Jeñis dep jelpildetpeyikşi…
kerey.kz
1941-1945-jıldarı biz kim edik?
Reseydiñ bodanında qwldıq wrğan, sol sayasattıñ qamşısı ötip ketken, sonımen kün körip, qalıptasqan jaltaq qazaq boldıq. Älippemizdi ädeyi üş ret auıstırıp, wlttıq tilimizdi jündey tütti. Boyımız ben oyımızğa qwldıq minez dendep endi. Tipti şetimizden jetim laqtay sirağımızdan tartqılap, basqa kögenge kögendep, jäukemdey bastadı. Halqımızdı är tarapqa tartqılap, tilimizdi, ruhaniyatımızdı, twrmıs-saltımız ben ädet-ğwrpımızdı külparşalap tastadı. Söyte, twra, Resey älgi qılıqtarın halıqtarğa azattıq äperuşilik, öner-bilim äkeluşilik retinde sipattadı. Özderin örkeniet düniesin qwtqaruşılar retinde marapattadı. Bwl rette, äsirese, sol kezdegi knyaz' Gorçakov erekşe közge tüsti. Ol wlı derjavalardıñ bärine nota joldap, «Türkistan dep atalatın jabayı elge örkeniet siñirip», «keruen tonaudan göri sauda jasaudıñ tiimdi ekenin üyretuge söz berdi» («Proşloe Kazahstan», Almatı-Moskva, 1936 g. 114-117-better).
«9-mamır wlı Jeñiske 70-jıl, Resey toylap jatır eken» dep bas salıp toylay beruden göri, älgi merekeniñ tüpki ideyasına, tüp mañızına tereñdep üñilgenimiz jön. Aynalamızğa sın közben qarau kerek siyaqtı. Öytkeni, keyingi wrpaq, jelkildep ösip kele jatqan öskeleñ wrpaq köktey solması üşin olarğa ağartu isteri jürgizilgeni abzal.
Soğıs jıldarı faşistik agressiyağa qarsı toytarıs beruge köterilgen Keñes odağı Qarulı küşteriniñ qwramında barlığı 35 mln. adam bolsa, sonıñ 1 mln. 366,2 mıñı Qazaqstannan attanğandar
(Qozıbaev. M. Q. Aqtañdaqtar aqiqatı; Oqu qwralı. Almatı qalası. 1992 j.—136 bet). 1930-1950-jıldardağı ataqtı maydanger-jazuşı B. L.Gorbatov «Nepokorennıe» povesi üşin 1943-jılı Memlekettik sıylıqtı ielengen. Osı Boris Gorbatov «Jeñis tuı» attı maqalasında: «Eger de menen soğısqa qatısuşı retinde emes, tek baqılauşı retinde, Reyhstag töbesine jeñis tuın kim tikti?—dep swrasa, men «barlıq Keñes jauıngerleri tikti»-dep jauap berer edim dep sandıraqtaptı. Jeñis tuın Raqımjan Qoşqarbaevtıñ tikkenin Resey äli küni moyındamay otır.
Resey közqarasınan qwtıluımız kerek
Keñ qoltıq qazaqtıñ ardagerleri telearnadan qwdaydıñ qwttı küni «Men Mäskeudi, Leningradtı qasıq qanım qalğanşa qorğadım»-dep kösilip otıradı. Ol söz «Sen de Sankt-Peterbordı men sekildi qorğa»-dep mağan aytılıp twrğanday estiledi. Sonıñ saldarınan orıspiğıldı şeneunikter jauınnan keyingi bäyşeşektey künnen-künge köbeyip, ösip-örşip keledi. Reseydiñ imperiyalıq ideologiyasın onan äri nasihattağanımız qay sasqanımız? Biz Jeñis künin toylauğa qarsı emespiz. Biraq onı tap Reseydiñ közqarasınan köşirip alıp toylauğa qarsımız.
Bizdiñ täuelsiz el retinde öz josparımız boluı kerek. 1941-1945-jıldardıñ şındığı tolıq aşılğan joq. «Türkistan» legionınıñ jay-japsarı, Almatıda «28 gvardiyaşı panfilovşılar», Aqtöbedegi «312, 101-atqıştar diviziyaları» jasaqtaldı, basqa da öñirlerde ärtürli rota, batal'ondar qwrıldı, sonda wlı Reseydiñ batırları ay qarap jürgeni nelikten? degen swraqtarğa äli küni jauap joq.
Qandı qırğınnıñ arasınan aman kelgenderge «Geroy Sovetskogo soyuza» degen arzımaytın medal' nemese bir japıraq «Maqtau qağazın» qimağanın qaytersiñ? Onıñ özin bizdiñ asıldarımız Bauırjan Momışwlı, Erkin Sabalaqov, Raqımjan Qoşqarbaev, Qasım Qaysenov, Mälik Ğabdullin, Hiuaz Dospanovalarğa bermegenin qanday ağalıqqa jatqızuğa boladı?
