Ämır – Sana tauı qaqında
kerey.kz
Jazuşı 
Bayahmet Jwmabaywlı
Jer täryhı äryne el täryhı,sebebı jer attarı-halıq tegin anıqtau. Jer, su, kisi esimderi, ülkendi-kişili oqiğalar. Tarihi dökmöntär, arhologiyalıq qazba materialdarı. Etnografiya mälimetteri, entömologiya, linguistika zerteulerimen qatıstı bolıp, är kez är el ğalımdarınıñ twjırımdarı men qorıtındılau, jinaqtauı arqılı halıqtıñ töl tarihın äygileytin şikzät qambası bolmaq. Sondıqtan azamattıq jıuapkerşılık twrğıda mınau dwnıyege atı mälım bolğan Ämır – Säna tauı jäyında söz qozğamaqpın.
Bwl künde sırtqı ağıs özenderiniñ biri bolğan Ertis özeniniñ basındağı ‹‹Ämir-sana›› 艾美尔萨那洪台吉 tauınıñ 2000 jıldan bastap ‹‹qoñırau tas›› 岩 钟 tauı ataluı jayında. Biz äueli ‹‹Ämir-sananı›› bilu üşin sol ortamen tanısqanımız jön körinedi.
Tört oyrat. YAğni joñğarlıqtar dep otırğanımız. 1). qoswlt (qoswd) 2).şors (qors) 3). dörbit (doruod) 4). torğaıt (qoysa bwnıñ kişi ruı) sındı tört taypadan qwraladı. Mwnda tarihta qorıstar-ile, bwratala, erenqabırğa öñirine. Dörjtter-ertis özeni mañına qoswdtar-ürimji mañına, qoyıdılqtar- tarbağatay öñirinde qonıstanıp är bireudiñ kişi handarı. Jalpı töbesinen basqaratın han Qontajı bolsa (negizgi atı Bajır 1671-,1635 jıldarı jasağan adam.) keyin wlı Süngi mürageri bolıp basqarıp kemeldi el bolıp twrğan. Osı rulardıñ işinde ejelde dörbitterdiñ negizgi şaruaşılığı egindikpen şwğıldanıp, özderin-özderi qamday almay aqırı işki qıtaymen. Patşalıq reseyge deyin sauda isteytin säudägerler şoğırı molaydı.
Osınday aralastıqtıñ soñı moñğwldar patşalıq reseyge arqa süyep. Manjwriya ükimetine qarsı keledi. Alayda 1745 jılı joñğar hanı Galdansorın (qazaqtar qalden serin deydi) dünieden ötip. Tört oyrattıñ öz işinen bilikke talasumen ıdrap, uaqıttıq han Dauatınıñ basqaruınıñ alsız orayınan manjuriya ükimeti 50 mıñ äskeri Dauatını qolğa aladı.
Arada bir mwnşa jıl ötkensöñ yağni 1758-1755 jıldarı manjwriya ükimetine qarsı moñğwldardıñ swrapıl köterilisi qozğaladı. Mine bwl köterilis basşıları Amırsana. Zäsägit, Kotgovd, orda oañı Şingünjäudär bastadı.
Endeşe negizgi aytpaqşı bolıp otırğanımız joğardağı tau atı Ämın sanamen şatısıp jwrgen Ämirsanamız qaydan payda boldı?
Ämirsana Öyrik noyan wlı. Äkesi Öyrik eli işinde zäñgi bolğan.
