ۋاحابيزم يدەياسىن تاراتامىن دەپ، ۇرىمشىدە ۇستالىپ، پەكين تۇرمەسىنە تۇسكەن ليۆاندىق شامي داموللا
kerey.kz
facebook پاراقشاسىنان
1924 جىلى لەنين ءولدى. بيلىك ءستاليننىڭ قولىنا ءوتتى. وسىدان سوڭ ءبىز عانا ەمەس جالپى سوۆەت جۇرتىنىڭ ىشكەنى ءىرىڭ، جەگەنى جەلىم بولدى. ورتا ازيا حالقى دا گۋلاگ-تارعا توب-توبىمەن كەتىپ جاتتى. ارتىنشا اشارشىلىق تا باستالدى. اتاجۇرتتان جاپپاي بەزۋ بەلەڭ الدى. بىراق ەل قۇلاعدار بولعان اقپاراتتى ىندەتىپ جازبايمىز. بۇل جولى ماسەلەگە باسقا قىرىنان كەلەمىز. ءىلىم شە، ءىلىم؟ ونىڭ جايى نە بولدى؟ ەلدى ۇيىستىرىپ ۇستاپ تۇراتىن، كىسىنىڭ كوكىرەك كوزىن اشاتىن، قاراپايىم پەندەدەن ارىنا عانا قۇلاق تۇرەتىن رۋحاني تۇلعانى جاساپ شىعاتىن ءىلىم يەلەرىنىڭ تاعدىرى نە بولدى؟ قازاقتىڭ رۋحاني پلاتفورماسى قالاي قيرادى؟ ەندى سول جايلى تاراتا كەتەلىك. قۇداي قالاسا، وسىلايشا رۋحاني جاڭعىرىپ تا قالۋىمىز مۇمكىن. ال، ءتاڭىرىم، ءوزىڭ جار بولا كور!
بولشەۆيكتەر قازاق جۇرتىن جاپپاي قىرىپ جاتتى. ءىلىم يەلەرىن سوزگە كەلمەي سىبىرگە جونەلتىپ، ارلى ادامدى سوتسىز-اق اتىپ تاستاپ، ويىنا كەلگەندى ىستەدى. بىراق سونىڭ وزىندە ياسساۋي مادەنيەتىنىڭ ءمانى ءتىرى قالعان كەز كەلگەن قازاقتىڭ مەنتاليتەتىندە ساقتالىپ قالدى. مىسالى، اۋليەگە ءتىل تيگىزبەۋ، ارۋاقتارعا قۇران باعىشتاۋ، جۇما سايىن جەتى شەلپەك ءپىسىرىپ ءيىس شىعارۋ، قۇران، حاديس مازمۇنىن قازاقشا ماقال-ماتەلمەن جەتكىزۋ، استان سوڭ باتا قايىرۋ، كەلىن تۇسىرسە بەتاشار جاساۋ، مارقۇمداردى ەسكە الىپ قۇدايى تاماق بەرۋ، كەز كەلگەن دىنگە تولەرانتتى بولۋ، ءمان-ماعىناسى ترانستسەندەنتتى الەممەن بىتە قايناسىپ كەتكەن ىرىم-تىيىمداردى كۇندەلىكتى تۇرمىستا تۇتىنۋ. وسى فەنومەندەر بارشا قازاقتىڭ ياسساۋي مادەنيەتىنىڭ وكىلى ەكەنىن ايگىلەپ تۇردى. تۇتاس ءبىر ءناسىلدىڭ ءومىر ءسۇرۋ فورماسىنا اينالىپ، تامىرى تىم تەرەڭدەپ كەتكەن مۇنداي ساپالى مادەنيەتتى قۇرتىپ جىبەرۋ كوممۋنيستەرگە كادىمگىدەي اۋىر جۇمىس بولدى. ءتىپتى بۇل سسسر-ءدىڭ ىشكى ساياساتىندا ەڭ اۋىر مىندەتتىڭ ءبىرى سانالدى. ازىرەت سۇلتاننىڭ سالعان جولىن قۇرتۋ ءۇشىن بولشەۆيكتەر سايتانمەن دە اۋىز جالاسۋعا دايىن ەدى. سونىڭ ايقىن بەلگىسى مىنا