Aqtöbede «Taza tabiğatpen – yadrolıq qarusız ğasırğa!» taqırıbında ğılımi konferenciya ötti
kerey.kz
Qazaq jerindegi yadrolıq sınaqtardıñ zardaptarın joyu maqsatında qwrılğan «Nevada-Semey» qozğalısınıñ qwrılğanına biıl 29 jıl. Osığan oray Aqtöbe qalasında«Taza tabiğatpen – yadrolıq qarusız ğasırğa!» attı aymaqtıq ğılımi konferenciya ötti. Şaranı wyımdastırğan oblıstıq işki sayasat basqarması, Qwdaybergen Jwbanov atındağı Aqtöbe öñirlik memlekettik universiteti jäne «Nevada-Semey» yadrolıq qaruğa qarsı qozğalısınıñ Batıs filialı.
Basqosuda Astana, Almatı, Mañğıstau, Oral, Atırau, Semey, Qızılorda aymaqtarınankelgen ekologiya, äleumettik, medicina, sayasat, radiologiya salasındağı ğalımdar, antiyadrolıq ekologiyalıq qozğalısınıñ ardagerleri, «Jastar qanatı», Semey yadrolıq sınaq poligonında äskeri qızmetin ötegen ardagerler jäne BAQ ökilderi qatıstı.
Alğaşqı bolıp söz alğanAqtöbe oblıstıq işki sayasat basqarmasınıñ basşısı Bwlbwl Eleusinova,konferenciyağa qatısuşılarğa sättilik tilep, köterilgen mäseleniñ özektiligine toqtalıp ötti.
«Kün tärtibinen tüspey jäne özektiligin joğaltpay kele jatqan salanıñ biri – ekologiya mäsele ekendigi sözsiz. Elbası öziniñ jıl sayınğı halıqqa joldauında eldegi twraqtılıq,yadrolıq qarudı taratpau rejimin nığaytu jönindegi bastamalarımız älemdik twraqtılıqqa, tärtip pen qauipsizdikke qosqan elimizdiñ ülesi turalı aytıp jür. Äsirese älemdik qauımdastıqtı yadrolıq terrorizm qaterine qarsı twruğa, beybit joldı tañdauğa ünemi şaqıruda. Konferenciya taqırıbınıñ özektiligi sonşalıq, är öñirden ziyalı qauım ökilderi Aqtöbege at basın bwrdı, bwl quantarlıq jağday», - dedi ol öz sözinde.
Ğılımi konferenciya jwmısına Almatıdan arnayı kelgen «Tabiğat» ekologiyalıq odağınıñ törağası Melis Eleusizov,memleket jäne qoğam qayratkeri Oljas Süleymenovtıñ bastamasımen qwrılğan «Nevada-Semey» antiyadrolıq qozğalısı öziniñ tiimdiligin äldeqaşan körsetkenin atap ötti.
«Nevada-Semey» halıqaralıq antiyadrolıq qozğalısı öz jwmısın 1989 jılı 28 aqpanda bastağan bolatın. Bwl wyımdı Oljas Omarwlımen birge qwruğaqatısqandardıñ biri menmin. Bügingi ardagerler bastağan qozğalıs toqtap qalmaydı degen ümittemin. Jalpı yadrolıq qaru bar jerde ülken qauiptiñ bar ekendigin kimde-kim joqqa şığara almaydı. Sondıqtan da, jer betinde poligondar twrğan kezde «Nevada-Semey» siyaqtı qozğalıstar özderiniñ qızmetin jalğastıra bereri anıq. Biıl Semey yadrolıq poligonınıñ jabılğanına 29 jıl. Ekologiyalıq ahualdı jaqsartuğa bağıttalğan keşendi şaralar jürgizilgenimen, ulı radiaciya saldarınan türli sırqattarğa şaldıqqan adamdardıñ sanın naqtı qanşa ekendigin döp basıp aytu qiın. Poligonda jürgizilgen sınaqtar qorşağan ortağa auır zardabın tigizgeni turalı qarapayım halıq äli wmıta qoyğan joq, wmıtpaydı da», - dedi elimizdiñ bas ekologı.
Ayta ketu kerek, 1945 jılı birinşi bolıp Japoniyağa qarsı joyqın qarudı AQŞ sınağan bolatın. YAğni, Amerika öziniñ yadrolıq bağdarlamasın KSRO-dan4 jıl bwrın bastap ketken edi. 1990 jılğa qaray olar 921 zaryad, al KSRO bolsa 642 zaryad jarğan.
Bwl turalı Marat Ospanov atındağı memlekettik medicina universitetiniñ professorı, däriger Qozı Qitabaevtıñ bayandamasınan belgili boldı.
