رۋحانيات تاريح تۇلعالار قازاق شەجىرەسى
توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟
kerey.kz
توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟
سىر بويى – تۇنعان شەجىرە، تاۋسىلماس تاريح. وتكەن ءومىردى بۇگىنمەن بۇگىپ قالۋعا بولمايدى. بابالاردىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى ۇلى جولى عاسىرلار قويناۋىنان ۇلاسىپ كەلە جاتقانى اقيقات. ال، قازىرگى ءومىر ەرتەڭگە جالعاساتىندىقتان، وتكەندى تارازىعا تارتۋ – باستى مىندەت.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاريالاۋ ارقىلى رۋحاني مۇرالارىمىزدى تۇگەندەپ، ۇرپاققا ۇلتجاندىلىقتىڭ ۇرىعىن سەبۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. جەر اتاۋلارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءوز ولكەمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا ۇڭىلە وتىرىپ، ۇرپاق ساناسىندا ساباقتاستىق سالتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
قايسىبىر ەلدىڭ، جەردىڭ نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ اتالۋ تاريحى بولاتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق «توراڭعىلى – بالا اۋليە» اتالۋىنىڭ وزىندىك شىعۋ توركىنى بار. ايتسە دە تاريحشىلار، شەجىرەشىلەر دە «توراڭعىلى – بالا اۋليە» ءدال وسىلاي بولعان دەپ ءالى كۇنگە دەيىن تاپ باسىپ ايتا المايدى. سەبەبى: «توراڭعىلى – بالا اۋليە» اتاۋى ەرتە زاماننان بەرى اتالىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان ناقتى تاريحي دەرەكتەر، ايعاق بولار ارحيۆتىك قۇجاتتار جوق. دەگەنمەن ەل اۋزىندا جۇرگەن بىرنەشە جورامالداردى تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى.
توراڭعى – تال اتاۋى. تەرەك تۋىسىنا جاتاتىن اعاش. ءشولدى جەرلەردە، ەسكى وزەن ارناسىندا، وزەن اڭعارىندا، قۇمدى سورتاڭ تاقىرلاردا وسەدى. توراڭعى – قازاقستاننىڭ ءشولدى ايماعىندا وسەتىن ناعىز جالعىز، وتە سيرەك كەزدەسەتىن تال. تارالۋ ايماعى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارا جاتقاندىقتان، قورعاۋعا الىنىپ، قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن.
قىزىلوردا وبلىسى، قازالى اۋدانىنىڭ جەرى دە تاريحي ورىندارعا وتە باي. وعان دالەل رەتىندە قازالى اۋدانىنىڭ بەكارىستان بي اۋىلىنا جاقىن جەردە ورنالاسقان توراڭعىلى اۋليە تال جەرىن ايتا الامىز.توراڭعىلى اۋليە تال بەكارىستان بي اۋىلىنان 6-7 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. توراڭعىلىنىڭ الىپ جاتقان اۋماعى ەكى جارىم گەكتارداي بولادى. توراڭعىلى جەرى كۇنشىعىس جاق جەرىندە نۇرباي شۇڭگىلىمەن، كۇنباتىس جاق بەتىندە قوتانكولمەن شەكتەلەدى. ال، وڭتۇستىك ايماعى كەڭ كولەمدى وڭتۇستىك ايماقپەن شەكتەسىپ جاتىر. توراڭعى – كەز كەلگەن جەرگە شىعا بەرمەيتىن، كيەلى جەرلەرگە عانا شىعاتىن اعاش.
