اقتوبەدە «تازا تابيعاتپەن – يادرولىق قارۋسىز عاسىرعا!» تاقىرىبىندا عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى
kerey.kz
قازاق جەرىندەگى يادرولىق سىناقتاردىڭ زارداپتارىن جويۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل 29 جىل. وسىعان وراي اقتوبە قالاسىندا«تازا تابيعاتپەن – يادرولىق قارۋسىز عاسىرعا!» اتتى ايماقتىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. شارانى ۇيىمداستىرعان وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى، قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە «نەۆادا-سەمەي» يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسىنىڭ باتىس فيليالى.
باسقوسۋدا استانا، الماتى، ماڭعىستاۋ، ورال، اتىراۋ، سەمەي، قىزىلوردا ايماقتارىنانكەلگەن ەكولوگيا، الەۋمەتتىك، مەديتسينا، ساياسات، راديولوگيا سالاسىنداعى عالىمدار، انتيادرولىق ەكولوگيالىق قوزعالىسىنىڭ ارداگەرلەرى، «جاستار قاناتى»، سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا اسكەري قىزمەتىن وتەگەن ارداگەرلەر جانە باق وكىلدەرى قاتىستى.
العاشقى بولىپ ءسوز العاناقتوبە وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى بۇلبۇل ەلەۋسىنوۆا،كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ساتتىلىك تىلەپ، كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالىپ ءوتتى.
«كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي جانە وزەكتىلىگىن جوعالتپاي كەلە جاتقان سالانىڭ ءبىرى – ەكولوگيا ماسەلە ەكەندىگى ءسوزسىز. ەلباسى ءوزىنىڭ جىل سايىنعى حالىققا جولداۋىندا ەلدەگى تۇراقتىلىق،يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجيمىن نىعايتۋ جونىندەگى باستامالارىمىز الەمدىك تۇراقتىلىققا، ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىككە قوسقان ەلىمىزدىڭ ۇلەسى تۋرالى ايتىپ ءجۇر. اسىرەسە الەمدىك قاۋىمداستىقتى يادرولىق تەرروريزم قاتەرىنە قارسى تۇرۋعا، بەيبىت جولدى تاڭداۋعا ۇنەمى شاقىرۋدا. كونفەرەنتسيا تاقىرىبىنىڭ وزەكتىلىگى سونشالىق، ءار وڭىردەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى اقتوبەگە ات باسىن بۇردى، بۇل قۋانتارلىق جاعداي»، - دەدى ول ءوز سوزىندە.
عىلىمي كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا الماتىدان ارنايى كەلگەن «تابيعات» ەكولوگيالىق وداعىنىڭ توراعاسى مەلىس ەلەۋسىزوۆ،مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسى ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن الدەقاشان كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى.
«نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسى ءوز جۇمىسىن 1989 جىلى 28 اقپاندا باستاعان بولاتىن. بۇل ۇيىمدى ولجاس ومارۇلىمەن بىرگە قۇرۋعاقاتىسقانداردىڭ ءبىرى مەنمىن. بۇگىنگى ارداگەرلەر باستاعان قوزعالىس توقتاپ قالمايدى دەگەن ۇمىتتەمىن. جالپى يادرولىق قارۋ بار جەردە ۇلكەن قاۋىپتىڭ بار ەكەندىگىن كىمدە-كىم جوققا شىعارا المايدى. سوندىقتان دا، جەر بەتىندە پوليگوندار تۇرعان كەزدە «نەۆادا-سەمەي» سياقتى قوزعالىستار وزدەرىنىڭ قىزمەتىن جالعاستىرا بەرەرى انىق. بيىل سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 29 جىل. ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان كەشەندى شارالار جۇرگىزىلگەنىمەن، ۋلى رادياتسيا سالدارىنان ءتۇرلى سىرقاتتارعا شالدىققان ادامداردىڭ سانىن ناقتى قانشا ەكەندىگىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. پوليگوندا جۇرگىزىلگەن سىناقتار قورشاعان ورتاعا اۋىر زاردابىن تيگىزگەنى تۋرالى قاراپايىم حالىق ءالى ۇمىتا قويعان جوق، ۇمىتپايدى دا»، - دەدى ەلىمىزدىڭ باس ەكولوگى.
