كوز قاراس تاريح تۇلعالار

گەولوگ عالىم س.كامالوۆقا 85 جىل

kerey.kz

 |  Dec 6, 2020

قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە كەن ورىندارىن اشقان عالىم كامالوۆ سۋحان ماقسۇتۇلى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الار تۇلعا. بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءوز وتانىنىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋىنە ارناعان بىلىكتى گەولوگ كامالوۆ س.م. كوزى ءتىرى بولعاندا بيىل 85 جاسقا تولار ەدى.

كامالوۆ س.م. 1935 جىلى جەلتوقساننىڭ جيىرما ءبىرىنشى جۇلدىزى ورال وبلىسىنىڭ (بۇرىنعى اتاۋى) قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى اسان-قۇدىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالا كەزىنەن ول ءوز كۇشىنە عانا سەنۋگە بەيىمدەلەدى، وسى كەزدەن ونىڭ بويىندا قايسارلىق مىنەزى مەن تاباندىلىق، ەڭبەكقورلىق قاسيەتتەرى قالىپتاسادى. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى مەكتەپتى بىتىرگەن ول، سول كەزدەگى قول جەتپەيتىن، ارمان ماماندىقتاردىڭ ءبىرى جەر قويناۋىندا قازىنانى زەرتتەيتىن گەولوگ ماماندىعىنا قىزىعادى. وسى ماماندىقتى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بىتىرگەن ول باسىندا تاجىربيە جيناۋ ءۇشىن گەولوگيا پارتياسىندا كوللەكتور بولىپ جۇمىس اتقارادى. ءوز جۇمىسىن تياناقتى اتقارعانسۋحان كامالوۆ كوزگە بىردەن تۇسەدى، ءارى قىزمەت ساتىسىمەن تەز كوتەرىلەدى. ۇزاق ۋاقىت وتپەي كامالوۆ س. قازاقستان گەولوگيا مينيسترلىگىنىڭ باس گەولوگى بولىپ قىزمەت اتقارادى. وسى كەزدەن باستاپ ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جوسپارلاپ، باعدارلاپ مول تاجىريبە جيناقتايدى. ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگى ءارى ءبىلىمى نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن قورعاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندىلادى. الايدا بۇل ونىڭ جۇمىسىنىڭ تەك باستاماسى بولاتىن، ناعىز كۇش جىگەرىن ءوزىنىڭ تۋعان جەرى ورال وڭىرىنە ارنادى. سەبەبى، ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىنىڭ قۇنارلى قارا توپىراعىنىڭ استىندا وتانىمىزدىڭ بايلىعىن ەسەلەيتىن مول بەرەكە جاتقانىن جۇرەگىمەن سەزىپ ءجۇردى.