وقيعا: ۋاحابيزم يدەياسىن تاراتامىن دەپ، ۇرىمشىدە ۇستالىپ، پەكين تۇرمەسىنە تۇسكەن ليۆاندىق شامي داموللانى كوممۋنيستەر 1919 جىلى تاشكەنتكە الدىرىپ، مەدرەسە اشىپ بەردى. سوۆەت بيلىگى ونى «پروگرەسسيۆتى» (تاراككي ءپارۋار) عۇلاما رەتىندە شەبەر قولداندى. شامي داموللا ورتاعاسىرلىق عۇلامالاردىڭ مۇراسىن تۇتاستاي جوققا شىعاراتىن ناعىز فۋندامەنتاليست بولاتىن. سوۆەتتىك زاڭنان گورى شاريعاتقا كوبىرەك قۇلاق تۇرەتىن مۇسىلمان ۇمبەتىن شامي داموللانىڭ قولىمەن اداستىردى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ول قۇران مەن حاديسكە سۇيەنىپ، ءپاتۋالار شىعاراتىن. كەرەك دەسەڭىز، ونى حالىقتىق سوتتاردى (شاريعات، قازىلار سوتى) قايتا قۇرۋ جۇمىستارىنا ارالاستىردى. 1922 جىلى شىلدەدە ونىڭ دەگرەز كۆارتالىنداعى مەدرەسەسىندە زاڭ مەكەمەلەرى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇرىلتايى ۇيىمداستىرىلدى. سول جيىندا شامي داموللا «يسلام ءسوتسياليزمى» رۋحىندا بايانداما جاساپ، بايلاردىڭ دۇنيە-مۇلكىن كەدەيلەرگە تەڭدەي تاراتۋ تۋرالى ۋاعىز ايتادى. نكۆد جەندەتتەرى وزدەرىنە كەرەكتى ءدىني كادرلاردى دايىنداپ العان سوڭ، شامي داموللانى اتىپ تاستادى. سوۆەتتىك يسلامدا تاربيەلەنگەن يمامداردى كەيىن اكادەميالىق عىلىمدا «قىزىل مولدالار» دەپ اتاپ كەتتى. (تومەندى سۋرەتى بار. سالدە كيگەن، ءتۇسى سۋىق، اسا ۇستاعان جالعىز سول)
انتيسوپىلىق ناۋقان ساتىمەن جۇزەگە اسقان سوڭ، قازاق جۇرتىنىڭ ەپيكالىق كودىن وياتاتىن ياسساۋيمەن بايلانىستى بارلىق كيەلى فەنومەن تۇگەلدەي پروفانيزاتسياعا ۇشىرادى. ونىڭ ايقىن دالەلى مىناۋ. ياسساۋي حيكمەتىندە كوپ ايتىلاتىن كىلت ءسوزدىڭ ءبىرى – زىكىر عيباداتى. ازىرەت سۇلتان زىكىردى «حاق سىپىراسى» دەپ اتاعان. ماعىناسى «قۇدايدىڭ داستارقانى» دەگەن ءسوز. زىكىر القاسى قۇرىلعاندا ول جەرگە پەرىشتەلەر جينالىپ، ءتاڭىردىڭ بەرەكەتى مەن شاراپاتى، تىنىشتىعى مەن قۇت-كيەسى ەنەدى دەپ سەنگەن. ءتارتىپ بويىنشا زىكىردەن سوڭ دارۋىشتەر داستارقان باسىندا رۋحاني سۇحبات قۇراتىن. وسىلايشا جۇرەك كوزىن اشىپ، حيكمەت كەۋدەسىن حاق ساۋلەسىمەن بايىتۋدى مۇرات تۇتقان. «ونەر الدى – قىزىل ءتىل» قاعيداسى ومىرلىك كرەدوسىنا اينالدى. سوپىلىق جولدى