كيە – بۇل ءار قازاقتىڭ ومىرىندەگى سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرپىمەن قاتار بايلانىسقان، بۇگىنگى تۇرمىستىق ومىرىمىزدە قاتار كەلە جاتقان ۇعىم. كيە دەگەن تابيعاتتا اعاش، تاس، تاۋ، توبە، سۋ، جان-جانۋاردا بولاتىن نارسە. كيەلى ورىن – ول ناقتى گەوگرافيالىق وبەكت. ول كوشپەلىلەر ءۇشىن جايىلىمدى جەر، تاۋ، توبە، وزەن، ت.ب. نارسە بولۋى مۇمكىن بولعاندىقتان بەلگىلى ءبىر تايپانىڭ، ۇلىستىڭ نەمەسە ءبىر رۋلى ەلدىڭ ارۋاقتارى ماڭگىلىك جاي تاپقان ورىن بولۋى مۇمكىن. سونداي كيەلى جەردىڭ ءبىرى توراڭعىلى. كونە كوز قاريالاردان قالعان اڭگىمە بويىنشا: «بۇل جەردىڭ كيەلىلىگى، ەرتەرەكتە جاۋ شاپقىنشىلىعى كەزىندە تىنىش وتىرعان اۋىلعا شاپقىنشىلىق جاساپ، اۋىلداعى ۇلكەن قاريا، اقساقالداردى، اق جاۋلىقتى انالار مەن اجەلەردى، بويجەتكەن قىزداردى اياۋسىز ءولتىرىپ، بەسىكتە جاتقان پەرىشتە سابيلەردى بەسىگىمەن سۋعا لاقتىرادى. سۋعا اققان 40 بەسىك قوتانكولدىڭ ساعاسىنا كەلىپ تىرەلەدى. سول اققان 40 بەسىكتىڭ اعاشىنان وسى جەرگە توراڭعى اعاشى وسەدى، – دەگەن ءسوز قالعان.
قازاق ەلىنىڭ تابيعاتى تۋرالى تالاي ەڭبەك جازعان عالىم رىسباي ساتىمبەكوۆ: «قازاق حالقى توراڭعى اعاشىن ەجەلدەن-اق «ءشول دالانىڭ پاديشاسى» دەپ ەرەكشە قاستەرلەگەن، ونى وتىن رەتىندە وتقا جاعۋعا رۇقسات ەتپەيدى، ءتىپتى ونى كەسۋگە جانە توراڭعى توعايىنا مال جايۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى توراڭعى اعاشىنىڭ سۇر-قوڭىرقاي قابىعىنا پىشاق تيسە، سىرتىنا قىزعىلت ءتۇستى ءسول بولىنەدى. سوندىقتان دا، توراڭعىنىڭ قانعا ۇقساس ءسولىن ونىڭ قاندى كوز جاسى دەپ، ونى كەسكەن ادامدى توراڭعىنىڭ كيەسى ۇرادى دەگەن سوزدەرمەن تىيىم سالعان. ءشول دالانىڭ كوركى بولىپ سانالاتىن توراڭعىنى بابالارىمىز كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋدى ۇنەمى ۇرپاقتارىنا وسيەت ەتىپ قالدىرۋىنىڭ تانىمدىق تا، تاربيەلىك ءمانى زور» – دەپ، باعاسىن بەرگەن.
بايباقتى قارابالاەۆ «ساعىنىش – ساعىم جىلدار» اتتى ءوزىنىڭ كىتابىندا: «تالاي بالالىقپەن بۇتالارىن سىندىرعاندا ءبىرتۇرلى قىزعىلت ءتۇستى قان تارىزدەس سۋ شىعاتىن ەدى. سودان كەيىن تيىسپەيتىن ەدىك. بىراق اعاشى ۇلكەن اۋماقتى الىپ جاتادى. كولەڭكەسى قانداي سالقىن. سامال جەل ەسىپ تۇرادى. شارشاپ كەلىپ وتىرعانىڭدا بىردەن سەرىگىپ جۇرە بەرەسىڭ. تابيعاتتىڭ ادامزاتقا بەرگەن نەتكەن راحات سىيى» – دەپ ەسكە الىپ، ونىڭ قاسيەتى تۋرالى توقتالىپ وتەدى.
ادامنىڭ، ەلدىڭ، جەردىڭ اتتارى مەن اتاۋلارى جاي انشەيىن قويىلا بەرمەيدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر سەبەبى، ماعىناسى بار. ادامدار وزدەرى ءومىر سۇرگەن جەرلەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جاقسى ءبىلدى. سوعان بايلانىستى ولارعا ءار ءتۇرلى ات قويدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ءمانى مەن سىرلارى بار. ول جەرلەردى زەرتتەي وتىرىپ، قانداي ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىن بىلە الامىز. وسىنداي ەرەكشە قاسيەتتى جەردىڭ ءبىرى – توراڭعىلى ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى.
بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.
ۇلدانا تۇرعانباي، 1 كۋرس ستۋدەنتى
پىكىر قالدىرۋ