Ruhaniyat Tarih Twlğalar Qazaq şejiresi
TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ?
kerey.kz
TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ?
Sır boyı – twnğan şejire, tausılmas tarih. Ötken ömirdi büginmen bügip qaluğa bolmaydı. Babalardıñ soqtıqpalı-soqpaqtı wlı jolı ğasırlar qoynauınan wlasıp kele jatqanı aqiqat. Al, qazirgi ömir erteñge jalğasatındıqtan, ötkendi tarazığa tartu – bastı mindet.
Elbası Nwrswltan Nazarbaev memlekettik «Mädeni mwra» bağdarlamasın jariyalau arqılı ruhani mwralarımızdı tügendep, wrpaqqa wltjandılıqtıñ wrığın sebudiñ ülgisin körsetti. Jer ataularınıñ tarihın zertteu öz ölkemizdiñ ötken tarihına üñile otırıp, wrpaq sanasında sabaqtastıq saltın qalıptastırudı közdeydi.
Qaysıbir eldiñ, jerdiñ nemese eldi mekenniñ atalu tarihı bolatını sözsiz. Sonday-aq «Torañğılı – Bala äulie» ataluınıñ özindik şığu törkini bar. Äytse de tarihşılar, şejireşiler de «Torañğılı – Bala äulie» däl osılay bolğan dep äli künge deyin tap basıp ayta almaydı. Sebebi: «Torañğılı – Bala äulie» atauı erte zamannan beri atalıp kele jatır. Sondıqtan naqtı tarihi derekter, ayğaq bolar arhivtik qwjattar joq. Degenmen el auzında jürgen birneşe joramaldardı tilge tiek etuge boladı.
Torañğı – tal atauı. Terek tuısına jatatın ağaş. Şöldi jerlerde, eski özen arnasında, özen añğarında, qwmdı sortañ taqırlarda ösedi. Torañğı – Qazaqstannıñ şöldi aymağında ösetin nağız jalğız, öte sirek kezdesetin tal. Taralu aymağı jıldan-jılğa azayıp bara jatqandıqtan, qorğauğa alınıp, Qazaqstannıñ «Qızıl kitabına» engizilgen.
Qızılorda oblısı, Qazalı audanınıñ jeri de tarihi orındarğa öte bay. Oğan dälel retinde Qazalı audanınıñ Bekarıstan bi auılına jaqın jerde ornalasqan Torañğılı äulie tal jerin ayta alamız.Torañğılı äulie tal Bekarıstan bi auılınan 6-7 şaqırım jerde ornalasqan. Torañğılınıñ alıp jatqan aumağı eki jarım gektarday boladı. Torañğılı jeri künşığıs jaq jerinde Nwrbay şüñgilimen, künbatıs jaq betinde Qotankölmen şekteledi. Al, oñtüstik aymağı keñ kölemdi oñtüstik aymaqpen şektesip jatır. Torañğı – kez kelgen jerge şığa bermeytin, kieli jerlerge ğana şığatın ağaş.
Kie – bwl är qazaqtıñ ömirindegi salt-dästür, ädet-ğwrpımen qatar baylanısqan, bügingi twrmıstıq ömirimizde qatar kele jatqan wğım. Kie degen tabiğatta ağaş, tas, tau, töbe, su, jan-januarda bolatın närse. Kieli orın – ol naqtı geografiyalıq ob'ekt. Ol köşpeliler üşin jayılımdı jer, tau, töbe, özen, t.b. närse boluı mümkin bolğandıqtan belgili bir taypanıñ, wlıstıñ nemese bir rulı eldiñ aruaqtarı mäñgilik jay tapqan orın boluı mümkin. Sonday kieli jerdiñ biri Torañğılı. Köne köz qariyalardan qalğan äñgime boyınşa: «Bwl jerdiñ kieliligi, erterekte jau şapqınşılığı kezinde tınış otırğan auılğa şapqınşılıq jasap, auıldağı ülken qariya, aqsaqaldardı, aq jaulıqtı analar men äjelerdi, boyjetken qızdardı ayausız öltirip, besikte jatqan perişte säbilerdi besigimen suğa laqtıradı. Suğa aqqan 40 besik Qotanköldiñ sağasına kelip tireledi. Sol aqqan 40 besiktiñ ağaşınan osı jerge Torañğı ağaşı ösedi, – degen söz qalğan.
Qazaq eliniñ tabiğatı turalı talay eñbek jazğan ğalım Rısbay Sätimbekov: «Qazaq halqı torañğı ağaşın ejelden-aq «şöl dalanıñ padişası» dep erekşe qasterlegen, onı otın retinde otqa jağuğa rwqsat etpeydi, tipti onı kesuge jäne torañğı toğayına mal jayuğa bolmaydı dep esepteydi. Öytkeni torañğı ağaşınıñ swr-qoñırqay qabığına pışaq tise, sırtına qızğılt tüsti söl bölinedi. Sondıqtan da, torañğınıñ qanğa wqsas sölin onıñ qandı köz jası dep, onı kesken adamdı torañğınıñ kiesi wradı degen sözdermen tıyım salğan. Şöl dalanıñ körki bolıp sanalatın torañğını babalarımız köziniñ qaraşığınday qorğaudı ünemi wrpaqtarına ösiet etip qaldıruınıñ tanımdıq ta, tärbielik mäni zor» – dep, bağasın bergen.
Baybaqtı Qarabalaev «Sağınış – sağım jıldar» attı öziniñ kitabında: «Talay balalıqpen bwtaların sındırğanda birtürli qızğılt tüsti qan tärizdes su şığatın edi. Sodan keyin tiispeytin edik. Biraq ağaşı ülken aumaqtı alıp jatadı. Köleñkesi qanday salqın. Samal jel esip twradı. Şarşap kelip otırğanıñda birden serigip jüre beresiñ. Tabiğattıñ adamzatqa bergen netken rahat sıyı» – dep eske alıp, onıñ qasieti turalı toqtalıp ötedi.
Adamnıñ, eldiñ, jerdiñ attarı men atauları jay änşeyin qoyıla bermeydi. Olardıñ ärqaysısınıñ belgili bir sebebi, mağınası bar. Adamdar özderi ömir sürgen jerlerdiñ erekşelikterin jaqsı bildi. Soğan baylanıstı olarğa är türli at qoydı. Olardıñ ärqaysısınıñ özindik mäni men sırları bar. Ol jerlerdi zerttey otırıp, qanday erekşelikteri bar ekenin bile alamız. Osınday erekşe qasietti jerdiñ biri – Torañğılı ekenin aytqımız keledi.
Bolat SAYLAN, Äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.
Wldana TWRĞANBAY, 1 kurs studenti
Pikir qaldıru