جەڭىس دەپ جەلپىلدەتپەيىكشى…
kerey.kz
1941-1945-جىلدارى ءبىز كىم ەدىك؟
رەسەيدىڭ بودانىندا قۇلدىق ۇرعان، سول ساياساتتىڭ قامشىسى ءوتىپ كەتكەن، سونىمەن كۇن كورىپ، قالىپتاسقان جالتاق قازاق بولدىق. الىپپەمىزدى ادەيى ءۇش رەت اۋىستىرىپ، ۇلتتىق ءتىلىمىزدى جۇندەي ءتۇتتى. بويىمىز بەن ويىمىزعا قۇلدىق مىنەز دەندەپ ەندى. ءتىپتى شەتىمىزدەن جەتىم لاقتاي سيراعىمىزدان تارتقىلاپ، باسقا كوگەنگە كوگەندەپ، جاۋكەمدەي باستادى. حالقىمىزدى ءار تاراپقا تارتقىلاپ، ءتىلىمىزدى، رۋحانياتىمىزدى، تۇرمىس-سالتىمىز بەن ادەت-عۇرپىمىزدى كۇلپارشالاپ تاستادى. سويتە، تۇرا، رەسەي الگى قىلىقتارىن حالىقتارعا ازاتتىق اپەرۋشىلىك, ونەر-ءبىلىم اكەلۋشىلىك رەتىندە سيپاتتادى. وزدەرىن وركەنيەت دۇنيەسىن قۇتقارۋشىلار رەتىندە ماراپاتتادى. بۇل رەتتە، اسىرەسە، سول كەزدەگى كنياز گورچاكوۆ ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. ول ۇلى دەرجاۆالاردىڭ بارىنە نوتا جولداپ، «تۇركىستان دەپ اتالاتىن جابايى ەلگە وركەنيەت ءسىڭىرىپ»، «كەرۋەن توناۋدان گورى ساۋدا جاساۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن ۇيرەتۋگە ءسوز بەردى» («پروشلوە كازاحستان»، الماتى-موسكۆا، 1936 گ. 114-117-بەتتەر).
«9-مامىر ۇلى جەڭىسكە 70-جىل، رەسەي تويلاپ جاتىر ەكەن» دەپ باس سالىپ تويلاي بەرۋدەن گورى، الگى مەرەكەنىڭ تۇپكى يدەياسىنا، ءتۇپ ماڭىزىنا تەرەڭدەپ ۇڭىلگەنىمىز ءجون. اينالامىزعا سىن كوزبەن قاراۋ كەرەك سياقتى. ويتكەنى، كەيىنگى ۇرپاق، جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان وسكەلەڭ ۇرپاق كوكتەي سولماسى ءۇشىن ولارعا اعارتۋ ىستەرى جۇرگىزىلگەنى ابزال.
سوعىس جىلدارى فاشيستىك اگرەسسياعا قارسى تويتارىس بەرۋگە كوتەرىلگەن كەڭەس وداعى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىندا بارلىعى 35 ملن. ادام بولسا، سونىڭ 1 ملن. 366,2 مىڭى قازاقستاننان اتتانعاندار
(قوزىباەۆ. م. ق. اقتاڭداقتار اقيقاتى; وقۋ قۇرالى. الماتى قالاسى. 1992 ج.—136 بەت). 1930-1950-جىلدارداعى اتاقتى مايدانگەر-جازۋشى ب. ل.گورباتوۆ «نەپوكورەننىە» پوۆەسى ءۇشىن 1943-جىلى مەملەكەتتىك سىيلىقتى يەلەنگەن. وسى بوريس گورباتوۆ «جەڭىس تۋى» اتتى ماقالاسىندا: «ەگەر دە مەنەن سوعىسقا قاتىسۋشى رەتىندە ەمەس، تەك باقىلاۋشى رەتىندە، رەيحستاگ توبەسىنە جەڭىس تۋىن كىم تىكتى؟—دەپ سۇراسا، مەن «بارلىق كەڭەس جاۋىنگەرلەرى تىكتى»-دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىم دەپ ساندىراقتاپتى. جەڭىس تۋىن راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ تىككەنىن رەسەي ءالى كۇنى مويىنداماي وتىر.
رەسەي كوزقاراسىنان قۇتىلۋىمىز كەرەك
كەڭ قولتىق قازاقتىڭ ارداگەرلەرى تەلەارنادان قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى «مەن ماسكەۋدى، لەنينگرادتى قاسىق قانىم قالعانشا قورعادىم»-دەپ كوسىلىپ وتىرادى. ول ءسوز «سەن دە سانكت-پەتەربوردى مەن سەكىلدى قورعا»-دەپ ماعان ايتىلىپ تۇرعانداي ەستىلەدى. سونىڭ سالدارىنان ورىسپيعىلدى شەنەۋنىكتەر جاۋىننان كەيىنگى بايشەشەكتەي كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ، ءوسىپ-ءورشىپ كەلەدى. رەسەيدىڭ يمپەريالىق يدەولوگياسىن ونان ءارى ناسيحاتتاعانىمىز قاي ساسقانىمىز؟ ءبىز جەڭىس كۇنىن تويلاۋعا قارسى ەمەسپىز. بىراق ونى تاپ رەسەيدىڭ كوزقاراسىنان كوشىرىپ الىپ تويلاۋعا قارسىمىز.
ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەل رەتىندە ءوز جوسپارىمىز بولۋى كەرەك. 1941-1945-جىلداردىڭ شىندىعى تولىق اشىلعان جوق. «تۇركىستان» لەگيونىنىڭ جاي-جاپسارى، الماتىدا «28 گۆاردياشى پانفيلوۆشىلار»، اقتوبەدەگى «312, 101-اتقىشتار ديۆيزيالارى» جاساقتالدى، باسقا دا وڭىرلەردە ءارتۇرلى روتا، باتالوندار قۇرىلدى، سوندا ۇلى رەسەيدىڭ باتىرلارى اي قاراپ جۇرگەنى نەلىكتەن؟ دەگەن سۇراقتارعا ءالى كۇنى جاۋاپ جوق.
قاندى قىرعىننىڭ اراسىنان امان كەلگەندەرگە «گەروي سوۆەتسكوگو سويۋزا» دەگەن ارزىمايتىن مەدال نەمەسە ءبىر جاپىراق «ماقتاۋ قاعازىن» قيماعانىن قايتەرسىڭ؟ ونىڭ ءوزىن ءبىزدىڭ اسىلدارىمىز باۋىرجان مومىشۇلى، ەركىن سابالاقوۆ، راقىمجان قوشقارباەۆ، قاسىم قايسەنوۆ، مالىك عابدۋللين، حيۋاز دوسپانوۆالارعا بەرمەگەنىن قانداي اعالىققا جاتقىزۋعا بولادى؟
نەگىزگى سوعىس رەسەي، بەلورۋسسيا مەن ۋكراينا تەرريتورياسىندا بولدى، بىزگە ەش قاتىسى جوق بولاتىن، بىراق كسرو-نىڭ قۇرامىندا بولعاندىقتان، ءبىزدىڭ اتا-اجەلەرىمىزدەن ەشكىم ەشتەڭە سۇراعان جوق. بارلىعىن قوراداعى قوي سەكىلدى جيناپ الىپ، ۆاگوندارعا ارتىپ، ەكى قازاققا ءبىر مىلتىق بەرىپ، قارشا بوراعان پۋلەمەتتىڭ وعىنا قارسى «ۋرالاتىپ» قويىپ جىبەردى. ارتقا قاشسا وزدەرىنىڭ مەرگەن ورىستارى قاعىپ تاستايدى. سول قىرعىندى دۇربىمەن باقىلاپ تۇرعان نەمىستىڭ «شتاندارتەن فيۋرەر كراۋس» «مەن ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى كوردىم، بىراق وتان ءۇشىن پۋلەمەتكە قارسى جۇگىرگەن ورىستىڭ اسكەرلەرىندەي قايسار جاۋىنگەرلەردى كورمەدىم» دەپ باسىن شايقاعان ەكەن.
ول قايدان ءبىلسىن، ورىستىڭ شينەلىن كيىپ العان ورتا ازيادان كەلگەن ورىسشا ءبىر اۋىز بىلمەيتىن قازاق، وزبەك، قىرعىز، تاجىك، تۇرىكمەندەر ەكەنىن. «شەشىنگەن سۋدان تايىنباس» دەمەكشى، سول قىرعىننىڭ ىشىندە قارشاداي قازاقتىڭ قىزدارى مانشۇك مامبەتوۆا مەن ءاليا مولداعۇلوۆا دا بار ەدى. سول ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ قابىرىن بىرەسە اندا، بىرەسە مىندا دەپ شەيىتتىڭ سۇيەگىن سىرقىراتتى. وتان ءۇشىن دەپ قازا تاۋىپ ەدى…
1941-1945-جىلدار تۋرالى تۇسىرىلگەن فيلمدەردى قاراپ وتىرساڭىز، بىردە-ءبىر وزگە ۇلت وكىلدەرىن كورمەيسىز، ءبارى دەرلىك، ورىستار، «سوندا ءبىزدىڭ اتا-بابالارمىز سوعىسپاعان با؟- دەگەن وي كەلەدى. بۇكىل كەڭەستەر وداعى تۇسىندا 150-دەن استام ۇلت پەن ۇلىستار مەكەندەيتىن، ءبارى جابىلىپ نەمىستەرگە قارسى سوعىسقان جوق پا ەدى؟… وسىدان-اق، ورىستىڭ شوۆونيستىك كوزقاراسىنىڭ ءاردايىم باسىم تۇرعانىن اڭعارۋعا بولادى. سول قىرعىندى كوزىمەن كورگەن 91 جاسقا كەلگەن «قان مەن تەر» رومانىنىڭ اۆتورى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ:-«نەمىس اسكەرلەرى جاراقاتتانعان كەڭەس اسكەرلەرىن اتىپ تاستامايتىن. ولاردى تۇرعىزىپ اۋرۋحاناسى بار لاگەرلەرگە جىبەرەتىن»،-دەيدى. ال، رەسەي تۇسىرگەن كينولاردا، نەمىس حالقىن جاۋىز قىلىپ كورسەتۋگە تىرىسادى، بۇكىل اۋىلدى جيناپ الىپ، ورتەپ جىبەرىپ حالىقتار اراسىندا وشپەندىلىكتى تۋعىزادى.
