ءۇرىمجى ايماعىنىڭ ءۋاليى-قادۋان
kerey.kz
بۇل سۋرەتەگى اق شىلاۋىشتى كىسىنىڭ اتى قادۋان (قاديشا) مامىربەكقىزى. سۇيەگى تورە، تارباعاتاي مايلى-جايىردا دۇنيەگە كەلگەن. التايداعى ء“تورت بي تورە” اباق جۇرتىنىڭ سوڭعى xاندارىنىڭ ءبىرى الەن تورەنىڭ زايىبى. قادۋان مامىربەكقىزى 1962-جىلى ءۇرىمجى قالاسىندا بەلگىسىز جاعدايدا كوز جۇمدى. سول جىلى (1962) ءۇرىمجى قالاسى سانجى وبلىسىنان ءبولىنىپ جەكە قالا رەتىندە اكىمشىلىك شاڭىراق كوتەرگەن ەدى. بۇنى ايتۋداعى سەبەبىم، قادۋان مامىربەكقىزى بۇرىنعى ءۇرىمجى ايماعىنىڭ ءۋاليى بولعان. ءۇرىمجى ايماعى قۇرامىنا 12 اۋدان قارايتىن ەدى. ولار: ماناس، قۇتىبي، سانجى، ميچۋان، بوكەن، جەمسارى، شونجى، موري قاتارلى سەگىز قازاق اۋداندارى جانە تۇرپان، ءپىشان، توقسىن قاتارلى ءۇش ۇيعىر اۋدانى. ورتالىعى ءۇرىمجى (ول كەزدە اۋدان دارەجەلى) سونىمەن ون ەكى اۋدان قارادى. قادۋان مامىربەكقىزى ءۇرىمجى ايماعىنىڭ ون ەكى اۋدانىن باسقاراتىن وبلىس ءۋاليى ھام وبلىس قورعانىسىنا جاۋاپتى باسشىلىقتىڭ ءتورايىمى قاتارلى ەكى شتاتتى جۇمىستى باسقاردى. 1944-جىلعى قىتاي قورعانىس جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ساناعى بويىنشا ءۇرىمجى ايماعىنا قاراستى سەگىز اۋدان، ءبىر قالاداعى قازاقتاردىڭ ۇزىن سانى 100 مىڭعا تاياعان.
قادۋان مامىربەكقىزىنا قاتىستى بۇل سۋرەتتەر وسىعان دەيىن عىلمي اينالىمعا تۇسپەدى. سۋرەتتە قادۋان مامىربەكقىزى اپامىز 1946-1947 جىلدارى ىشكى قىتايدا “بۇكىل مەملەكەتتىك قۇرىلتاي” جينالىسىندا جۇرگەن كەزىندە تۇسكەن. سۋرەتتىڭ ءبىرى قىتايدىڭ سول كەزدەگى ساياسي ورتالىعى نان كين (南京) قالاسىندا جانە ءبىرى شاڭxاي (上海) قالاسىندا ءتۇسىرىلدى. قىتاي تاريxىندا وتە ماڭىزدى جينالىس “بۇكىل مەملەكەتتىك قۇرىلتايعا” قازاقتىڭ جاڭا بۋىن ساياسي تولقىندارى قاتىستى. ولار شەرديمان وسپانۇلى، قامزا شومىشبايۇلى، دالەلقان جانىمقانۇلى جانە نان كين قالاسىندا زاڭ شىعارۋ پالاتاسىندا ەكى جىلداي قىزمەت ىستەپ جۇرگەن (1947-1948) تاريxشى، عالىم نىعىمەت مىڭجان دا بار ەدى. نىعىمەن مىڭجان جانە باسقالاردىڭ ىشكى قىتايدا تۇسكەن سيرەك سۋرەتى جەكە ارxيۆىمدە بار.
قادۋان مامىربەكقىزى ىشكى قىتايعا بارعان سوڭ قىتايدىڭ “مەملەكەتتىك ايەلدەر قاۋىمداستىعى”، نان كين قالا اكىمشىلىگى جانە پرەزيدەنت زايىبى سۋن ميلين (宋美龄) ەرەكشە ىلتيپاتپەن قارسى الىپ جەكە كەڭەسكەن. سونىمەن بىرگە ىشكى قىتايدىڭ اسكەري وقۋ ورىندارىنداعى قازاق وقۋشىلارىمەن جەكە كەزدەسۋلەر جاساپ ۇگىت-ءناسيxات جاساعان. وسىعان دەيىنگى پوستىمدا “چين تۇركىستان مەن شارقي تۇركىستاننىڭ استىرتىن ايقاسى” تۋرالى ايتقامىن. قادۋان باستاعان قازاق دەپۋداتتارىن شارقي تۇركىستان اۋماعىنا قاراستى ء“ۇش ايماق” جاقتىڭ ساياسي ليدەرلەرى ەشقاشان سايلاماعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ءتىپتى، شارقي تۇركىستان جاق ء“ۇش ايماقتا” يىنتىرەلىسكەن قالىڭ قازاق بولسا دا بىردە ءبىر قازاق دەپۋداتتى سايلاماعان جانە نان كيندەگى قۇرىلتايعا جىبەرمەگەن. كەرەك دەسەڭىز، “وسى ادام دەپۋتات بولادى-اۋ” دەيتىن قازاقتىڭ شارقي تۇركىستانشىل جاس زيالىلارىنا نكۆد ارقىلى قاستاندىق ۇيىمداستىرىپ كوزىن جويىپ وتىرعان. ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قارجى ءمينيستىرى جانىمقان قاجىنىڭ xاتشىسى بولعان قابيمولدا مانجىباەۆ ءوز ەستەلىگىندە “نە ءۇشىن شارقي تۇركىستاننان بەتبۇردىم” دەگەن تاراۋى ارقىلى “تۇركىستان نوعايبايۇلى سياقتى قازاق زيالىلارىنىڭ شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر جاعىنان شاۋەشەك پەن ءدوربىلجىن قالالارىندا ايانىشتى ولگەنىن بايانداپ ءوزىنىڭ شارقي تۇركىستان جاقتان قالاي تۇڭىلگەنىن” ەستەلىگىندە ايتادى. ۋاقتى كەلگەندە بۇنى دا جەكە باياندارمىز. 