Ämirsananıñ şeşesi Ötelik oyrat işindegi Qoşwlttıñ äyeli bolatın. Qoşwlt qaytıs bolğansoñ, oyrattıñ işinde qostıñ (qoswd) täyjisine tigende amırsana işte kelgen bala eken. Ötelik bwl auılğa kelgensöñ tuılğan amırsanağa birge tuğan ağayındarı Üşkir. Iwnzar t. B lardan qaqpay köredi. äsirese Ämirsana erjetkensöñ ağayındılar arasında äkesiniñ zäñgilik mänsäbinä talasu boldı. Biraqta äkki Ämirsana töñiregindegi wslıq wrdunıñ bası Erdeneni jeñip, öz tobın molıqtırıp aladı da endigi jerde torğauıt taypasına şabuılğa ötedi. Wzamay torğauıt taypasında jeñip, öz öñirine jalın twrğızıp, tuın kötergen Ämirsana mwndağı torğauıt, dorbt, şwrş (qaraqalmaq), qoşıt sındı tört oyrattı basqaratın handıq lauazmın aludı talap etip qasına Uañ esımdı jol bastaytın manjwrdı ertip Beyjiñdegi şıñ handığına baradı. Şıñ ükimeti Ämirsanağa öziniñ qoyıt ruın basqaratın. Qolına azıraq äsker wstap şekara amandığın qorğap twratın äskeri lauazım berip qaytaradı. Ämirsana bwl bilikterdi endi jaqsı paydalanadı. Ämırsananıñ işkı maqsatın bılgen resey onı qarıu jaraqpen qamdap üşkırte tüsedı, kün sayın qolındağı jasağınıñ sanın molaytıp, qaru-jarağın küşeytip Dabastı bastağan qalqa taypasına swrapıl soğıs qozğaydı Ämırsana eldi barınşa tozdırıp. Bülik tudırıp aqırı jeñistik aladı. Osıdan bastap Ämirsana özin tört oyrattıñ hanımın dep eseptep 1755 jılı oyrattıñ bi-törelerine hat jazıp ‹‹el men jerdi aman alıp qalu üşin mänjürmen soğısudı›› ündeydi. Biraq bwl kezde moñğwldar arasında bilikke talasu üdep berekesizdik tolıp jatqan bolatın. 1756 jılı 9-qırkwyekte köterilsşiler köterilis bastağanımen oğan qarsı toptarda köbeydi. Mısalı: Ämirsana men Dondoñmanj arasında jik tüsip ekeu ara soğıs uşığıp soñı köterilisşilerdiñ küşi älsiregendikten bwnı oray dep bilgen manjwriya ükimeti äsker şığarıp Ämirsanağa tap beredi. Öytkeni Ämirsananıñ öz ortasın bwldırıp eldi tozdıruınan sol kezdegi 600 mıñday moñğwl halqınıñ 40 mıñdayı orısqa jer audarğan edi; sondıqtan manjwriya ‹‹amırsananı jazalau›› qosının şığardı. Amırsana şıñ ükimetiniñ qalıñ qolınan 1757 jılı ‹‹şarbolda›› jeñilip şegine soğısıp ile genärälin öltirip. Arı qaray Abılay handı panalamaq boladı. Biraq, Abılay han bwl kezde şıñ ükimetimen depılometikalıq baylanıs ornatıp jatqan kez bolğandıqtan Ämirsanağa kömek qolın bere almaytının bildiredi. Amalsız qalğan Ämirsana on neşe adammen patşalıq rosiadan kömek aluğa ketedi. Tolıqsız mälımette panşalıq rosia onıñ işkı sırdı aşıp qoyıuınan alañdap u berıp öltırgen degen mälımet bar, qalayda bolmasın Sol ketkennen yağni 1765 jılı Ämırsananıñ şeşek auruınan 37 jasında siberiada ölgen qabarı mälım boladı, mine biz aytıp jürgen Ämir-sananıñ tağdırı osılayşa aqırlasadı, al bizdiñ qazaqtardıñ arasındağı Ämir-sanağa qatıstı derekterge toqtalayıq.
1-añız
Ertede boğdanı mekendenep handıq qwrıp otırğan ämirtemir (keyde türik temir jäne ämirhan depte aytadı) ‹‹beyjiñdegi han qobda hanına qızın wzatıptı›› degen habardı alıp, jol tosuğa jasağın şığaradı eken.
Neşe ay jorıtuıldap, jol tosıp jatqan jasaqtarı beyjiñ hanınıñ qızın jol jönekey tosıp alıp amır temirge tabıs etedi.
