Arman Mäjikeev 1984 jılı Soltüstik Qazaqstan oblısında düniege kelgen. Astanadağı Lev Gumilev atındağı Euraziya universitetinde memlekettik basqaru mamandığı boyınşa bilim alğan jigit qazir Irlandiyadağı Dublin universitetinde ekonomika mamandığı boyınşa sabaq beredi.

Azattıq: – Siz jaylı tek «ekonomist» degen ğana aqparat ala aldım. Äleumettik jelidegi paraqşañızda da öziñiz jaylı derek joq eken. Sol sebepti äñgimeni öziñiz turalı aytudan bastasaq.

Arman Mäjikeev: – Men alğaş Astanağa Evraziya universiteti aşılıp jatqan kezde keldim. Tört jıl bakalavr, eki jıl magistraturada oqıdım. Astana qalalıq äkimşiliginde altı aylıq is-täjiribeden öttim. Odan keyin sol jerdegi investiciyalıq bir kompaniyada ekonomist bolıp qızmet ettim. Bwdan soñ til üyrenu üşin AQŞ-qa kettim.

Azattıq: – Ol jaqqa «Bolaşaq» bağdarlaması arqılı bardıñız ba?

Arman Mäjikeev: – Joq, öz betimşe bardım. Sol jerde bir jıl oqığannan keyinAssociate’s degree bağdarlaması boyınşa biznes äkimşiligi salasın tağı bir jıl oqıdım. Sosın bir jılğa juıq uaqıt jergilikti kompaniyada qızmet istedim. Sonda qızmet atqarıp jürgen kezimde doktorlıq qorğau üşin qwjattarımdı Angliyadağı universitetterdiñ birine jibergen edim. Olar qwjatımdı qabıldap, özderine şaqırdı. Üş jıl Angliyada oqıdım. Ekonomika salası boyınşa doktorlığımdı qorğadım jäne universitetet tağı eki jıl sabaq berdim. Odan keyin tağı bir ğılımi jobanı jasau üşin osı Dublinge şaqırdı. Keyin jobamız bitkennen keyin osında qalıp, däris oquğa wsınıs jasadı. Mine, üş jıl boldı osında twrıp jatqanıma. Tek däris oqıp qana qoymaymın, basqa da ğılımi jwmıstarmen aynalısamın.

Azattıq: – Äuelgi mamandığıñız memlekettik basqaru salası eken. Qazaqstanda qalıp, basqaru isine aralasqıñız kelmedi me?

Arman Mäjikeev: – Jas kezimde äkimşilikte, basşılıq qızmette jwmıs istegim kelgen. Ol Qazaqstannıñ endi ğana ayağınan twrıp jatqan kezi ğoy. Sol kezde äkimşilikte altı ayday otırdım. Biraq wnağan joq.

Azattıq: – Nege?

Arman Mäjikeev: – Öziñiz bilesiz ğoy, ol jerdegi jemqorlıq. Sol jerde istep otırğan bastıqtar tender arqılı barlığın alıp jatqan bolatın. Bölmelerdiñ bärinde prosluşka (tıñdau) jürip jatatın. Oquğa tüsken kezde men onday dep oylağan joqpın. Sodan keyin oyımdı özgertip, biznes salasına ketemin dep oyladım. Biraq biznes salasına kelgen kezde jağday asa qattı özgergen joq. Äytpese jalaqısı jaqsı kompaniyağa jwmısqa ornalasqan edim. Sodan keyin birıñğay ğılımi jwmıspen aynalısıp ketkim keldi. Solayşa şetelge kettim.

Azattıq: – Siz körgen elderde ğalımdardıñ jwmıs isteu täjiribesi qanday?

Arman Mäjikeev: – Bwl jaqta ğılım salasındağı adamdar üşin jwmıs isteude ayırmaşılıqtar öte köp. Men ekonomist bolğannan keyin Qazaqstanda twratın äriptesterimdi de bilemin, barıp twramın. Meni Astanadağı memlekettik akademiyağa jwmısqa şaqırıp, «däris oqıñız» degen edi. Men öz şarttarımdı aytıp, däristi tek ağılşın tilinde ğana oqitınımdı, orısşa oqımaytınımdı eskerttim. Sebebi soñğı jıldarı tek ağılşın tilinde ğana sabaq berip jürmin.

Qazaqstanda joğarğı oqu orındarına sabaq berude bwdan basqa birqatar qiınşılıqtar bar. Mısalı, Qazaqstanda ğalımdı jwmısqa aludıñ birneşe standartı bar. Mäselen, men bir semestr ğana däris oqıp bereyin desem, olar kelispeydi: «Bizdegi memlekettik standart boyınşa siz osında toğız-on ay boyı kündelikti tañerteñgi sağat toğızdan keşki jetige deyin otırıp, qağaz jwmıstarımen aynalısasız» deydi. Qazaqstanda ğılımi damuğa orta basqaşa. Al bwl jaqta özgeşelik bar.

Azattıq: – Batıs elderindegi sol özgeşelikterdi jaylı aytıñızşı.