Negizgi soğıs Resey, Belorussiya men Ukraina territoriyasında boldı, bizge eş qatısı joq bolatın, biraq KSRO-nıñ qwramında bolğandıqtan, bizdiñ ata-äjelerimizden eşkim eşteñe swrağan joq. Barlığın qoradağı qoy sekildi jinap alıp, vagondarğa artıp, eki qazaqqa bir mıltıq berip, qarşa borağan pulemettiñ oğına qarsı «uralatıp» qoyıp jiberdi. Artqa qaşsa özderiniñ mergen orıstarı qağıp tastaydı. Sol qırğındı dürbimen baqılap twrğan nemistiñ «Ştandarten Fyurer Kraus» «Men birinşi jäne ekinşi düniejüzilik soğıstı kördim, biraq Otan üşin pulemetke qarsı jügirgen orıstıñ äskerlerindey qaysar jauıngerlerdi körmedim» dep basın şayqağan eken.
Ol qaydan bilsin, orıstıñ şinelin kiip alğan Orta Aziyadan kelgen orısşa bir auız bilmeytin qazaq, özbek, qırğız, täjik, türikmender ekenin. «Şeşingen sudan tayınbas» demekşi, sol qırğınnıñ işinde qarşaday qazaqtıñ qızdarı Mänşük Mämbetova men Äliya Moldağwlova da bar edi. Sol Äliya Moldağwlovanıñ qabirin birese anda, birese mında dep şeyittiñ süyegin sırqırattı. Otan üşin dep qaza tauıp edi…
1941-1945-jıldar turalı tüsirilgen fil'mderdi qarap otırsañız, birde-bir özge wlt ökilderin körmeysiz, bäri derlik, orıstar, «sonda bizdiñ ata-babalarmız soğıspağan ba?- degen oy keledi. Bükil Keñester Odağı twsında 150-den astam wlt pen wlıstar mekendeytin, bäri jabılıp nemisterge qarsı soğısqan joq pa edi?… Osıdan-aq, orıstıñ şovonistik közqarasınıñ ärdayım basım twrğanın añğaruğa boladı. Sol qırğındı közimen körgen 91 jasqa kelgen «Qan men ter» romanınıñ avtorı Äbdijämil Nwrpeyisov:-«Nemis äskerleri jaraqattanğan Keñes äskerlerin atıp tastamaytın. Olardı twrğızıp auruhanası bar lager'lerge jiberetin»,-deydi. Al, Resey tüsirgen kinolarda, nemis halqın jauız qılıp körsetuge tırısadı, bükil auıldı jinap alıp, örtep jiberip halıqtar arasında öşpendilikti tuğızadı.
Ayğaqtardı jañaşa saralayıq
Reseydiñ osınday swrqiya swm sayasatınan jiirkengen, Latviya, Litva Estoniya, Ukraina elderinde KSRO-dan bölinip ketkisi kelip, talay ret KSRO-ğa qarsı wyımdar jasaqtalğanın endi bilip jatırmız. Stalin bolsa sol wyımdardıñ serkelerin öltirip otırğan, qalğandarın Kunaşir men Iturupke jer audarğan. Öytkeni, Keñes odağında «SSSR—oplot mira», «Proletarii vseh stran, soedinyaytes'», «Ne boltay» -degen siyaqtı sayqımazaq wrandardan basqa artıq söz ayttırmadı.
Qazirgi tañda, neşe türli ayğaqtar men derekter tabılıp jatır. Batıstıñ bwqara aqparat qwraldarında 1938-jılı «KSRO men Germaniya Europanı qaq bölip alamız» dep kelisim -şartqa qol qoyğanın, «bir-birimizge soğıs jariyalamaymız» degeni, 1941-jıldıñ 22-mausımında Germaniyanıñ suıq qarulanğan armiyası KSRO şekarasına basıp kirgende, Stalinniñ tizesi qaltırap, daçasına qaşıp barıp, bir apta jatıp alğanı, Politbyuro basşıları kelgende, «meni twtqındauğa keldiñder me?»-dep şoşıp ketkeni jaylı derekter tabıldı.
1943-jılı Germaniya men Japoniyağa qarsı küresu üşin, tamağı men kiimi tausılğan KSRO, AQŞ –pen, Wlıbritaniya-
men qwpiya kelisim-şart qwrıp, azıq-tülik, kiim-keşekpen uaqıtşa qamtamasız etip twruın swrağan. Öytkeni, ol kezde Bükil Odaqtıñ bidayı men kürişin egetin Reseydiñ territoriyasındağı Ukraina men Belorussiyanı Germaniya basıp alğan edi.
İzdeuşisi joq, közge elenbey qalğan qanşama bozdaqtar orıstıñ ormanı men batpağında joqtausız joğalıp ketti. Solardıñ biri-meniñ atam, Şämşiniñ tuğan inisi, Şäbidin Toqmwratwlı 1941-jılı 18 jasında öz erkimen soğısqa attanıp, 1943-jılı Stalingrad frontında habarsız joğalğan. Qara qağaz da kelmegen. KSRO territoriyasında osı soğıstıñ zardabı timegen bir de bir otbası joq şığar, sirä.
Endeşe, bwl datanı «Jeñis küni» dep jelpildetkenimiz qanşalıqtı dwrıs?
Jwmamwrat Şämşi, tarih ğılımdarınıñ kandidatı
kazakia.kz
Pikir qaldıru