Qıs qıstanıp jaz şığa han qızın ämir temir qobdağa jolğa saladı. Biraq qobdağa barğan han qızı künine jetpey bosanadı da odan tuğan wldıñ atın Ämirsana qoyadı. Keyin han äyeli tağı bir wlı tabadı onıñ atın qoñtajı qoyadı, eki wl jıldardıñ otuımen erjetedi, handa qaytıs bolıp endi dästür boyınşa hannıñ ülken wlı taqqa otıruğa tiisti edi. Biraq, Ämirsana handıq orınğa twrmay ekinşi wlı qoñtajı taqqa otıradı bolğansoñ bwl iske Ämirsana aşu şaqırıp sebebin quazağan soñ, uäzirler ‹‹Ämirsananıñ temirhannän kümändi bala ekenin äri hannıñ ösieti osılay›› degenin wğındıradı. Bwnı estigen Ämirsana qoñtajımen jaulasıp aqırı boğdadağı amırhannıñ qolına kelip, keyin kerey, nayman taypalarınıñ işinde jürip, moñğwl twqımına kün körsetpey soğıs salıp twrğandıqtan, moñğwldar küni büginge deyin ‹‹ämirsambı›› dep amandasuı.bül ‹‹Ämirsanadan amanbısıñ›› degen mağanada eken-delinetın añız beyne Şıñğısqan qykäyasınan aumaydı.
Bül añızdı 1989 jılı aytıp bergen: Köktoğay audanı ondırqara qıstağındağı qabidolla Orbay wlı, 67 jasta, sauattı,
2-añız:
‹‹Ämirsananıñ şeşesi wzatılıp kele jatqanda, jol torığan qazaqtar qızdı jasauımen qolğa tüsirip jarım jıldan soñ qaytaradı.›› degen añız joğardağı äñgimemen wqsas bolıp keledi de, öziniñ teki-tektin tüsingen amır sana. Sodan bastap büyregin sol kezdegi aralas otırğan qazaqtarğa bwradı. Äueli Ablayhanğa deyin kelip qazaqtan äyel alıp qaytadı. Söytip, Ämirsana moñğwldıñ jauı boladı. Keyin Ämirsana moñğwldan bir qız aladı bolğanda, moñğwldar qız bermeymiz dep aqırı sol kezdegi moñğwl qoñtajımen soğısadı. Äzirgi amır sana atau Ämirsananıñ sondağı Qoñtajımen soğısqan jer eken-deydi.
1984 jılı Köktoğaydan; Qızr Aldajar wlı 61 jas, Mıqiya Oşarbay wlı 78 jas, Nasır Bıljay wlı 80 jas.
3-añız
Äzirgi Ämirsana tauı, Ämirsanamen hoñtajınıñ qızğa talasıp soğısqan jeri bolıp, Ämirsana tau basına jatıp alıp, tömengi ertisten arqanmen su alıp işedi eken, tau basında qazan-oşaq, arqan qaldıqtarı elu neşinişi jılğa deyin twratın-deydi.
63 jastağı Matabi Qojaqın wlı, 68 jastağı Aqımet molla 1981 jılı.
Kördiñiz be, joğardağı añızda ‹‹Ämirtemir›› jäne ‹‹beyjiñnen qız wzatıluı››, ‹‹Qoñtajımen jaulasuı›› degenderdiñ barlığında da eş nanım joq añızdar. Basqasın qoyğanda joğarıdağı derekterge qarasañız täryıqta ötken Qoñtajı (Bajır) men Ämirsananıñ arasında bir ğasırlıq parıq jatsa bwlar qalay qızğa talasıp atısa qoyar, mine biz, öz aramızda tarap jürgen Ämirsana tauınıñ ‹‹Ämirsana men qoñtajınıñ atısqan jeri eken›› degen añızdı teristeytin sebebimiz de osında. Endeşe Ämirsana tauı täryıqta qalay qalay atalıp qalğandığı jyındağı şınayı derekke qarañız: .