Birinşi yadrolıq jarılıs bolğan 1945 jıldan 1998 jılğa deyingi aralıqta «yadrolıq klub» müşeleri 2000-nan asa sınaq jürgizgen. Naqtıraq aytqanda AQŞ − 1099, KSRO – 715, Wlıbritaniya – 45, Franciya – 210, Qıtay – 45, Ündistan – 6, Päkistan – 6. Onıñ işinde 501 sınaq auada jäne 8-i su astında bolğan. 1956-1958 jıldarı yadrolıq qaru-jaraqtardıñ jaña tipterin şığaru üşin qarqındı sınaqtar jürgizilgen. 1961 jılı KSROtarapı kontinentaldıq ballistikalıq raketalar jasap şığaradı da, oğan qajetti yadrolıq zaryadtardı jasau jäne sınau qajet sanağan.
«Bir jıl işinde aua men jer üstinde 40 yadrolıq jarılıstarğa deyin jasaldı. Bwl jıldarğa naqtı negizinen plutondıq bombalardıñ sınaluı, nağız radiaciyanıñ äseri küşeyuine ıqpal etti.Al Semeydegi aşıq yadrolıq jarılıstar kezeñi bolıp 1949-1963 jıldar sanaladı. NegizinenSemey poligonında sınalğan yadrolıq zaryadtardıñ quatı Japoniyanıñ Hirosima qalasında sınalğan yadrolıq bombanıñ quatınan 2,5 mıñ ese köp. YAdrolıq bäsekelestiktiñ ekinşi kezeñi 1963-1989 jıldar aralığı bolıp esepteledi. 1963 jılı KSRO, AQŞ jäne Angliya arasında jer betindegi jäne auada, su astında atom qaruın jaruğa tıyım salu turalı kelisimge qol qoyğan bolatın. Jer betindegi jäne auadağı yadrolıq jarılıstar toqtatılğanımen, ökinişke oray yadrolıq bäsekelestikti jalğasa berdi», – dedi professor Q.Qitabaev.
Biılğı ğılımi konferenciyanıñ erekşeligi sol, bayandama jasağandardıñ jartısı jastar boldı.Äsirese erekşe közge tüsken «Nevada-Semey» jastar sletiniñ delegattarın aytuğa boladı. Mäselen, Aqtöbe oblıstıq darındı balalar mektep-internatınıñ 11 sınıp oquşısı Ahmet Otarbay Bayğanin audanındağı atomdıq sınaqtar jäne radioekologiyalıq zardaptar turalı aytıp berdi.
Onıñ aytuınşa, yadrolıq poligon Aqtöbeniñ Mwğaljar audanı men Üstirt aralığında sozılğan keñ alqaptı, osılardıñ arasındağı wzındığı 90, eni 20 şaqırım bolıp köldeneñ ornalasqan. 1957 – 1987 jıldar aralığında Bayğanin audanı men Embi-5 poligonında kezinde quatı 20-30 kilotonna 11 jarılıs bolıptı. «Embi-5» poligonında on termoyadrolıq jarılıs jasalıp, on birinşisi Oymauıttan 49 şaqırım qaşıqtıqta Qaldaybek eldi mekeninde, asa quattı termoyadrolıq qaru «Batalit» sınaqtan ötkizilgen. Al 1987 jılı Qazan ayınıñ 3-de Bayğanin audanı Jarqamıs auılınan 45 şaqırım qaşıqtıqta, Jem özeniniñ jağasında Qaldaybek eldi mekeninde soñğı yadrolıq jarılıs ötkizilgen.
«Mwnday jarılıstar beybit maqsatta ötkizilgen delinedi. Alayda bwl jarılıstardıñ radio-ekologiyalıq ziyandı äseri bolğanı aydan anıq. Ölşeuler men zertteuler Aqtöbe oblısınıñ radiaciyalıq deñgeyi Almatı oblısına qarağanda 10-11 mkR/sağ-qa az. Biraq bwl radioaktivtiliktiñ ziyanı joq degen söz emes. Jarılıs kezindegi radioaktivti zattar jer astında wzaq jıldar saqtaladı. Al, şağın ğana Qaldaybek eldi mekeninen nebarı 18 şaqırım jerdegi sınaq poligonında 1987 jılı joyqın yadrolıq sınaq jürgizilgen. Keyinirek bwl jerde jürgizilgen tekseruler radiaciya qalıptı mölşerden asıp, keyde, tipti 20 mikrorentgennen 65 mikrorentgenge deyin jetkenin körsetken. Al tabiğatqa ziyansız mölşeri 5-6 mikrorentgennen aspauı kerektigin eskersek, qorşağan ortağa qanşalıqtı orasan zalal kelgeni, aytpasa da tüsinikti. Sol kezde Aqjar, Qarajar aumağında kiik qırğını bolıp, mal şığını ösken. YAdrolıq jarılıstan radioekologiyalıq keri äser tuındap, immundıq jüyesi bwzılğan adamdardıñ arasında anemiya, allergiya, jüyke, jürek, qan qısımı, qaterli isik, qan azdığı jäne teri auruları asqınğan», – dedi ol öziniñ bayandamasında.