ايعاقتاردى جاڭاشا سارالايىق
رەسەيدىڭ وسىنداي سۇرقيا سۇم ساياساتىنان جيىركەنگەن، لاتۆيا، ليتۆا ەستونيا، ۋكراينا ەلدەرىندە كسرو-دان ءبولىنىپ كەتكىسى كەلىپ، تالاي رەت كسرو-عا قارسى ۇيىمدار جاساقتالعانىن ەندى ءبىلىپ جاتىرمىز. ستالين بولسا سول ۇيىمداردىڭ سەركەلەرىن ءولتىرىپ وتىرعان، قالعاندارىن كۋناشير مەن يتۋرۋپكە جەر اۋدارعان. ويتكەنى، كەڭەس وداعىندا «سسسر—وپلوت ميرا»، «پرولەتاري ۆسەح ستران، سوەدينيايتەس»، «نە بولتاي» -دەگەن سياقتى سايقىمازاق ۇرانداردان باسقا ارتىق ءسوز ايتتىرمادى.
قازىرگى تاڭدا، نەشە ءتۇرلى ايعاقتار مەن دەرەكتەر تابىلىپ جاتىر. باتىستىڭ بۇقارا اقپارات قۇرالدارىندا 1938-جىلى «كسرو مەن گەرمانيا ەۋروپانى قاق ءبولىپ الامىز» دەپ كەلىسىم -شارتقا قول قويعانىن، «ءبىر-بىرىمىزگە سوعىس جاريالامايمىز» دەگەنى، 1941-جىلدىڭ 22-ماۋسىمىندا گەرمانيانىڭ سۋىق قارۋلانعان ارمياسى كسرو شەكاراسىنا باسىپ كىرگەندە، ءستاليننىڭ تىزەسى قالتىراپ، داچاسىنا قاشىپ بارىپ، ءبىر اپتا جاتىپ العانى، پوليتبيۋرو باسشىلارى كەلگەندە، «مەنى تۇتقىنداۋعا كەلدىڭدەر مە؟»-دەپ شوشىپ كەتكەنى جايلى دەرەكتەر تابىلدى.
1943-جىلى گەرمانيا مەن جاپونياعا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن، تاماعى مەن كيىمى تاۋسىلعان كسرو، اقش –پەن، ۇلىبريتانيا-
مەن قۇپيا كەلىسىم-شارت قۇرىپ، ازىق-تۇلىك، كيىم-كەشەكپەن ۋاقىتشا قامتاماسىز ەتىپ تۇرۋىن سۇراعان. ويتكەنى، ول كەزدە بۇكىل وداقتىڭ بيدايى مەن كۇرىشىن ەگەتىن رەسەيدىڭ تەرريتورياسىنداعى ۋكراينا مەن بەلورۋسسيانى گەرمانيا باسىپ العان ەدى.
ىزدەۋشىسى جوق، كوزگە ەلەنبەي قالعان قانشاما بوزداقتار ورىستىڭ ورمانى مەن باتپاعىندا جوقتاۋسىز جوعالىپ كەتتى. سولاردىڭ ءبىرى-مەنىڭ اتام، ءشامشىنىڭ تۋعان ءىنىسى، ءشابىدين توقمۇراتۇلى 1941-جىلى 18 جاسىندا ءوز ەركىمەن سوعىسقا اتتانىپ، 1943-جىلى ستالينگراد فرونتىندا حابارسىز جوعالعان. قارا قاعاز دا كەلمەگەن. كسرو تەرريتورياسىندا وسى سوعىستىڭ زاردابى تيمەگەن ءبىر دە ءبىر وتباسى جوق شىعار، ءسىرا.
ەندەشە، بۇل داتانى «جەڭىس كۇنى» دەپ جەلپىلدەتكەنىمىز قانشالىقتى دۇرىس؟
جۇمامۇرات ءشامشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
kazakia.kz
پىكىر قالدىرۋ