ايتا كەتۋ كەرەك، 1945 جىلى ءبىرىنشى بولىپ جاپونياعا قارسى جويقىن قارۋدى اقش سىناعان بولاتىن. ياعني، امەريكا ءوزىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن كسرو-دان4 جىل بۇرىن باستاپ كەتكەن ەدى. 1990 جىلعا قاراي ولار 921 زارياد، ال كسرو بولسا 642 زارياد جارعان.
بۇل تۋرالى مارات وسپانوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، دارىگەر قوزى قيتاباەۆتىڭ بايانداماسىنان بەلگىلى بولدى.
ءبىرىنشى يادرولىق جارىلىس بولعان 1945 جىلدان 1998 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا «يادرولىق كلۋب» مۇشەلەرى 2000-نان اسا سىناق جۇرگىزگەن. ناقتىراق ايتقاندا اقش − 1099, كسرو – 715, ۇلىبريتانيا – 45, فرانتسيا – 210, قىتاي – 45, ءۇندىستان – 6, پاكىستان – 6. ونىڭ ىشىندە 501 سىناق اۋادا جانە 8-ءى سۋ استىندا بولعان. 1956-1958 جىلدارى يادرولىق قارۋ-جاراقتاردىڭ جاڭا تيپتەرىن شىعارۋ ءۇشىن قارقىندى سىناقتار جۇرگىزىلگەن. 1961 جىلى كسروتاراپى كونتينەنتالدىق بالليستيكالىق راكەتالار جاساپ شىعارادى دا، وعان قاجەتتى يادرولىق زاريادتاردى جاساۋ جانە سىناۋ قاجەت ساناعان.
«ءبىر جىل ىشىندە اۋا مەن جەر ۇستىندە 40 يادرولىق جارىلىستارعا دەيىن جاسالدى. بۇل جىلدارعا ناقتى نەگىزىنەن پلۋتوندىق بومبالاردىڭ سىنالۋى، ناعىز رادياتسيانىڭ اسەرى كۇشەيۋىنە ىقپال ەتتى.ال سەمەيدەگى اشىق يادرولىق جارىلىستار كەزەڭى بولىپ 1949-1963 جىلدار سانالادى. نەگىزىنەنسەمەي پوليگونىندا سىنالعان يادرولىق زاريادتاردىڭ قۋاتى جاپونيانىڭ حيروسيما قالاسىندا سىنالعان يادرولىق بومبانىڭ قۋاتىنان 2,5 مىڭ ەسە كوپ. يادرولىق باسەكەلەستىكتىڭ ەكىنشى كەزەڭى 1963-1989 جىلدار ارالىعى بولىپ ەسەپتەلەدى. 1963 جىلى كسرو، اقش جانە انگليا اراسىندا جەر بەتىندەگى جانە اۋادا، سۋ استىندا اتوم قارۋىن جارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان بولاتىن. جەر بەتىندەگى جانە اۋاداعى يادرولىق جارىلىستار توقتاتىلعانىمەن، وكىنىشكە وراي يادرولىق باسەكەلەستىكتى جالعاسا بەردى»، – دەدى پروفەسسور ق.قيتاباەۆ.
بيىلعى عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ ەرەكشەلىگى سول، بايانداما جاساعانداردىڭ جارتىسى جاستار بولدى.اسىرەسە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن «نەۆادا-سەمەي» جاستار سلەتىنىڭ دەلەگاتتارىن ايتۋعا بولادى. ماسەلەن، اقتوبە وبلىستىق دارىندى بالالار مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ 11 سىنىپ وقۋشىسى احمەت وتارباي بايعانين اۋدانىنداعى اتومدىق سىناقتار جانە راديوەكولوگيالىق زارداپتار تۋرالى ايتىپ بەردى.