Arman Mäjikeev: – Bwl jaqta ğılımi jwmıspen aynalısatın adamnıñ jüktemesine de jaqsı qaraydı. Eger ğılımi zertteu jürgizip, zertteu maqalalarıñızdı jariyalap jatsañız, olar sizge jeñildik beredi. Äkimşilik jwmıstardı, studenttermen jwmıstı nemese qağaz jwmıstarın azaytadı. Ğalımdar keybir jiındarğa barmaydı. Mısalı, meniñ bir semestrge josparlanğan sabağımdı eki aptağa sıyğızıp berdi. YAğni eki apta boyı tañerteñnen keşke deyin barıp, däristerimdi oqimın. Odan keyin tek ğılımi jwmıstarmen aynalısamın. Jazğı demalıs uaqıtımdı eseptemegende on ayday uaqıtımdı tek ğılımi jwmısqa arnaymın.

Al Qazaqstandağı äriptesterime qaraytın bolsam, olar biraz uaqıttarın sabaq berumen, jiınğa qatısıp, qağaz toltırumen ötkizip aladı. Universitette ğılımi jurnal tizimi bar. Biraq olardıñ ıqpal faktorları öte tömen jäne olardıñ köbisi – reseylik jurnaldar. Olar sizdiñ maqalañızdı jariyalau üşin aqşa aladı. Sondıqtan onda şığatın materialdardıñ ğılımi ıqpalı öte tömen. Bwlay aytatın sebebim, men onı jaqsı bilemin.

Al Batıstağı standart boyınşa tek ağılşınşa jazasız. Jurnalğa jibergen kezde altı ayday uaqıt belgisiz mamandar maqalañızdı tekseredi, sosın sın-eskertpe keledi, soğan jauap beresiz. Eger jauap bere almasañız, ol maqala şıqpaydı. Tölemge qaramaydı, maqaladağı jañalıqqa, jwmıstıñ sapasına qaraydı. Eger jwmısıñızdıñ jañalıqtıq sipatı bolmasa, baspay qoyuı da mümkin.

Azattıq: – Maman retinde Qazaqstannıñ ekonomikasına sırt közben qarap, saraptama jasaysız ba?

Arman Mäjikeev: – Jasaymın. Meniñ doktorlıq jwmısımnıñ bir böligi soğan arnalğan edi. Doktorlıq jwmısımdı jazıp jatqan kezde Keden odağı qwrılıp jattı. Soğan baylanıstı 10-15 jılğa arnalğan birneşe boljam jasadım.

Azattıq: – Qanday boljamdar jasadıñız?

Arman Mäjikeev: – Odaqtıñ işinde bastı şeşim jasaytın bir müşesi boladı. Sol müşe basqa müşelerine teñ közqaraspen qaray aladı jäne tapqan tabıstarın teñdey böledi. Biraq meniñ boljamım boyınşa bwl scenariy mümkin emes. Öytkeni ol jerde Mäskeu öz jobasın jazatın Sovet Odağınıñ tarihı bar. Mine, sol sebepti 10-15 jılda Qazaqstanğa jäne de basqa kişirek ekonomikağa importtan keletin tariftik önimder qiındıq tuğızadı. Kerisinşe Reseyge industriyalarına, monopolist retinde öziniñ önimderin ötkizuge ıñğaylı boladı. Al Qazaqstan basqa eldermen sauda qarım-qatınasın jasau azayğandıqtan tehnologiya, ğılım jağınan birtindep artta qala bastaydı.

Azattıq: – Qazaqstanğa qaytqıñız kele me?

Arman Mäjikeev: – Qazaqstanğa oralğım keledi. Ol üşin jaqsı jağdaylar jasalu kerek. Mäselen, Qazaqstanğa osıdan eki jıl bwrın barğanda qalıp qoyu turalı oyım bolğan. Jergilikti universitetterge habarlastım, tipti seminarlar da ötkizdim. Biraq olardıñ mağan degen qızığuşılığı asa qattı bolmadı. Mağan jwmıs wsınıp, jağdayımdı jasauğa wmtılğandarın körmedim. Qazirşe «bizderdi qabıldauğa Qazaqstan dayın emes» degen oyğa keldim. Äzirge jaspız, jwmıs istep, osı jaqtan belgili bir därejege jetip jatsaq, Qazaqstanda jağay tüzelip jatsa barıp, täjiribemizdi bölisemiz.

Qazir Qazaqstanda jalaqı mäselesi öte naşar. Eki jıl bwrın tuğan qalama bardım. Sonda memlekettik universitet bar, soğan barıp söylestim. Olar mağan: «Sizdi oqıtuşınıñ assistenti retinde ala alamız. Onıñ jalaqısı – memlekettik stavka boyınşa 40 mıñ teñge» dedi. Ol kezde Petropavlda päter jaldau qwnı ortaşa eseppen 50 mıñ teñge bolatın. Dwrıs mamandar onday jalaqığa eşqaşan jwmıs istemeydi. Öytkeni ol jerdegi jalaqı keminde 150 mıñ teñge boluı kerek.

Azattıq: – Swhbatıñızğa rahmet.