1962 jılı Burıltoğay jerinde özgertuge barıp qaza bolğan. Öz kezinde qazaq tarihına nedäuir şwqşiğan. Dünie jağarapiyasın söylep otıratın aşıq oylı Malgajdar Seksen wlı marqwm aytadı:
«Bir kezde osı ör altayda uaqtar mekendep twrğanda uaqtıñ ataqtı bayınıñ Ämir degen wlı bolıp, ol eseye qolındağı küñniñ qızı Sanağa ğaşıq bolıp aladı boladı. Biraq bay äke ‹‹küñiniñ tegi bizge jazbağan›› dep aluğa jol qoymaydı. Amalsız qalğan eki ğaşıq äzirgi ertis özeniniñ basındağı jolı kürdeli, jınıstı tauğa qaşıp barıp panalaydı. Biraq olardı quğınşılar kelip wstap, Sana taudan qwlap ölipti de, Ämir tiridey qolğa tüsken eken, äzirgi tau basında qalğan arqan, qazan oşaqtıñ qaldıqtarı sol eki ğaşıqtıñ tömendegi özennen su alıp, as pısırğan ıdıs-ayaqtarınıñ qaldığı eken. El sol eki ğaşıqtıñ tağdırın eske alıp osı taudı ämir-sana tauı ataptı-deydi (Rapğat marqwm bayandauında) .
Mine osı añızdıñ jañğırığı, jalğası sındı 1986 jılı tarımnan on segız jıl türmege otırıp amn – sau qaytıp elıne kelgen Raşat degen aqsaqaldıñ Ämir-sana tauına barıp qwran oqıp ketkenin estip, aqsaqaldı izdey barıp keñeskenimde, aqsaqal bül turalı bılay keñes qozğadı: ‹‹mınau amırmen sana degen ğaşıqtardıñ mekeni edi, äkem marqwm aytqanda, uaq eliniñ bayınıñ wlı Ämir. Ruı merkit qolındağı küñiniñ qızı Sananı alamın dep äkesi rwqsat etpegensöñ osı tauğa bekinedi. Biraq, quğınşılar bwlardı qua kelgende ämir tiridey qolğa tüsip Sana taudan qwlap öledi de süyegin osı taudıñ etegindegi özen boyına jerlegen eken. Äkem marqwm aytqanda bwl hikayanı wlı şeşemizden estigen eken. Öytkeni wlı şeşemiz merkit qızı bolıp, Sananıñ arğı tegi atalas ekenin aytıptı. Sondıqtan qayda jürsemde sol ata-babamnıñ ösieti jadımda bolıp sanağa qwran bağıştauşı edim. Sondıqtan ata jwrttan alıstap Tarımda aydau-sürginnen jürıp elge aman oralğan soñ, marqwm Sananıñ basına baru meniñ borışım siyaqtı bolıp, qamırı qayda ekenin bilmesemde arnayı barıp qwran bağıştağanım ğoy›› deydi kariya (1996 jılı).
Ämir men sana jayında bwdan basqada hikayalar köp. Mısalı 1983 jılı özim Üliñgir özeniniñ boyındağı Düre auıldığında jetpisti eñsergen Qauan Orınbasar wlı kariyamen keñesip otırğanımda, söz arasında, ‹‹e, bwrınğı Ämir men Sana siyaqtı ğaşıqtar deysiñ be›› degeni estigenim bar edi.
1990 jıldıñ qay ayınıñ qay sanında ekeni esimde qalmaptı. Suanbay Berıkov janında tağı bir qosımşa avtor bar. Altay gazetinde jariyalanğan bir maqalasında: ‹‹Ämirsana tauı, Ämir men Sana attı ğaşıqtardıñ mekeni eken›› degenin körgenim bar. Mine kördiñiz be, bwl siyaqtı añızdarmen derekter jeterlik ärbir oqırman joğardağı şındıqqa janaspaytın ‹‹Ämirsana men qoñtajı qızğa talasıp atısqan jer›› eken degen derekpen ‹‹mına Ämir men Sananıñ panalağan mekeni eken››-degenderdi salıstıra körsek ärine şındıq. Päkit Ämır men Sana ınndı ğaşıqtarğa qatıstı oqiğasına janasadı. Sondıqtan bwl tau ‹‹Ämir – sana tauı›› dep eki adamnıñ atımen jazıluı dwrıstau twradı da tarihqa qwrmet etip ‹‹qoñırau tas›› degen janama attı qoldanudıñ eş qajetı joq demekpin.
kerey.kz
Pikir qaldıru