ونىڭ ايتۋىنشا، يادرولىق پوليگون اقتوبەنىڭ مۇعالجار اۋدانى مەن ءۇستىرت ارالىعىندا سوزىلعان كەڭ القاپتى، وسىلاردىڭ اراسىنداعى ۇزىندىعى 90, ەنى 20 شاقىرىم بولىپ كولدەنەڭ ورنالاسقان. 1957 – 1987 جىلدار ارالىعىندا بايعانين اۋدانى مەن ەمبى-5 پوليگونىندا كەزىندە قۋاتى 20-30 كيلوتوننا 11 جارىلىس بولىپتى. «ەمبى-5» پوليگونىندا ون تەرمويادرولىق جارىلىس جاسالىپ، ون ءبىرىنشىسى ويماۋىتتان 49 شاقىرىم قاشىقتىقتا قالدايبەك ەلدى مەكەنىندە، اسا قۋاتتى تەرمويادرولىق قارۋ «باتاليت» سىناقتان وتكىزىلگەن. ال 1987 جىلى قازان ايىنىڭ 3-دە بايعانين اۋدانى جارقامىس اۋىلىنان 45 شاقىرىم قاشىقتىقتا، جەم وزەنىنىڭ جاعاسىندا قالدايبەك ەلدى مەكەنىندە سوڭعى يادرولىق جارىلىس وتكىزىلگەن.
«مۇنداي جارىلىستار بەيبىت ماقساتتا وتكىزىلگەن دەلىنەدى. الايدا بۇل جارىلىستاردىڭ راديو-ەكولوگيالىق زياندى اسەرى بولعانى ايدان انىق. ولشەۋلەر مەن زەرتتەۋلەر اقتوبە وبلىسىنىڭ رادياتسيالىق دەڭگەيى الماتى وبلىسىنا قاراعاندا 10-11 مكر/ساع-قا از. بىراق بۇل راديواكتيۆتىلىكتىڭ زيانى جوق دەگەن ءسوز ەمەس. جارىلىس كەزىندەگى راديواكتيۆتى زاتتار جەر استىندا ۇزاق جىلدار ساقتالادى. ال، شاعىن عانا قالدايبەك ەلدى مەكەنىنەن نەبارى 18 شاقىرىم جەردەگى سىناق پوليگونىندا 1987 جىلى جويقىن يادرولىق سىناق جۇرگىزىلگەن. كەيىنىرەك بۇل جەردە جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر رادياتسيا قالىپتى مولشەردەن اسىپ، كەيدە، ءتىپتى 20 ميكرورەنتگەننەن 65 ميكرورەنتگەنگە دەيىن جەتكەنىن كورسەتكەن. ال تابيعاتقا زيانسىز مولشەرى 5-6 ميكرورەنتگەننەن اسپاۋى كەرەكتىگىن ەسكەرسەك، قورشاعان ورتاعا قانشالىقتى وراسان زالال كەلگەنى، ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سول كەزدە اقجار، قاراجار اۋماعىندا كيىك قىرعىنى بولىپ، مال شىعىنى وسكەن. يادرولىق جارىلىستان راديوەكولوگيالىق كەرى اسەر تۋىنداپ، يممۋندىق جۇيەسى بۇزىلعان ادامداردىڭ اراسىندا انەميا، اللەرگيا، جۇيكە، جۇرەك، قان قىسىمى، قاتەرلى ىسىك، قان ازدىعى جانە تەرى اۋرۋلارى اسقىنعان»، – دەدى ول ءوزىنىڭ بايانداماسىندا.
كونفەرەنتسيا تەك بايانداما جاساۋمەن شەكتەلگەن جوق. ماسەلەن، سەمەي سىناق يادرولىق پوليگونىنىڭ ارداگەرلەرى جانە مۇگەدەكتەر قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى بولات قامىسباەۆوزەكتى ماسەلەنىڭبىرىن كوتەردى.
