Үрімжі аймағының уәлиі-Қадуан

Ürimji aymağınıñ uälii-Qaduan

| Apr 16, 2019

Bwl suretegi aq şılauıştı kisiniñ atı Qaduan (Qadişa) Mamırbekqızı. Süyegi töre, Tarbağatay Maylı-Jayırda düniege kelgen. Altaydağı “tört bi töre” Abaq jwrtınıñ soñğı xandarınıñ biri Älen töreniñ zayıbı. Qaduan Mamırbekqızı 1962-jılı Ürimji qalasında belgisiz jağdayda köz jwmdı. Sol jılı (1962) Ürimji qalası Sanjı oblısınan bölinip jeke qala retinde äkimşilik şañıraq kötergen edi. Bwnı aytudağı sebebim, Qaduan Mamırbekqızı bwrınğı Ürimji aymağınıñ uälii bolğan. Ürimji aymağı qwramına 12 audan qaraytın edi. Olar: Manas, Qwtıbi, Sanjı, Miçuan, Böken, Jemsarı, Şonjı, Mori qatarlı segiz qazaq audandarı jäne Twrpan, Pişän, Toqsın qatarlı üş wyğır audanı. Ortalığı Ürimji (ol kezde audan därejeli) sonımen on eki audan qaradı. Qaduan Mamırbekqızı Ürimji aymağınıñ on eki audanın basqaratın oblıs uälii ham oblıs qorğanısına jauaptı basşılıqtıñ törayımı qatarlı eki ştattı jwmıstı basqardı. 1944-jılğı qıtay qorğanıs jäne işki ister ministrliginiñ sanağı boyınşa Ürimji aymağına qarastı segiz audan, bir qaladağı qazaqtardıñ wzın sanı 100 mıñğa tayağan.

Qaduan Mamırbekqızına qatıstı bwl suretter osığan deyin ğılmi aynalımğa tüspedi. Surette Qaduan Mamırbekqızı apamız 1946-1947 jıldarı işki qıtayda “bükil memlekettik qwrıltay” jinalısında jürgen kezinde tüsken. Surettiñ biri qıtaydıñ sol kezdegi sayasi ortalığı Nan Kin (南京) qalasında jäne biri Şañxay (上海) qalasında tüsirildi. Qıtay tarixında öte mañızdı jinalıs “bükil memlekettik qwrıltayğa” qazaqtıñ jaña buın sayasi tolqındarı qatıstı. Olar Şerdiman Ospanwlı, Qamza Şomışbaywlı, Dälelqan Janımqanwlı jäne Nan Kin qalasında zañ şığaru palatasında eki jılday qızmet istep jürgen (1947-1948) tarixşı, ğalım Nığımet Mıñjan da bar edi. Nığımen Mıñjan jäne basqalardıñ işki qıtayda tüsken sirek sureti jeke arxivimde bar.

Qaduan Mamırbekqızı işki qıtayğa barğan soñ qıtaydıñ “memlekettik äyelder qauımdastığı”, Nan Kin qala äkimşiligi jäne prezident zayıbı Sun Milin' (宋美龄) erekşe iltipatpen qarsı alıp jeke keñesken. Sonımen birge işki qıtaydıñ äskeri oqu orındarındağı qazaq oquşılarımen jeke kezdesuler jasap ügit-näsixat jasağan. Osığan deyingi postımda “Çin Türkistan men Şarqi Türkistannıñ astırtın ayqası” turalı aytqamın. Qaduan bastağan qazaq depudattarın Şarqi Türkistan aumağına qarastı “Üş Aymaq” jaqtıñ sayasi liderleri eşqaşan saylamağanın da ayta ketu kerek. Tipti, Şarqi Türkistan jaq “Üş Aymaqta” iintirelisken qalıñ qazaq bolsa da birde bir qazaq depudattı saylamağan jäne Nan Kindegi qwrıltayğa jibermegen. Kerek deseñiz, “osı adam deputat boladı-au” deytin qazaqtıñ Şarqi Türkistanşıl jas ziyalılarına NKVD arqılı qastandıq wyımdastırıp közin joyıp otırğan. Ölkelik ükimettiñ qarjı ministiri Janımqan Qajınıñ xatşısı bolğan Qabimolda Mänjibaev öz esteliginde “ne üşin Şarqi Türkistannan betbwrdım” degen tarauı arqılı “Türkistan Noğaybaywlı siyaqtı qazaq ziyalılarınıñ Şarqi Türkistanşıl küşter jağınan Şäueşek pen Dörbiljin qalalarında ayanıştı ölgenin bayandap öziniñ Şarqi Türkistan jaqtan qalay tüñilgenin” esteliginde aytadı. Uaqtı kelgende bwnı da jeke bayandarmız.