Konferenciya tek bayandama jasaumen şektelgen joq. Mäselen, Semey sınaq yadrolıq poligonınıñ ardagerleri jäne mügedekter qoğamdıq wyımınıñ törağası Bolat Qamısbaevözekti mäseleniñbirin köterdi.
«Bizdiñ qoğamdıq wyım 2007 jılı qwrıldı. 1949-89 jıldarğa deyin, yağni 40 jıl işinde Aqtöbe öñirinen 11.000 adam poligonıñ aumağında äskeri borışın ötedi. Olar öz erkimen barğan joq, qorğanıs ministrliginiñ bwyrığımen äskeri borışın ötep, qızmet etken sarbazdar. Büginde onıñ tek 1800-nıñ ğana közi tiri. Qazirgi uaqıtta bizdiñ märtebemiz (status) tolıq emes, eşqanday jeñildik (l'got) qarastırılmağan. Bizdiñ barmağan jerimiz joq, äzirge eşqanday nätije bolmay twr. Jasıratını joq, qatarımız azayıp baradı, densaulığımızda jii sır beredi. YAdrolıq poligonnan zardap şekkenderge oñaltu şaralarına köbirek köñil bölinse eken. Bizdiñ janayqayımdı köretin köz, estitin qwlaq bolsa deymiz. Biraq ümitimizdi üzbeymiz, älde de jağdayımız jaqsaradı jäne bizge degen közqaras özgeredi dep senemiz», - dedi ol.
Öz kezeginde söz alğan «Nevada-Semey» antiyadrolıq qozğalısı Batıs aymağı filialınıñ direktorı İzimğali Köbenov, Japoniya men Qazaqstan halıqtarı tağdırlas ekendigin aytıp ötti. Sebebi Japoniyanıñ Hirosima jäne Nagasaki qalalarınıñ twrğındarı äueden tastalğan atom bombasınıñ qwrbanı bolıp, sonıñ zardabın osı künge deyin tartıp kele jatır. Radiyacialıq ulı säulelerdiñ saldarınan künşığıs elinde türli diagnozben auıratındar älide köp. Qazaqstan halqı da Semey jäne basqa poligondarda 40 jıl boyı jürilgen yadrolıq sınaqtardıñ zardabın äli künge deyin tartuda.
Halıq arasınan keñinen qoldau tapqan «Nevada-Semey» yadrolıq qozğalısı jarılıstarğa qarsılıq bildirip qana qoymay, älemdegi yadrolıq qauipti joyudı maqsat etkendigin körsete alğandığın ayta kele,Q.Jwbanov atındağı Aqtöbe öñirlik memlekettik universitetiniñ prorektorı Rahım Beknazarovqa, oblıstıq işki sayasat basqarmasınıñ basşısı Bwlbwl Eleusinovağa, mañğıstaulıq jurnalist Nwrbol Qarjaubaywlı jäne Aqtöbe studentter klubına «Nevada-Semey» halıqaralıq antiyadrolıq qozğalısınıñ jetekşisi Oljas Süleymenovtıñ «Esiñe tüsirerde, bolaşağıñdı oyla» attı tört kitabın tartu etti.
Sonımen qatar, qorşağan ortanı qorğau şaralarına belsendi qatısıp jürgen bir top belsendiler men jastar alğıs hattarmen marapattaldı.
Ğılımi konferenciya soñında birqatar wsınıstar nazarğa alındı. Atap aytqanda, «Nevada-Semey» qozğalısınıñ 30 jıldığı halıqaralıq deñgeyde atap ötu,Semey yadrolıq sınaq poligonında äskeri borışın ötegenderge äleumettik qoldau körsetu, Q.Jwbanov atındağı universiteti mwrajayınan «Nevada-Semey» qozğalısınıñ bwrışın aşu siyaqtı birqatar swraqtar boyınşa rezolyuciya qabıldandı.
Kezekti ğılımi konferenciya säuir ayında Aqtau qalasında ötetin bolıp şeşildi. Onda Qoşqar ata ulı köli, Kaspiy teñiziniñ ekologiyalıq ahualı siyaqtı qorşağan ortanı qorğau taqırıbındağı birqatar özekti mäseleler talqılanbaq.
Dayındağan Kämşat İzbasarova,
QR Jurnalister Odağınıñ müşesi
Mañğıstau oblısı, Aqtau qalası
kerey.kz
Pikir qaldıru