سۋحان كامالوۆ ورال ءوڭىرىن تۇگەل زەرتتەپ، ءوڭىردىڭ باس گەولوگى قىزمەتىن اتقارادى، ودان كەيىن ورال مۇناي-گاز بارلاۋ ەكسپەديتسياسىن جۇرگىزەدى. كوپ ۇزاماي قازاقستان گەولوگياسىنىڭ زور جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرى، ەلەۋسىز تابىسى – قاراشىعاناق كەن ورنىن اشادى. وسى وڭىردە ۇلكەن قور بار ەكەنىن العاش رەت كارتادان كورسەتكەن دە سۋحان كامالوۆ ەدى. س.كامالوۆتىڭ بۇل جەتىستىكتەرى – ءبىلىمىنىڭ، تاباندىلىق پەن ماقساتىنا ۇمتىلىسىنىڭ دالەلى. قاراشىعاناق مۇناي-گاز كونسەنساتىنىڭ قورى كەنشى عالىمداردىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا، 1,2 ميلليارد توننادان استام قارا التىن جانە 1,35 تريلليون تەكشە مەتر گاز كوندەنساتىن قۇرايدى. قاراشىعاناقتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى پايدالى قازبالار شاعىن اۋماققا جيناقتالعان، بۇل ءوندىرىس ءۇشىن وتە ىڭعايلى جاعداي جاسايدى. الايدا وسى كەزەڭدە كەڭەس وداعى ىدىراپ، جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە قيىن-قىستاۋ قيلى زاماندار باستالعان ەدى. سۋحان ماقسۇتۇلى ءدال وسى كەزدەرى «قاراشىعاناقگازوندىرىس» باسقارماسىن باسقاردى. داعدارىس جىلدارىندا پايدا بولعان پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن تابۋ وڭايعا سوققان جوق. جىعىلعانعا جۇدىرىق بولعانداي سول كەزدەرى قارىزدار ءوسىپ، جۇمىسشىلار ۇزاق ۋاقىت بويى جالاقىلارىن الا المادى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە بىلىكتى گەولوگ ءوز كومانداسىن، ماماندارىن، قۇرال-جابدىقتاردى ساقتاپ قالا الدى. قيىندىقتارعا تويتارىس بەرۋ ول ءۇشىن ۇيرەنشىكتى قۇبىلىس بولدى. سۋحان كامالوۆ قاتاڭ ءتارتىپتى، ءار نارسەگە ەسەپ بەرۋدى تالاپ ەتتى. ول بۇل قيىندىقتاردىڭ ۋاقىتشا ەكەنىن، كوپ ۇزاماي بۇل كەزەڭنەن وتەتىنىنە ۇلكەن سەنىمدىلىكپەن قارادى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى قاراشىعاناققا ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى قاراشىعاناققا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ تۋرالى مەملەكەت ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم قابىلدايدى. ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەردى سۋحان كامالوۆ ءوزى جۇرگىزەدى. كوپ ۇزاماي بي دجي گرۋپپ، ەني، شەۆرون، لۋكويل جانە قازمۇناي­گاز كومپانيالار قۇرامىنا كىرەتىن كومپانيالار كونسورتسيۋمى كەنىشتى وڭدەۋگە ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتەدى. قازىرگى تاڭدا قاراشىعاناق كەن ورنى قازاقستانداعى گازدىڭ 48 پايىزىن جانە سۇيىق كومىرسۋتەگىنىڭ 15 پايىزىن وندىرەدى. قاراشىعاناق – ۇلكەن ءوندىرىس ورنى بولا ءبىلدى. ينۆەستيتسيا، مىڭداعان جۇمىس ورنى جانە وسىنىڭ بارلىعىنىڭ ءمىنسىز جۇمىس جاساۋى سۋحان كامالوۆتىڭ ەلەۋلى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.

سۋحان كامالوۆ ەلىمىزدىڭ مۇناي جانە گاز سالاسىندا وزىندىك ءىز قالدىرۋىمەن قاتار، بۇگىندە بۇل سالانى ءارى قاراي دامۋىنا وزىندىك ۇلەستەرىن قوسىپ جۇرگەن مۇنايشىلاردىڭ ءبۇتىن ءبىر بۋىنىن تاربيەلەپ وسىرگەن تالىمگەر. ورال قالاسىندا گەولوگتار مەن مۇنايشىلاردىڭ داڭق اللەياسى بار. داڭق اللەياسىنا ءسان بەرىپ تۇرعان ءتورت بارەلەفتىڭ بىرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ اكادەميگى، بەلگىلى گەولوگ كامالوۆ سۋحان ماقسۇتۇلىنىڭ بەينەسى سۋرەتتەلگەن. وتان ءۇشىن اتقارىلعان قاجىرلى ەڭبەك ەشقاشان ەسكەرۋسىز قالمايدى. «قۇرمەت بەلگىسى»، «پاراسات»، «ءىى دارەجەلى بارىس» وردەندەرىمەن جانە ورال قالاسىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىمەن ماراپاتتالعان. «اكە كورگەن وق جونار» دەگەندەي سۋحان ماقسۇتۇلىنىڭ ەكى ۇل، ءبىر قىزى دا اكەسىنىڭ جولىن جالعاستىرۋدا.

2018 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا گەولوگ-زەرتتەۋشى، كەڭەستىك جانە قازاقستاندىق عالىم، گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى سۋحان ماقساتۇلى 83 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. قازىرگى تاڭدا سۋحان كامالوۆ ەسىمى تاريح بەتتەرىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا جاڭا سەرپىلىس بەرگەن ءىرى مامان، عالىم رەتىندە جانە ەرەن ەڭبەگى ناتيجەسىندە ەل ەسىندە ساقتاۋلى.

بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.

ەرنۇر ەدەنباي، 1 كۋرس ستۋدەنتى