تاڭداعان دارۋىشتەر ءبىرىنشى بوس ءسوز، ماعىناسىز اڭگىمەدەن تىيىلاتىن. ادامنىڭ جۇرەگىن تاستاي قاتايتىپ، بەزبۇيرەك زۇلىمعا اينالدىراتىن قاۋىپتى فاكتور اللانى ەسكە سالمايتىن بوس ءسوز، بوس اڭگىمە، بوس كۇلكى دەپ بىلەتىن. سسسر-ءدىڭ جالدامالى عالىمدارى ۇلكەن سوققىنى زىكىر قۇلشىلىعىنا بەرگەن. مىنا قىزىققا نازار اۋدارىڭىز. نكۆد وكىلدەرى ءياسساۋيدىڭ كلاسسيكالىق زىكىرلەرىن سالۋعا تۇبەگەيلى تىيىم سالدى. جاسىرىن جينالىپ، القا قۇرعان سوپىلاردى سوتسىز اتىپ تاستايتىن. ەسەسىنە شامانيزم قالدىعى سانالاتىن باقسى-بالگەرلەردىڭ جىن-ويناعىنا زىكىر دەگەن جاڭا اتاۋ بەرىلدى. دەميدوۆ بۇل تۋرالى: «نەكوتورىە يسسلەدوۆاتەلي نە بەز وسنوۆانيا سچيتايۋت، چتو پرونيكنوۆەنيە شامانيستسكيح ەلەمەنتوۆ ۆ سۋفيزم ناچالوس يمەننو س وردەنا ياساۆييا» دەپ جازادى. بۇدان سوڭ باقسى-بالگەردىڭ ەل اراسىندا شوق جالاپ، قازىق تىستەيتىن ەسالاڭ ارەكەتتەرىنە بارىنشا جاعداي جاسالدى. ءدىندى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاسا دا، باقسىلاردىڭ زىكىرىنە كەدەرگى بولعان ەمەس. ولاردىڭ ەل اراسىندا ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىن كگب وكىلدەرى جاسىرىن قامتاماسىز ەتتى. 1960 جىلدان باستاپ ەل-جۇرت ءياسساۋيدىڭ زىكىرى دەگەندى ۇمىتا باستادى. قۇران اياتتارىمەن، ءياسساۋيدىڭ حيكمەتتەرىمەن ساناعا سىڭگەن قاسيەتتى زىكىر ءسوزى باقسى-قۇشناشتىڭ ريتۋالىمەن اسسوتساتسيالانىپ كەتتى. وسى قاۋىپتى تەندەنتسيانى 1930 جىلدارى-اق ساۋاتتى قازاقتار بايقاعان. مىسالى، احمەت جۇبانوۆتىڭ تۋعان اعاسى پروفەسسور قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ ءبۇي دەپ جازادى. «سوپىلاردىڭ القاسىنىڭ كۇنى كەشەگە دەيىن قازاق، قاراقالپاق حالىقتارى اراسىندا كەڭ تاراعان باقسىلاردىڭ القاسىنان ايىرماسى بولدى.باقسىلار جىن شاقىرادى، əرۋاق شاقىرادى. ولار القادا اۋرۋ ادامدى ەمدەپ، مال تابۋ ماقساتىن كوزدەيتىن ەدى. ال قوجا احمەتتىڭ تولعاۋلارىنا جينالاتىن القادا قۇدايعا عاشىقتىق سەزىمىن ءبىلدىرۋ، ءدىني تəربيە ارقىلى قوعام اراسىنداعى əلەۋمەتتىك قاتىناستاردى تəرتىپتەۋ، ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىن جونگە سالۋ نيەتتەرى ءسوز بولىپ وتىرادى».
