعى بويىنشا ساباق بەرەدى.

ازاتتىق: – ءسىز جايلى تەك «ەكونوميست» دەگەن عانا اقپارات الا الدىم. الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاڭىزدا دا ءوزىڭىز جايلى دەرەك جوق ەكەن. سول سەبەپتى اڭگىمەنى ءوزىڭىز تۋرالى ايتۋدان باستاساق.

ارمان ماجىكەەۆ: – مەن العاش استاناعا ەۆرازيا ۋنيۆەرسيتەتى اشىلىپ جاتقان كەزدە كەلدىم. ءتورت جىل باكالاۆر، ەكى جىل ماگيستراتۋرادا وقىدىم. استانا قالالىق اكىمشىلىگىندە التى ايلىق ءىس-تاجىريبەدەن ءوتتىم. ودان كەيىن سول جەردەگى ينۆەستيتسيالىق ءبىر كومپانيادا ەكونوميست بولىپ قىزمەت ەتتىم. بۇدان سوڭ ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن اقش-قا كەتتىم.

ازاتتىق: – ول جاققا «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى باردىڭىز با؟

ارمان ماجىكەەۆ: – جوق، ءوز بەتىمشە باردىم. سول جەردە ءبىر جىل وقىعاننان كەيىنAssociate’s degree باعدارلاماسى بويىنشا بيزنەس اكىمشىلىگى سالاسىن تاعى ءبىر جىل وقىدىم. سوسىن ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت جەرگىلىكتى كومپانيادا قىزمەت ىستەدىم. سوندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزىمدە دوكتورلىق قورعاۋ ءۇشىن قۇجاتتارىمدى انگلياداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بىرىنە جىبەرگەن ەدىم. ولار قۇجاتىمدى قابىلداپ، وزدەرىنە شاقىردى. ءۇش جىل انگليادا وقىدىم. ەكونوميكا سالاسى بويىنشا دوكتورلىعىمدى قورعادىم جانە ۋنيۆەرسيتەتەت تاعى ەكى جىل ساباق بەردىم. ودان كەيىن تاعى ءبىر عىلىمي جوبانى جاساۋ ءۇشىن وسى دۋبلينگە شاقىردى. كەيىن جوبامىز بىتكەننەن كەيىن وسىندا قالىپ، ءدارىس وقۋعا ۇسىنىس جاسادى. مىنە، ءۇش جىل بولدى وسىندا تۇرىپ جاتقانىما. تەك ءدارىس وقىپ قانا قويمايمىن، باسقا دا عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسامىن.

ازاتتىق: – اۋەلگى ماماندىعىڭىز مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسى ەكەن. قازاقستاندا قالىپ، باسقارۋ ىسىنە ارالاسقىڭىز كەلمەدى مە؟

ارمان ماجىكەەۆ: – جاس كەزىمدە اكىمشىلىكتە، باسشىلىق قىزمەتتە جۇمىس ىستەگىم كەلگەن. ول قازاقستاننىڭ ەندى عانا اياعىنان تۇرىپ جاتقان كەزى عوي. سول كەزدە اكىمشىلىكتە التى ايداي وتىردىم. بىراق ۇناعان جوق.

ازاتتىق: – نەگە؟

ارمان ماجىكەەۆ: – ءوزىڭىز بىلەسىز عوي، ول جەردەگى جەمقورلىق. سول جەردە ىستەپ وتىرعان باستىقتار تەندەر ارقىلى بارلىعىن الىپ جاتقان بولاتىن. بولمەلەردىڭ بارىندە پروسلۋشكا (تىڭداۋ) ءجۇرىپ جاتاتىن. وقۋعا تۇسكەن كەزدە مەن ونداي دەپ ويلاعان جوقپىن. سودان كەيىن ويىمدى وزگەرتىپ، بيزنەس سالاسىنا كەتەمىن دەپ ويلادىم. بىراق بيزنەس سالاسىنا كەلگەن كەزدە جاعداي اسا قاتتى وزگەرگەن جوق. ايتپەسە جالاقىسى جاقسى كومپانياعا جۇمىسقا ورنالاسقان ەدىم. سودان كەيىن بىرىڭعاي عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسىپ كەتكىم كەلدى. سولايشا شەتەلگە كەتتىم.

