قاراماي مەن مايتاۋ ءوڭىرى قازاقتىڭ ەجەلدەن بەرگى اتامەكەنى(شىعىس قازاقيا)
kerey.kz
بۇل جەردىڭ اتى مايتاۋ (独山子), سۋرەتتە مايتاۋ مۇناي بۇرعىلاۋ قۇرىلعىلارى تۇسىرىلگەن. شىڭجاڭدا ول جىلدارى (40-جج) مۇناي بۇرعىلايتىن وزىق قۇرىلعىلار بولماعان تۇرسا، اتالمىش وڭىردەگى مۇنايدى كىمدەر بۇرعىلاپ جاتىر؟ سوۆەت (سابەت) وداعىمەن قانشالىق قاتىسى بار؟ ايتپاقشى، سۋرەت شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتى قۇرىلعان جىلدارى تۇسىرىلگەن.
شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋدا سابەت (سوۆەت) ۇكىمەتى سيرەك قازبا بايلىقتارعا استىرتىن مۇددەلى بولعان. سونىڭ ءبىرى- ۋران جانە ءبىرى- مۇناي. ۋراندى التايدان تاپقان دا مۇناي-گازدى وسى مايتاۋ (独山子) مەن قارامايدان (克拉玛依) تاپقان. بۇعان دەيىن بۇل وڭىرگە (مايتاۋعا) سابەتتىڭ كەن بارلايتىن تىڭشىلارى كەلىپ جەر شارلاپ، استىرتىن كارتاعا ءتۇسىرىپ قاعازعا نوبايىن قوندىرىپ كەتكەن. جالپى، قاراماي مەن مايتاۋ ءوڭىرى قازاقتىڭ ەجەلدەن بەرگى اتامەكەنى سانالادى. ۇشى قيىرسىز وسى وڭىردە قازاقتار مال تولدەتكەن، جەر بەتىنە بۇرقىلداپ شىعىپ جاتقان قاپ قارا مايدى قويعا بەلگى عىپ جاققان، شامعا بىلتە عىپ قولدانعان، وتقا تامىزدىق قىپ ىستەتكەن.
سابەت ۇكىمەتى الماتىدا جانە زايساندا ەكىنشى رەتكى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋ ءۇشىن قۇپيا ساياسي كۋرستار اشىپ كادر جەتىستىرگەن. توڭكەرىس جاساۋ ءۇشىن ارنايى اسكەري اۋىر قارۋلار جاساپ قاراجاتتار بولگەن جانە گازەت-جۋرنال، وقۋلىقتار دايىنداتقىزىپ باسپادان شىعارعان. جاھان سوعىسىنىڭ ابىگەرىنەن ەندى سەيىلگەن سابەت وداعى مۇنشا شىعىندار بولۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ شىعىندى قايتىپ ەسەلەپ قايتارىپ العان؟ ارينە، ءبىرى- التايداعى ۋرانمەن، ەكىنشىسى- مايتاۋ، قارامايداعى مۇناي-گازبەن قايتارىپ العان دەپ جورامال ايتۋعا بولادى. قازاقتار ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن جاساعان كەزدە ولارعا كومەك كورسەتۋىنىڭ تۇپكى سەبەبى دە تەڭدەسسىز كەن بايلىعىن ۇرلاۋعا شانىس تابۋ. بىلايشا ايتقاندا، قىتاي مەن قازاقتاردى (شىعىس تۇركىستاندى) قىرىلىستىرىپ قويىپ سابەت ۇكىمەتى مۇناي-گازدەردى استىرتىن بۇرعىلاپ تاسىپ اكەتىپ جاتقان.
التايداعى وسپان باتىر ساياسي ويىندى ەرتە ءتۇسىندى دە ات تونىن الا قاشتى ءارى التايدىڭ التىنى مەن ۋرانىن ۇرلاعالى كەلگەن قىتايلار مەن سابەت وداعىنىڭ كەنشىلەرىن التايعا باستىرمادى. ءتىپتى، قۇلجاداعى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىمەن دە ۇزاقتان سيلاسىپ اڭىسىن اڭداپ جاتتى. كەزى كەلگەندە شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىمەن دە اسكەري قاقتىعىسقا دەيىن باردى. التايداعى جەر استى كەن بايلىعىن قىزعىشتاي قورىدى. ال، مايتاۋ مۇناي-گازىن شە؟ ول تۋرالى اشىق اقپارات ماسكەۋدە جاتىر. سابەتتىڭ دەمەۋىندەگى شىعىس تۇركىستان اسكەرى قاراماي-مايتاۋدى العان سوڭ نەگىزگى اسكەري كۇشتى ماناس بويى مەن التايداعى وسپانعا شوعىرلاندىرۋى مۇناي مەن گازعا قانشالىق قاتىسى بار؟ نە ءۇشىن مۇناي-گازلى وڭىردە اسكەر سيرەپ كەتەدى؟ نەمەسە ۋراندى قورىعان وسپانعا نەگە اسكەري سوققى جاسالادى؟
بۇل وڭىردەگى مۇناي مەن گازدى جوڭعار ءشولى مەن ورقاشاردىڭ ءۇش قۇلىستايىنان شاۋەشەك باقتى وتكەلى ارقىلى ەشبىر “كەدەرگىسىز” ماشينامەن تاسىمالداعان. التايداي قۇز قيا تاۋ شىڭدار مەن كۇردەلى قايقاڭ قيابەتتەر بۇل وڭىردە بولمايدى. ەكى جول جورامالىن ايتقىم كەلەدى. ءبىرى، ورقاشارعا جەتپەي مايلى-ءجايىردى كەسىپ الاتاۋ ساعاسىنان وتەدى، ەكىنشىسى ورقاشاردى باسىپ ءۇش قۇلىستايلاتىپ وتىرىپ باقتى ارقىلى زايسانعا وتەدى.
قورتىندىلاي كەلگەندە ەكىنشى رەتكى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋدا سابەتكە قازبا بايلىقتار قانشالىق مۇددەلى بولدى؟ ۋران مەن مۇناي-گازدى استىرتىن قالاي تاسىمالدادى؟ شىعىس تۇركىستاندى قۇرۋدىڭ بارلىق شىعىنىن سابەت ۇكىمەتى قالاي ەسەلەپ قايتارىپ الدى؟ بۇل سۇراقتار شىعىس تۇركىستانتانۋدا تىڭ بەلەستەرگە جەتەلەۋى بەك مۇمكىن. ەندىگى پىكىر بىلايعى جۇرتتا بولسىن.
* بۇگىنگى كۇندەرى مايتاۋ مەن قارامايدان شىققان مۇناي مەن گاز قىتايدىڭ ەكونوميكاسىنا وراسان زور ىقپال ەتىپ وتىر. قىتايدىڭ ەكونوميكالىق قولقا جۇرەگىنە اينالعان تەڭىز جاعالاۋىنداعى ءزاۋلىم قالالار قاراماي مەن مايتاۋدىڭ مۇنايى مەن گازىنىڭ كۇشى ارقىلى بوي كوتەرگەن.
پىكىر قالدىرۋ