«ءبىزدىڭ قوعامدىق ۇيىم 2007 جىلى قۇرىلدى. 1949-89 جىلدارعا دەيىن، ياعني 40 جىل ىشىندە اقتوبە وڭىرىنەن 11.000 ادام پوليگونىڭ اۋماعىندا اسكەري بورىشىن وتەدى. ولار ءوز ەركىمەن بارعان جوق، قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن اسكەري بورىشىن وتەپ، قىزمەت ەتكەن ساربازدار. بۇگىندە ونىڭ تەك 1800-نىڭ عانا كوزى ءتىرى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ مارتەبەمىز (ستاتۋس) تولىق ەمەس، ەشقانداي جەڭىلدىك (لگوت) قاراستىرىلماعان. ءبىزدىڭ بارماعان جەرىمىز جوق، ازىرگە ەشقانداي ناتيجە بولماي تۇر. جاسىراتىنى جوق، قاتارىمىز ازايىپ بارادى، دەنساۋلىعىمىزدا ءجيى سىر بەرەدى. يادرولىق پوليگوننان زارداپ شەككەندەرگە وڭالتۋ شارالارىنا كوبىرەك كوڭىل بولىنسە ەكەن. ءبىزدىڭ جانايقايىمدى كورەتىن كوز، ەستيتىن قۇلاق بولسا دەيمىز. بىراق ءۇمىتىمىزدى ۇزبەيمىز، الدە دە جاعدايىمىز جاقسارادى جانە بىزگە دەگەن كوزقاراس وزگەرەدى دەپ سەنەمىز»، - دەدى ول.
ءوز كەزەگىندە ءسوز العان «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسى باتىس ايماعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى ىزىمعالي كوبەنوۆ، جاپونيا مەن قازاقستان حالىقتارى تاعدىرلاس ەكەندىگىن ايتىپ ءوتتى. سەبەبى جاپونيانىڭ حيروسيما جانە ناگاساكي قالالارىنىڭ تۇرعىندارى اۋەدەن تاستالعان اتوم بومباسىنىڭ قۇربانى بولىپ، سونىڭ زاردابىن وسى كۇنگە دەيىن تارتىپ كەلە جاتىر. رادياتسيالىق ۋلى ساۋلەلەردىڭ سالدارىنان كۇنشىعىس ەلىندە ءتۇرلى دياگنوزبەن اۋىراتىندار الىدە كوپ. قازاقستان حالقى دا سەمەي جانە باسقا پوليگونداردا 40 جىل بويى جۇرىلگەن يادرولىق سىناقتاردىڭ زاردابىن ءالى كۇنگە دەيىن تارتۋدا.
حالىق اراسىنان كەڭىنەن قولداۋ تاپقان «نەۆادا-سەمەي» يادرولىق قوزعالىسى جارىلىستارعا قارسىلىق ءبىلدىرىپ قانا قويماي، الەمدەگى يادرولىق قاۋىپتى جويۋدى ماقسات ەتكەندىگىن كورسەتە العاندىعىن ايتا كەلە،ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى راحىم بەكنازاروۆقا، وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى بۇلبۇل ەلەۋسىنوۆاعا، ماڭعىستاۋلىق جۋرناليست نۇربول قارجاۋبايۇلى جانە اقتوبە ستۋدەنتتەر كلۋبىنا «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «ەسىڭە تۇسىرەردە، بولاشاعىڭدى ويلا» اتتى ءتورت كىتابىن تارتۋ ەتتى.
سونىمەن قاتار، قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىنا بەلسەندى قاتىسىپ جۇرگەن ءبىر توپ بەلسەندىلەر مەن جاستار العىس حاتتارمەن ماراپاتتالدى.
عىلىمي كونفەرەنتسيا سوڭىندا بىرقاتار ۇسىنىستار نازارعا الىندى. اتاپ ايتقاندا، «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ 30 جىلدىعى حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ،سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا اسكەري بورىشىن وتەگەندەرگە الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ، ق.جۇبانوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتى مۇراجايىنان «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ بۇرىشىن اشۋ سياقتى بىرقاتار سۇراقتار بويىنشا رەزوليۋتسيا قابىلداندى.
كەزەكتى عىلىمي كونفەرەنتسيا ءساۋىر ايىندا اقتاۋ قالاسىندا وتەتىن بولىپ شەشىلدى. وندا قوشقار اتا ۋلى كولى، كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى سياقتى قورشاعان ورتانى قورعاۋ تاقىرىبىنداعى بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانباق.
دايىنداعان كامشات ءىزباساروۆا،
قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
ماڭعىستاۋ وبلىسى، اقتاۋ قالاسى
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