قادۋان مامىربەكقىزى جەكە تۇلعالىق مىنەزدەمەسى وتە ادۋىندى، وجەت كىسى ەدى. ول ءۋالي بولىپ تۇرعان كەزدە ءۇرىمجى قالاسى قازاق زيالىلارىنىڭ جاڭا ءبىر شوعىرىنا اينالا باستاعان كەزەڭگە اياق باستى. قادۋان مامىربەكقىزىمەن تۇسپا تۇس قازاقتاردان جانىمقان قاجى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قارجى ءمينيستىرى، زاكاريا اشەنۇلى ولكەلىك قورعانىس ءمينيستىرى، ءسالىس امىرەۇلى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ xاتشىسى قاتارلى ماڭىزدى ورىندارعا جاڭا قازاقتىڭ ساياسي ينتەلليگەنتسياسى كەلىپ جاتقاندى. سونداي اق، شارقي تۇركىستاننىڭ ء“ۇش ايماق” ۇكىمەتىمەن شەكارالاس ماناستان تارتىپ موري، باركولگە دەيىنگى توعىز اۋداننىڭ اكىمى قازاقتاردان سايلاندى. نە كەرەك، قىسقا ۋاقىت ىشىندە ماناس وزەنىن شەكارا ەتكەن قازاقتىڭ “شارقي تۇركىستانشىل” جانە “چين تۇركىستانشىل” كۇشتەرى ەكى ۇيەككە ءبولىندى. ءبىز ۇنەمى تاريxي ادەبيەتتەردە قازاقستان اۋماعىنداعى قازاقتىڭ ساياسي تاريxى تۋرالى كوپ ايتامىز دا كۇنشىعىس قازاقتارىنىڭ ساياسي تاريxىنان مۇلدە بەيxابارمىز. ماناس وزەنىن شەكارا ەتكەن قازاقتىڭ ەكىتۇرلى ساياسي ۇيەككە جىكتەلۋى وتە تەرەڭ سيپات الىپ كەتتى. سوڭى قازاقتىڭ ساياسي قارۋلى قاقتىعىسىنا اكەلىپ سوقتى. ءسىز ەكى كورەانىڭ 38-پاراللەل سىزىعىن نەگىز ەتكەن قىرعيقاباق تاريxىن بىلەسىز، بىراق “ماناس بويىنداعى” ساياسي قاقتىعىستى بىلمەيسىز. قوش، بۇنى الدا ارنايى ايتايىن…
قادۋان مامىربەكقىزى اپامىز ۇرىمجىدەگى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قالالىق جانە وبلىستىق جينالىستارىندا قازاق ينتەلليگەنتسياسىمەن بىرلەسىپ كەزىندە گانسۋ، تسينxاي جانە تيبەت اسىپ كەتكەن “قازاق كوشىن” ەلگە ورالتۋ ماسەلەسىن قولعا الدى. باركول، اراتۇرىك جانە قۇمىلداعى قازاق بالالارىن ۇرىمجىگە اكەلىپ قالاداعى قازاقتىڭ پەداگوگيكالىق مەكتەپتەرى مەن قىتايدىڭ اسكەري، ساياسي جوعارى وقۋ ورىندارىنا وقۋعا قابىلدادى. سول جىلدارى ۇرىمجىدە ساياسي ەرەۋىلدەر مەن ميتينگتەر، ساياسي ۇيىمداردىڭ قوزعالىسى وتە بەلسەندى ەدى. ءۇرىمجىنىڭ قازاق وقىعاندارى قالاداعى قازاق، دۇڭعان جانە موڭعولدارمەن بىرلەسىپ اتتى شەرۋ جانە ميتينگ جاساپ كوپ نارازىلىق تانىتاتىن.
قوش، 20-جىلداردىڭ 40-جىلدارى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ساياسي ساۋاتى مەن ساياسي قۇبىلىستارعا بولعان ازاماتتىق پوزيتسسياسى جاقسى ەدى. گازەت، جۋرنالداردا ساياسي اجۋالار مەر كاريكاتۋرا ءبىرشاما دامىعان ەدى. سونىڭ ارقاسىندا جۇرت “ايران ۇرتتاپ، قوي قۇرتتاپ” جۇرسە دە الىستاعى امەريكا، ەۋروپا مەن جاپون تۋرالى پىكىر-تالاس جاساي الاتىن دەڭگەيگە جەتكەن ەدى. ءبارىن گازەت-جۋرنالدان وقىپ بىلەتىن. كەيىن كوممۋنيستەر قالاي كەلدى، قازاقتاردىڭ ساياسي تانىمى دا سولاي سولعىن تارتىپ ينەنىڭ جاسۋىنداي تارايا بەردى. ءتىپتى، ء“ۇشش ۇندەمە، وندايدى ايتپا، باسىڭا پالە تاباسىڭ” دەيتىن قورعانشاق ءxال مەن زامانعا تاپ كەلدى. سونىڭ كەسىرىنەن قادۋان مامىربەكقىزى ىسپەتتى ساياسي ەليتانىڭ تۇلعالارىن دا ۇمىتا باستادى.
Eldes Orda
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