سوۆەتتەر بۇل ناۋقاندا ايتارلىقتاي جەڭىسكە جەتتى. 1970 جىلدان بىلاي قاراي قازاقتارعا ءتول مادەنيەتىن يسلام وركەنيەتىنەن ەمەس، شاماندىقپەن بايلانىستىراتىن نادان كوزقاراس ءسىڭدى. ساۋاتتى قازاقتاردىڭ ءوزى كرەملدىڭ تسەنزۋراسىنان ءسۇزىلىپ شىققان ادەبيەتتەردى تالعاماي وقۋعا باۋىر باسىپ الدى. شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ «قازاقتارداعى شاماندىقتىڭ قالدىعى» دەگەن 20 بەتتىك ماقالاسى سسسر كەزىندە كيەلى كىتاپتاي ناسيحاتتالدى. قازاقتىڭ ءدىنى ءسوز بولعاندا عالىمدار تۇگەلدەي شوقانعا سىلتەمە جاسايتىن اۋرۋعا شالدىقتى. «قازاق مۇسىلماندىقتى تولىق قابىلداماعان»، «ءبىز جارتىلاي شامان، جارتىلاي جابايى تايپا بولدىق»، «سوۆەت وكىمەتىنىڭ، ۇلى ورىس حالقىنىڭ ارقاسىندا كوزىمىز اشىلىپ، ادام بولدىق» دەپ كەز كەلگەن مىنبەردە بايانداما جاسادى. وسى ويعا قوسىمشا تاعى ءبىر فاكتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان سوڭ، ياسساۋي فەنومەنىن العاش اكادەميالىق تۇرعىدا زەرتتەگەن عالىمنىڭ ءبىرى امەريكالىق بريۋس پريۆراتسكي. 1992 جىلى تۇركىستانعا كەلىپ، قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ، جەتى جىل ياسساۋي مادەنيەتىن تىڭعىلىقتى زەرتتەگەن. ول دا قازاق عالىمدار اراسىنان شوقان ءۋاليحانوۆ «سيندرومىن» انىق بايقاعان. سوۆەتتىك يدەولوگيا سۇيەگىنەن ءوتىپ، كەمىگىنە ءسىڭىپ كەتكەن قازاق عالىمدارى اتا-باباسى يسلام شارتتارى مەن پارىزىن وتەپ كەلسە دە، شوقان ۋاليحانوۆقا سىلتەمە جاساپ، ءتۇپ-توركىنىن، يدەنتيفيكاتسياسىن شاماندىقتان تارقاتتى. وسى كوزقاراستى سوۆەت ەتنوگرافتارى قازاق جۇرتىنا زورلاپ تاڭدى. ايتپەسە سوۆەت وكىمەتى ورناعانعا دەيىن شاماندىق قالدىعى تام-تۇمداپ ءار جەردە قالعانى بولماسا، قازاق اراسىندا مادەنيەت رەتىندە ءولىپ بىتكەن ەدى. ءتىپتى باقسى-قۇشىناشتار الاش جۇرتىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن دە ەمەس. حالىق باقسىنىڭ باسىنا مازار تۇرعىزىپ، ارنايى قۇران وقىمايدى. كەرەك دەسەڭ، مۇردەسىن قورىمعا قوسپاي بولەك جەرلەيتىن. ابايدىڭ «مولاسىنداي باقسىنىڭ، جالعىز قالدىم تاپ شىنىم» دەيتىنى سول. قازىردىڭ وزىندە كوپ قازاق سوۆەت كەزىندە اتاسى نە اجەسىنىڭ تىعىلىپ ناماز وقىپ، جاسىرىن ورازا ۇستاپ، ساندىعىندا قۇراندى قۇپيا ساقتاعانى جايلى ەستەلىكتى كوپ ايتادى. سىرەسكەن ستەرەوتيپتىڭ سىنۋى قيىن ەكەن. اتا-باباسىنىڭ عۇمىر بايانىندا يسلام وركەنيەتى ايقىن كورىنىپ تۇرسا دا، تالاي قازاق ءوزىن جارتىلاي جابايى سەزىنەتىن كومپلەكستەن اقىرى ارىلا المادى. بۇرىن ورىس بولىپ تۋماعانىنا قورلاناتىن ماڭگۇرتتەر قازىر اراب بولىپ تۋماعانىنا قايعىراتىن كۇنگە جەتتى. وسىنىڭ ءبارى 1925 جىلعى ناۋقاننان باستالعان ناۋبەت ەدى. سسسر كوسەمدەرى تۇركى حالىقتارىنا سوپىلىق ادەبيەت وقۋىنا تيتتەي دە مۇمكىندىك بەرگەن جوق. رەسەيدىڭ ءىرى قالالارىندا ءبىلىم العان، رۋحاني تانىمى تەرەڭ ساناۋلى تۇلعالار بولماسا، بىلايعى جۇرت سوپى دەگەن ءسوزدى ۇمىتىپ تا قالدى.
“ياسساۋي فەنومەنى” كىتابىنان الىندى. جالعاسى كىتاپتا.
پىكىر قالدىرۋ