ازاتتىق: – ءسىز كورگەن ەلدەردە عالىمداردىڭ جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى قانداي؟

ارمان ماجىكەەۆ: – بۇل جاقتا عىلىم سالاسىنداعى ادامدار ءۇشىن جۇمىس ىستەۋدە ايىرماشىلىقتار وتە كوپ. مەن ەكونوميست بولعاننان كەيىن قازاقستاندا تۇراتىن ارىپتەستەرىمدى دە بىلەمىن، بارىپ تۇرامىن. مەنى استاناداعى مەملەكەتتىك اكادەمياعا جۇمىسقا شاقىرىپ، «ءدارىس وقىڭىز» دەگەن ەدى. مەن ءوز شارتتارىمدى ايتىپ، ءدارىستى تەك اعىلشىن تىلىندە عانا وقيتىنىمدى، ورىسشا وقىمايتىنىمدى ەسكەرتتىم. سەبەبى سوڭعى جىلدارى تەك اعىلشىن تىلىندە عانا ساباق بەرىپ ءجۇرمىن.

قازاقستاندا جوعارعى وقۋ ورىندارىنا ساباق بەرۋدە بۇدان باسقا بىرقاتار قيىنشىلىقتار بار. مىسالى، قازاقستاندا عالىمدى جۇمىسقا الۋدىڭ بىرنەشە ستاندارتى بار. ماسەلەن، مەن ءبىر سەمەستر عانا ءدارىس وقىپ بەرەيىن دەسەم، ولار كەلىسپەيدى: «بىزدەگى مەملەكەتتىك ستاندارت بويىنشا ءسىز وسىندا توعىز-ون اي بويى كۇندەلىكتى تاڭەرتەڭگى ساعات توعىزدان كەشكى جەتىگە دەيىن وتىرىپ، قاعاز جۇمىستارىمەن اينالىساسىز» دەيدى. قازاقستاندا عىلىمي دامۋعا ورتا باسقاشا. ال بۇل جاقتا وزگەشەلىك بار.

ازاتتىق: – باتىس ەلدەرىندەگى سول وزگەشەلىكتەردى جايلى ايتىڭىزشى.

ارمان ماجىكەەۆ: – بۇل جاقتا عىلىمي جۇمىسپەن اينالىساتىن ادامنىڭ جۇكتەمەسىنە دە جاقسى قارايدى. ەگەر عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، زەرتتەۋ ماقالالارىڭىزدى جاريالاپ جاتساڭىز، ولار سىزگە جەڭىلدىك بەرەدى. اكىمشىلىك جۇمىستاردى، ستۋدەنتتەرمەن جۇمىستى نەمەسە قاعاز جۇمىستارىن ازايتادى. عالىمدار كەيبىر جيىندارعا بارمايدى. مىسالى، مەنىڭ ءبىر سەمەسترگە جوسپارلانعان ساباعىمدى ەكى اپتاعا سىيعىزىپ بەردى. ياعني ەكى اپتا بويى تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن بارىپ، دارىستەرىمدى وقيمىن. ودان كەيىن تەك عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسامىن. جازعى دەمالىس ۋاقىتىمدى ەسەپتەمەگەندە ون ايداي ۋاقىتىمدى تەك عىلىمي جۇمىسقا ارنايمىن.

ال قازاقستانداعى ارىپتەستەرىمە قارايتىن بولسام، ولار ءبىراز ۋاقىتتارىن ساباق بەرۋمەن، جيىنعا قاتىسىپ، قاعاز تولتىرۋمەن وتكىزىپ الادى. ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي جۋرنال ءتىزىمى بار. بىراق ولاردىڭ ىقپال فاكتورلارى وتە تومەن جانە ولاردىڭ كوبىسى – رەسەيلىك جۋرنالدار. ولار ءسىزدىڭ ماقالاڭىزدى جاريالاۋ ءۇشىن اقشا الادى. سوندىقتان وندا شىعاتىن ماتەريالداردىڭ عىلىمي ىقپالى وتە تومەن. بۇلاي ايتاتىن سەبەبىم، مەن ونى جاقسى بىلەمىن.

ال باتىستاعى ستاندارت بويىنشا تەك اعىلشىنشا جازاسىز. جۋرنالعا جىبەرگەن كەزدە التى ايداي ۋاقىت بەلگىسىز ماماندار ماقالاڭىزدى تەكسەرەدى، سوسىن سىن-ەسكەرتپە كەلەدى، سوعان جاۋاپ بەرەسىز. ەگەر جاۋاپ بەرە الماساڭىز، ول ماقالا شىقپايدى. تولەمگە قارامايدى، ماقالاداعى جاڭالىققا، جۇمىستىڭ ساپاسىنا قارايدى. ەگەر جۇمىسىڭىزدىڭ جاڭالىقتىق سيپاتى بولماسا، باسپاي قويۋى دا مۇمكىن.