Qaduan Mamırbekqızı jeke twlğalıq minezdemesi öte aduındı, öjet kisi edi. Ol uäli bolıp twrğan kezde Ürimji qalası qazaq ziyalılarınıñ jaña bir şoğırına aynala bastağan kezeñge ayaq bastı. Qaduan Mamırbekqızımen twspa tws qazaqtardan Janımqan qajı ölkelik ükimettiñ qarjı ministiri, Zakariya Äşenwlı ölkelik qorğanıs ministiri, Sälis Ämirewlı ölkelik ükimettiñ xatşısı qatarlı mañızdı orındarğa jaña qazaqtıñ sayasi intelligenciyası kelip jatqandı. Sonday aq, Şarqi Türkistannıñ “Üş Aymaq” ükimetimen şekaralas Manastan tartıp Mori, Barkölge deyingi toğız audannıñ äkimi qazaqtardan saylandı. Ne kerek, qısqa uaqıt işinde Manas özenin şekara etken qazaqtıñ “Şarqi Türkistanşıl” jäne “Çin Türkistanşıl” küşteri eki üyekke bölindi. Biz ünemi tarixi ädebietterde Qazaqstan aumağındağı qazaqtıñ sayasi tarixı turalı köp aytamız da künşığıs qazaqtarınıñ sayasi tarixınan mülde beyxabarmız. Manas özenin şekara etken qazaqtıñ ekitürli sayasi üyekke jiktelui öte tereñ sipat alıp ketti. Soñı qazaqtıñ sayasi qarulı qaqtığısına äkelip soqtı. Siz eki Koreanıñ 38-parallel' sızığın negiz etken qırğiqabaq tarixın bilesiz, biraq “manas boyındağı” sayasi qaqtığıstı bilmeysiz. Qoş, bwnı alda arnayı aytayın…

Qaduan Mamırbekqızı apamız Ürimjidegi ölkelik ükimettiñ qalalıq jäne oblıstıq jinalıstarında qazaq intelligenciyasımen birlesip kezinde Gansu, Cinxay jäne Tibet asıp ketken “qazaq köşin” elge oraltu mäselesin qolğa aldı. Barköl, Aratürik jäne Qwmıldağı qazaq balaların Ürimjige äkelip qaladağı qazaqtıñ pedagogikalıq mektepteri men qıtaydıñ äskeri, sayasi joğarı oqu orındarına oquğa qabıldadı. Sol jıldarı Ürimjide sayasi ereuilder men mitingter, sayasi wyımdardıñ qozğalısı öte belsendi edi. Ürimjiniñ qazaq oqığandarı qaladağı qazaq, dwñğan jäne moñğoldarmen birlesip attı şeru jäne miting jasap köp narazılıq tanıtatın.

Qoş, 20-jıldardıñ 40-jıldarı Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi sauatı men sayasi qwbılıstarğa bolğan azamattıq pozicsiyası jaqsı edi. Gazet, jurnaldarda sayasi ajualar mer karikatura birşama damığan edi. Sonıñ arqasında jwrt “ayran wrttap, qoy qwrttap” jürse de alıstağı Amerika, Europa men Japon turalı pikir-talas jasay alatın deñgeyge jetken edi. Bärin gazet-jurnaldan oqıp biletin. Keyin kommunister qalay keldi, qazaqtardıñ sayasi tanımı da solay solğın tartıp ineniñ jasuınday taraya berdi. Tipti, “üşşş ündeme, ondaydı aytpa, basıña päle tabasıñ” deytin qorğanşaq xäl men zamanğa tap keldi. Sonıñ kesirinen Qaduan Mamırbekqızı ispetti sayasi elitanıñ twlğaların da wmıta bastadı.

Eldes Orda

kerey.kz

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda