ءامىر – سانا تاۋى قاقىندا
kerey.kz
جازۋشى 
باياحمەت جۇمابايۇلى
جەر ءتاريحى ارينە ەل ءتاريحى،سەبەبى جەر اتتارى-حالىق تەگىن انىقتاۋ. جەر، سۋ، كىسى ەسىمدەرى، ۇلكەندى-كىشىلى وقيعالار. تاريحي دوكمونتار، ارحولوگيالىق قازبا ماتەريالدارى. ەتنوگرافيا مالىمەتتەرى، ەنتومولوگيا، لينگۋيستيكا زەرتەۋلەرىمەن قاتىستى بولىپ، ءار كەز ءار ەل عالىمدارىنىڭ تۇجىرىمدارى مەن قورىتىندىلاۋ، جيناقتاۋى ارقىلى حالىقتىڭ ءتول تاريحىن ايگىلەيتىن شيكزات قامباسى بولماق. سوندىقتان ازاماتتىق جىۋاپكەرشىلىك تۇرعىدا مىناۋ دۇنىيەگە اتى ءمالىم بولعان ءامىر – ءسانا تاۋى ءجايىندا ءسوز قوزعاماقپىن.
بۇل كۇندە سىرتقى اعىس وزەندەرىنىڭ ءبىرى بولعان ەرتىس وزەنىنىڭ باسىنداعى ء‹‹امىر-سانا›› 艾美尔萨那洪台吉 تاۋىنىڭ 2000 جىلدان باستاپ ‹‹قوڭىراۋ تاس›› 岩 钟 تاۋى اتالۋى جايىندا. ءبىز اۋەلى ء‹‹امىر-سانانى›› ءبىلۋ ءۇشىن سول ورتامەن تانىسقانىمىز ءجون كورىنەدى.
ءتورت ويرات. ياعني جوڭعارلىقتار دەپ وتىرعانىمىز. 1). قوسۇلت (قوسۇد) 2).شورس (قورس) 3). ءدوربىت (دورۋود) 4). تورعاىت (قويسا بۇنىڭ كىشى رۋى) سىندى ءتورت تايپادان قۇرالادى. مۇندا تاريحتا قورىستار-ىلە، بۇراتالا، ەرەنقابىرعا وڭىرىنە. دورجتتەر-ەرتىس وزەنى ماڭىنا قوسۇدتار-ءۇرىمجى ماڭىنا، قويىدىلقتار- تارباعاتاي وڭىرىندە قونىستانىپ ءار بىرەۋدىڭ كىشى حاندارى. جالپى توبەسىنەن باسقاراتىن حان قونتاجى بولسا (نەگىزگى اتى باجىر 1671-,1635 جىلدارى جاساعان ادام.) كەيىن ۇلى سۇنگى مۇراگەرى بولىپ باسقارىپ كەمەلدى ەل بولىپ تۇرعان. وسى رۋلاردىڭ ىشىندە ەجەلدە دوربىتتەردىڭ نەگىزگى شارۋاشىلىعى ەگىندىكپەن شۇعىلدانىپ، وزدەرىن-وزدەرى قامداي الماي اقىرى ىشكى قىتايمەن. پاتشالىق رەسەيگە دەيىن ساۋدا ىستەيتىن ساۋداگەرلەر شوعىرى مولايدى.
وسىنداي ارالاستىقتىڭ سوڭى موڭعۇلدار پاتشالىق رەسەيگە ارقا سۇيەپ. مانجۇريا ۇكىمەتىنە قارسى كەلەدى. الايدا 1745 جىلى جوڭعار حانى گالدانسورىن (قازاقتار قالدەن سەرىن دەيدى) دۇنيەدەن ءوتىپ. ءتورت ويراتتىڭ ءوز ىشىنەن بيلىككە تالاسۋمەن ىدراپ، ۋاقىتتىق حان داۋاتىنىڭ باسقارۋىنىڭ السىز ورايىنان مانجۋريا ۇكىمەتى 50 مىڭ اسكەرى داۋاتىنى قولعا الادى.
ارادا ءبىر مۇنشا جىل وتكەنسوڭ ياعني 1758-1755 جىلدارى مانجۇريا ۇكىمەتىنە قارسى موڭعۇلداردىڭ سۇراپىل كوتەرىلىسى قوزعالادى. مىنە بۇل كوتەرىلىس باسشىلارى امىرسانا. زاساگىت، كوتگوۆد، وردا واڭى شينگۇنجاۋدار باستادى.
ەندەشە نەگىزگى ايتپاقشى بولىپ وتىرعانىمىز جوعارداعى تاۋ اتى ءامىن سانامەن شاتىسىپ جۇرگەن ءامىرسانامىز قايدان پايدا بولدى؟
ءامىرسانا ويرىك نويان ۇلى. اكەسى ويرىك ەلى ىشىندە زاڭگى بولعان.
ءامىرسانانىڭ شەشەسى وتەلىك ويرات ىشىندەگى قوشۇلتتىڭ ايەلى بولاتىن. قوشۇلت قايتىس بولعانسوڭ، ويراتتىڭ ىشىندە قوستىڭ (قوسۇد) تايجىسىنە تيگەندە امىرسانا ىشتە كەلگەن بالا ەكەن. وتەلىك بۇل اۋىلعا كەلگەنسوڭ تۋىلعان امىرساناعا بىرگە تۋعان اعايىندارى ۇشكىر. يۇنزار ت. ب لاردان قاقپاي كورەدى. اسىرەسە ءامىرسانا ەرجەتكەنسوڭ اعايىندىلار اراسىندا اكەسىنىڭ زاڭگىلىك ءمانسابىنا تالاسۋ بولدى. بىراقتا اككى ءامىرسانا توڭىرەگىندەگى ۇسلىق ۇردۋنىڭ باسى ەردەنەنى جەڭىپ، ءوز توبىن مولىقتىرىپ الادى دا ەندىگى جەردە تورعاۋىت تايپاسىنا شابۋىلعا وتەدى. ۇزاماي تورعاۋىت تايپاسىندا جەڭىپ، ءوز وڭىرىنە جالىن تۇرعىزىپ، تۋىن كوتەرگەن ءامىرسانا مۇنداعى تورعاۋىت، دوربت، شۇرش (قاراقالماق), قوشىت سىندى ءتورت ويراتتى باسقاراتىن حاندىق لاۋازمىن الۋدى تالاپ ەتىپ قاسىنا ۋاڭ ەسىمدى جول باستايتىن مانجۇردى ەرتىپ بەيجيڭدەگى شىڭ حاندىعىنا بارادى. شىڭ ۇكىمەتى امىرساناعا ءوزىنىڭ قويىت رۋىن باسقاراتىن. قولىنا ازىراق اسكەر ۇستاپ شەكارا اماندىعىن قورعاپ تۇراتىن اسكەري لاۋازىم بەرىپ قايتارادى. ءامىرسانا بۇل بيلىكتەردى ەندى جاقسى پايدالانادى. ءامىرسانانىڭ ىشكى ماقساتىن بىلگەن رەسەي ونى قارىۋ جاراقپەن قامداپ ۇشكىرتە تۇسەدى، كۇن سايىن قولىنداعى جاساعىنىڭ سانىن مولايتىپ، قارۋ-جاراعىن كۇشەيتىپ داباستى باستاعان قالقا تايپاسىنا سۇراپىل سوعىس قوزعايدى ءامىرسانا ەلدى بارىنشا توزدىرىپ. بۇلىك تۋدىرىپ اقىرى جەڭىستىك الادى. وسىدان باستاپ ءامىرسانا ءوزىن ءتورت ويراتتىڭ حانىمىن دەپ ەسەپتەپ 1755 جىلى ويراتتىڭ بي-تورەلەرىنە حات جازىپ ‹‹ەل مەن جەردى امان الىپ قالۋ ءۇشىن مانجۇرمەن سوعىسۋدى›› ۇندەيدى. بىراق بۇل كەزدە موڭعۇلدار اراسىندا بيلىككە تالاسۋ ۇدەپ بەرەكەسىزدىك تولىپ جاتقان بولاتىن. 1756 جىلى 9-قىركۇيەكتە كوتەرىلسشىلەر كوتەرىلىس باستاعانىمەن وعان قارسى توپتاردا كوبەيدى. مىسالى: ءامىرسانا مەن دوندوڭمانج اراسىندا جىك ءتۇسىپ ەكەۋ ارا سوعىس ۋشىعىپ سوڭى كوتەرىلىسشىلەردىڭ كۇشى السىرەگەندىكتەن بۇنى وراي دەپ بىلگەن مانجۇريا ۇكىمەتى اسكەر شىعارىپ امىرساناعا تاپ بەرەدى. ويتكەنى ءامىرسانانىڭ ءوز ورتاسىن بۇلدىرىپ ەلدى توزدىرۋىنان سول كەزدەگى 600 مىڭداي موڭعۇل حالقىنىڭ 40 مىڭدايى ورىسقا جەر اۋدارعان ەدى; سوندىقتان مانجۇريا ‹‹امىرسانانى جازالاۋ›› قوسىنىن شىعاردى. امىرسانا شىڭ ۇكىمەتىنىڭ قالىڭ قولىنان 1757 جىلى ‹‹شاربولدا›› جەڭىلىپ شەگىنە سوعىسىپ ىلە گەنارالىن ءولتىرىپ. ارى قاراي ابىلاي حاندى پانالاماق بولادى. بىراق، ابىلاي حان بۇل كەزدە شىڭ ۇكىمەتىمەن دەپىلومەتيكالىق بايلانىس ورناتىپ جاتقان كەز بولعاندىقتان امىرساناعا كومەك قولىن بەرە المايتىنىن بىلدىرەدى. امالسىز قالعان ءامىرسانا ون نەشە اداممەن پاتشالىق روسيادان كومەك الۋعا كەتەدى. تولىقسىز مالىمەتتە پانشالىق روسيا ونىڭ ىشكى سىردى اشىپ قويىۋىنان الاڭداپ ۋ بەرىپ ولتىرگەن دەگەن مالىمەت بار، قالايدا بولماسىن سول كەتكەننەن ياعني 1765 جىلى ءامىرسانانىڭ شەشەك اۋرۋىنان 37 جاسىندا سىبەريادا ولگەن قابارى ءمالىم بولادى، مىنە ءبىز ايتىپ جۇرگەن ءامىر-سانانىڭ تاعدىرى وسىلايشا اقىرلاسادى، ال ءبىزدىڭ قازاقتاردىڭ اراسىنداعى ءامىر-ساناعا قاتىستى دەرەكتەرگە توقتالايىق.
1-اڭىز
ەرتەدە بوعدانى مەكەندەنەپ حاندىق قۇرىپ وتىرعان امىرتەمىر (كەيدە تۇرىك تەمىر جانە ءامىرحان دەپتە ايتادى) ‹‹بەيجيڭدەگى حان قوبدا حانىنا قىزىن ۇزاتىپتى›› دەگەن حاباردى الىپ، جول توسۋعا جاساعىن شىعارادى ەكەن.
نەشە اي جورىتۋىلداپ، جول توسىپ جاتقان جاساقتارى بەيجيڭ حانىنىڭ قىزىن جول جونەكەي توسىپ الىپ امىر تەمىرگە تابىس ەتەدى.
قىس قىستانىپ جاز شىعا حان قىزىن ءامىر تەمىر قوبداعا جولعا سالادى. بىراق قوبداعا بارعان حان قىزى كۇنىنە جەتپەي بوسانادى دا ودان تۋعان ۇلدىڭ اتىن ءامىرسانا قويادى. كەيىن حان ايەلى تاعى ءبىر ۇلى تابادى ونىڭ اتىن قوڭتاجى قويادى، ەكى ۇل جىلداردىڭ وتۋىمەن ەرجەتەدى، حاندا قايتىس بولىپ ەندى ءداستۇر بويىنشا حاننىڭ ۇلكەن ۇلى تاققا وتىرۋعا ءتيىستى ەدى. بىراق، ءامىرسانا حاندىق ورىنعا تۇرماي ەكىنشى ۇلى قوڭتاجى تاققا وتىرادى بولعانسوڭ بۇل ىسكە ءامىرسانا اشۋ شاقىرىپ سەبەبىن قۋازاعان سوڭ، ۋازىرلەر ء‹‹امىرسانانىڭ تەمىرحاننان كۇماندى بالا ەكەنىن ءارى حاننىڭ وسيەتى وسىلاي›› دەگەنىن ۇعىندىرادى. بۇنى ەستىگەن ءامىرسانا قوڭتاجىمەن جاۋلاسىپ اقىرى بوعداداعى امىرحاننىڭ قولىنا كەلىپ، كەيىن كەرەي، نايمان تايپالارىنىڭ ىشىندە ءجۇرىپ، موڭعۇل تۇقىمىنا كۇن كورسەتپەي سوعىس سالىپ تۇرعاندىقتان، موڭعۇلدار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ء‹‹امىرسامبى›› دەپ امانداسۋى.ءبۇل ء‹‹امىرسانادان امانبىسىڭ›› دەگەن ماعانادا ەكەن-دەلىنەتىن اڭىز بەينە شىڭعىسقان قيكاياسىنان اۋمايدى.
ءبۇل اڭىزدى 1989 جىلى ايتىپ بەرگەن: كوكتوعاي اۋدانى وندىرقارا قىستاعىنداعى قابيدوللا ورباي ۇلى، 67 جاستا، ساۋاتتى,
2-اڭىز:
ء‹‹امىرسانانىڭ شەشەسى ۇزاتىلىپ كەلە جاتقاندا، جول تورىعان قازاقتار قىزدى جاساۋىمەن قولعا ءتۇسىرىپ جارىم جىلدان سوڭ قايتارادى.›› دەگەن اڭىز جوعارداعى اڭگىمەمەن ۇقساس بولىپ كەلەدى دە، ءوزىنىڭ تەكى-تەكتىن تۇسىنگەن امىر سانا. سودان باستاپ بۇيرەگىن سول كەزدەگى ارالاس وتىرعان قازاقتارعا بۇرادى. اۋەلى ابلايحانعا دەيىن كەلىپ قازاقتان ايەل الىپ قايتادى. ءسويتىپ، ءامىرسانا موڭعۇلدىڭ جاۋى بولادى. كەيىن ءامىرسانا موڭعۇلدان ءبىر قىز الادى بولعاندا، موڭعۇلدار قىز بەرمەيمىز دەپ اقىرى سول كەزدەگى موڭعۇل قوڭتاجىمەن سوعىسادى. ازىرگى امىر سانا اتاۋ ءامىرسانانىڭ سونداعى قوڭتاجىمەن سوعىسقان جەر ەكەن-دەيدى.
1984 جىلى كوكتوعايدان; قىزر الداجار ۇلى 61 جاس، مىقيا وشارباي ۇلى 78 جاس، ناسىر بىلجاي ۇلى 80 جاس.
3-اڭىز
ازىرگى ءامىرسانا تاۋى، امىرسانامەن حوڭتاجىنىڭ قىزعا تالاسىپ سوعىسقان جەرى بولىپ، ءامىرسانا تاۋ باسىنا جاتىپ الىپ، تومەنگى ەرتىستەن ارقانمەن سۋ الىپ ىشەدى ەكەن، تاۋ باسىندا قازان-وشاق، ارقان قالدىقتارى ەلۋ نەشىنىشى جىلعا دەيىن تۇراتىن-دەيدى.
63 جاستاعى ماتابي قوجاقىن ۇلى, 68 جاستاعى اقىمەت موللا 1981 جىلى.
كوردىڭىز بە، جوعارداعى اڭىزدا ‹‹امىرتەمىر›› جانە ‹‹بەيجيڭنەن قىز ۇزاتىلۋى››، ‹‹قوڭتاجىمەن جاۋلاسۋى›› دەگەندەردىڭ بارلىعىندا دا ەش نانىم جوق اڭىزدار. باسقاسىن قويعاندا جوعارىداعى دەرەكتەرگە قاراساڭىز تاريىقتا وتكەن قوڭتاجى (باجىر) مەن ءامىرسانانىڭ اراسىندا ءبىر عاسىرلىق پارىق جاتسا بۇلار قالاي قىزعا تالاسىپ اتىسا قويار، مىنە ءبىز، ءوز ارامىزدا تاراپ جۇرگەن ءامىرسانا تاۋىنىڭ ء‹‹امىرسانا مەن قوڭتاجىنىڭ اتىسقان جەرى ەكەن›› دەگەن اڭىزدى تەرىستەيتىن سەبەبىمىز دە وسىندا. ەندەشە ءامىرسانا تاۋى تاريىقتا قالاي قالاي اتالىپ قالعاندىعى جيىنداعى شىنايى دەرەككە قاراڭىز: .
1962 جىلى بۋرىلتوعاي جەرىندە وزگەرتۋگە بارىپ قازا بولعان. ءوز كەزىندە قازاق تاريحىنا نەداۋىر شۇقشيعان. دۇنيە جاعاراپياسىن سويلەپ وتىراتىن اشىق ويلى مالگاجدار سەكسەن ۇلى مارقۇم ايتادى:
«ءبىر كەزدە وسى ءور التايدا ۋاقتار مەكەندەپ تۇرعاندا ۋاقتىڭ اتاقتى بايىنىڭ ءامىر دەگەن ۇلى بولىپ، ول ەسەيە قولىنداعى كۇڭنىڭ قىزى ساناعا عاشىق بولىپ الادى بولادى. بىراق باي اكە ‹‹كۇڭىنىڭ تەگى بىزگە جازباعان›› دەپ الۋعا جول قويمايدى. امالسىز قالعان ەكى عاشىق ازىرگى ەرتىس وزەنىنىڭ باسىنداعى جولى كۇردەلى، جىنىستى تاۋعا قاشىپ بارىپ پانالايدى. بىراق ولاردى قۋعىنشىلار كەلىپ ۇستاپ، سانا تاۋدان قۇلاپ ءولىپتى دە، ءامىر تىرىدەي قولعا تۇسكەن ەكەن، ازىرگى تاۋ باسىندا قالعان ارقان، قازان وشاقتىڭ قالدىقتارى سول ەكى عاشىقتىڭ تومەندەگى وزەننەن سۋ الىپ، اس پىسىرعان ىدىس-اياقتارىنىڭ قالدىعى ەكەن. ەل سول ەكى عاشىقتىڭ تاعدىرىن ەسكە الىپ وسى تاۋدى ءامىر-سانا تاۋى اتاپتى-دەيدى (راپعات مارقۇم بايانداۋىندا) .
مىنە وسى اڭىزدىڭ جاڭعىرىعى، جالعاسى سىندى 1986 جىلى تارىمنان ون سەگىز جىل تۇرمەگە وتىرىپ امن – ساۋ قايتىپ ەلىنە كەلگەن راشات دەگەن اقساقالدىڭ ءامىر-سانا تاۋىنا بارىپ قۇران وقىپ كەتكەنىن ەستىپ، اقساقالدى ىزدەي بارىپ كەڭەسكەنىمدە، اقساقال ءبۇل تۋرالى بىلاي كەڭەس قوزعادى: ‹‹مىناۋ امىرمەن سانا دەگەن عاشىقتاردىڭ مەكەنى ەدى، اكەم مارقۇم ايتقاندا، ۋاق ەلىنىڭ بايىنىڭ ۇلى ءامىر. رۋى مەركىت قولىنداعى كۇڭىنىڭ قىزى سانانى الامىن دەپ اكەسى رۇقسات ەتپەگەنسوڭ وسى تاۋعا بەكىنەدى. بىراق، قۋعىنشىلار بۇلاردى قۋا كەلگەندە ءامىر تىرىدەي قولعا ءتۇسىپ سانا تاۋدان قۇلاپ ولەدى دە سۇيەگىن وسى تاۋدىڭ ەتەگىندەگى وزەن بويىنا جەرلەگەن ەكەن. اكەم مارقۇم ايتقاندا بۇل حيكايانى ۇلى شەشەمىزدەن ەستىگەن ەكەن. ويتكەنى ۇلى شەشەمىز مەركىت قىزى بولىپ، سانانىڭ ارعى تەگى اتالاس ەكەنىن ايتىپتى. سوندىقتان قايدا جۇرسەمدە سول اتا-بابامنىڭ وسيەتى جادىمدا بولىپ ساناعا قۇران باعىشتاۋشى ەدىم. سوندىقتان اتا جۇرتتان الىستاپ تارىمدا ايداۋ-سۇرگىننەن ءجۇرىپ ەلگە امان ورالعان سوڭ، مارقۇم سانانىڭ باسىنا بارۋ مەنىڭ بورىشىم سياقتى بولىپ، قامىرى قايدا ەكەنىن بىلمەسەمدە ارنايى بارىپ قۇران باعىشتاعانىم عوي›› دەيدى كاريا (1996 جىلى).
ءامىر مەن سانا جايىندا بۇدان باسقادا حيكايالار كوپ. مىسالى 1983 جىلى ءوزىم ۇلىڭگىر وزەنىنىڭ بويىنداعى دۇرە اۋىلدىعىندا جەتپىستى ەڭسەرگەن قاۋان ورىنباسار ۇلى كاريامەن كەڭەسىپ وتىرعانىمدا، ءسوز اراسىندا، ‹‹ە، بۇرىنعى ءامىر مەن سانا سياقتى عاشىقتار دەيسىڭ بە›› دەگەنى ەستىگەنىم بار ەدى.
1990 جىلدىڭ قاي ايىنىڭ قاي سانىندا ەكەنى ەسىمدە قالماپتى. سۋانباي بەرىكوۆ جانىندا تاعى ءبىر قوسىمشا اۆتور بار. التاي گازەتىندە جاريالانعان ءبىر ماقالاسىندا: ء‹‹امىرسانا تاۋى، ءامىر مەن سانا اتتى عاشىقتاردىڭ مەكەنى ەكەن›› دەگەنىن كورگەنىم بار. مىنە كوردىڭىز بە، بۇل سياقتى اڭىزدارمەن دەرەكتەر جەتەرلىك ءاربىر وقىرمان جوعارداعى شىندىققا جاناسپايتىن ء‹‹امىرسانا مەن قوڭتاجى قىزعا تالاسىپ اتىسقان جەر›› ەكەن دەگەن دەرەكپەن ‹‹مىنا ءامىر مەن سانانىڭ پانالاعان مەكەنى ەكەن››-دەگەندەردى سالىستىرا كورسەك ارينە شىندىق. پاكىت ءامىر مەن سانا ىنندى عاشىقتارعا قاتىستى وقيعاسىنا جاناسادى. سوندىقتان بۇل تاۋ ء‹‹امىر – سانا تاۋى›› دەپ ەكى ادامنىڭ اتىمەن جازىلۋى دۇرىستاۋ تۇرادى دا تاريحقا قۇرمەت ەتىپ ‹‹قوڭىراۋ تاس›› دەگەن جاناما اتتى قولدانۋدىڭ ەش قاجەتى جوق دەمەكپىن.
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