ازاتتىق: – مامان رەتىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا سىرت كوزبەن قاراپ، ساراپتاما جاسايسىز با؟

ارمان ماجىكەەۆ: – جاسايمىن. مەنىڭ دوكتورلىق جۇمىسىمنىڭ ءبىر بولىگى سوعان ارنالعان ەدى. دوكتورلىق جۇمىسىمدى جازىپ جاتقان كەزدە كەدەن وداعى قۇرىلىپ جاتتى. سوعان بايلانىستى 10-15 جىلعا ارنالعان بىرنەشە بولجام جاسادىم.

ازاتتىق: – قانداي بولجامدار جاسادىڭىز؟

ارمان ماجىكەەۆ: – وداقتىڭ ىشىندە باستى شەشىم جاسايتىن ءبىر مۇشەسى بولادى. سول مۇشە باسقا مۇشەلەرىنە تەڭ كوزقاراسپەن قاراي الادى جانە تاپقان تابىستارىن تەڭدەي بولەدى. بىراق مەنىڭ بولجامىم بويىنشا بۇل ستسەناري مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى ول جەردە ماسكەۋ ءوز جوباسىن جازاتىن سوۆەت وداعىنىڭ تاريحى بار. مىنە، سول سەبەپتى 10-15 جىلدا قازاقستانعا جانە دە باسقا كىشىرەك ەكونوميكاعا يمپورتتان كەلەتىن تاريفتىك ونىمدەر قيىندىق تۋعىزادى. كەرىسىنشە رەسەيگە يندۋستريالارىنا، مونوپوليست رەتىندە ءوزىنىڭ ونىمدەرىن وتكىزۋگە ىڭعايلى بولادى. ال قازاقستان باسقا ەلدەرمەن ساۋدا قارىم-قاتىناسىن جاساۋ ازايعاندىقتان تەحنولوگيا، عىلىم جاعىنان بىرتىندەپ ارتتا قالا باستايدى.

ازاتتىق: – قازاقستانعا قايتقىڭىز كەلە مە؟

ارمان ماجىكەەۆ: – قازاقستانعا ورالعىم كەلەدى. ول ءۇشىن جاقسى جاعدايلار جاسالۋ كەرەك. ماسەلەن، قازاقستانعا وسىدان ەكى جىل بۇرىن بارعاندا قالىپ قويۋ تۋرالى ويىم بولعان. جەرگىلىكتى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە حابارلاستىم، ءتىپتى سەمينارلار دا وتكىزدىم. بىراق ولاردىڭ ماعان دەگەن قىزىعۋشىلىعى اسا قاتتى بولمادى. ماعان جۇمىس ۇسىنىپ، جاعدايىمدى جاساۋعا ۇمتىلعاندارىن كورمەدىم. قازىرشە «بىزدەردى قابىلداۋعا قازاقستان دايىن ەمەس» دەگەن ويعا كەلدىم. ازىرگە جاسپىز، جۇمىس ىستەپ، وسى جاقتان بەلگىلى ءبىر دارەجەگە جەتىپ جاتساق، قازاقستاندا جاعاي تۇزەلىپ جاتسا بارىپ، تاجىريبەمىزدى بولىسەمىز.

قازىر قازاقستاندا جالاقى ماسەلەسى وتە ناشار. ەكى جىل بۇرىن تۋعان قالاما باردىم. سوندا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت بار، سوعان بارىپ سويلەستىم. ولار ماعان: «ءسىزدى وقىتۋشىنىڭ اسسيستەنتى رەتىندە الا الامىز. ونىڭ جالاقىسى – مەملەكەتتىك ستاۆكا بويىنشا 40 مىڭ تەڭگە» دەدى. ول كەزدە پەتروپاۆلدا پاتەر جالداۋ قۇنى ورتاشا ەسەپپەن 50 مىڭ تەڭگە بولاتىن. دۇرىس ماماندار ونداي جالاقىعا ەشقاشان جۇمىس ىستەمەيدى. ويتكەنى ول جەردەگى جالاقى كەمىندە 150 مىڭ تەڭگە بولۋى كەرەك.

ازاتتىق: – سۇحباتىڭىزعا راحمەت.