جاقسىلىق ءساميتۇلى تۋرالى نە بىلەمىز؟
kerey.kz
جاقسىلىق ءساميتۇلى تۋرالى نە بىلەمىز؟
بىزگە ءبىلۋدىڭ نە قاجەتى بار دەگەن سۇراق تا ويىڭىزعا ورالۋى مۇمكىن، ءارى ورىندى. ورىندى بولعانىمەن، جازۋشى تۋرالى، ونىڭ شىعارماشىلىعى جايلى ءبىلۋدىڭ قاجەتتىلىگى ءسىز بەن بىزگە ابدەن بار. تەك ناسيحاتتىڭ ازدىعى كوڭىلگە مۇڭ ۇيالاتادى. بىرجاعىنان قازاقستاننىڭ مەكتەپ باعدارلاماسىندا، وقۋلىقتارىندا، تاريحي كىتاپتارىندا تەك قازىرگى تەريتوريا كولەمىندە بولعان ءىرىلى-ۇساقتى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس، كوتەرىلىستەردى تامتۇمداپ ەسكە ءتۇسىرۋ جەتكىلىكسىز بولار ەدى. ال شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى قانداستارىمىزدىڭ ازاتتىق جولىنداعى ازاپتى ارپالىسىن كوپ ەسكەرە بەرمەيتىنىمىز شىندىق. ارىدەن تولعاماي-اق، جاقسىلىق ءسامميتۇلىنىڭ ومىرتولعاۋى جانە قانداي كوركەم قۇندى شىعارما جازىپ قالدىرعان ىنا بىرگە كوز جۇگىرتەيىك.
جازۋشى جاقسىلىق ءسامميتۇلى 1940 جىلدىڭ 8 مامىرىندا التاي ايماعىنىڭ جەمەنەي اۋدانىنداعى جاكە لاستى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلدى. 1958 جىلى شىنجاڭ ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرەدى. كوپ ۇزاماي ءدال سول جىلى قىتايدىڭ كوپكە ءمالىم «مادەنيەت زور توڭكەرىسى» باستالىپ كەتىپ، ارمانى زور جاس جاقسىلىقتى «ساياسي قىلمىسكەر» دەگەن ايىپ تاعىپ كورلا لاگەرىنە ەڭبەكپەن جازاسىن وتەۋگە جىبەرەدى. اياۋسىز قىرعىن، ساياسي ناۋقان ءيىسى قازاقتىڭ يگى-جاقسىلارىن بۇعاۋلاپ، ولارعا «ۇلتشىل» دەگەن ايىپ تاعىپ، بەتپاق دالا تارىم شولىنە ايدادى. وسىنىڭ كەسىرىنەن قىتاي-قازاق كوركەم ادەبيەتى مەن مادەنيەتى 1978 جىلعا دەيىن توقىراپ، ۇلت ادەبيەتى جورگەگىندە تۇنشىقتى. اراعا بىرنەشە جىلار سالىپ 1963 جىلى جاقسىلىق ءسامميتۇلى كورلاداعى جازا لاگەرىنەن ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىنا باقىلاۋ استىندا ەڭبەكپەن وزگەرتۋگە جىبەرەدى. سودان 1978 جىلى بيلىككە جاڭا باسشى ديڭ جياۋ فين كەلىپ، تاتار ءدام-تۇزى تاۋسىلماعان قالعان اقىن-جازۋشىلار اقتالىپ، تارىمنان بىرتىندەپ قايتا باستايدى. بۇدان سوڭ جاقسىلىق ءسامميتۇلى اعارتۋشىلىقپەن بەل شەشە اينالىسىپ، ادەبي-مادەني باعىتتاعى «التاي اياسى» جۋرنالىنا باس رەداكتور بولىپ، ۇلت تاريحىنا تىكەلەي قاتىسى بار ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ دا دامۋىن نازاردان تىس قالدىرمادى. كوركەم پروزاعا دەندەپ كىرىسىپ، «گۇلسارا»، «اتامەكەن»، «اقتىلەك»، «اركىمنىڭ ءبىر ارمانى بار» قاتارلى كوپتەگەن قايتالانباس كەسەك تۋىندىلارىندا ءوز شەبەرلىگىن تانىتا ءبىلدى. 1987 جىلى «اتامەكەن» كىتابى ءۇشىن از ۇلت جازۋشىلار بايقاۋى بويىنشا قىتاي مەمەلەكەتتىك سىيلىعىن ەنشىلەدى. ول كىسى ءتىپتى 1989 جىلى ءۇرىمجى قالاسىنا كەلىپ، شىنجان تەلەۆيزياسىندا اۋدارما ءبولىمىنىڭ ديرەكتورلىعىنا تاعايىندالىپ، تەلەجۋرناليستيكا سالاسىندا دا جەمىستى ۇزاق جىلداردى ارتتا قالدىرعانىن ايتا كەتكەنىمىز ورىندى.
سونىمەن قاتار جازۋشىنىڭ قازاق حالقى تاريحىندا ەلەۋلى ورىنى بار «شىعىس تۇركىستان» قوزعالىسىن تولىققاندى جازىپ قالدىرعان كەسەك تۋىندىنىسى – «قاھارلى التاي» تريلوگياسى وزەك بولعان تاريحي شىندىق پەن فاكتىلىك نەگىزدەر التاي تاۋىنىڭ كۇنگەي بەتىندە شىڭ سىسايدىڭ قاتال بيلىگىنە قارسى سوعىسقان ازيا قۇرلىعىن شارپىعان داۋىلعا اينالعانعا دەيىنگى ون ەكى جىلعا سوزىلعان تارتىس قىزىقتى كوركەم سيۋجەتپەن شەبەر بەينەلەنگەن. تريلوگيانىڭ قاي بەتىن پاراقتاساڭىز دا تۇنىپ تۇرعان سۋرەت، كىسى اتتارى، جەر-سۋ اتاۋلارىن ەش وزگەرتپەستەن تاريحي وقيعالار تىزبەگىمەن سايكەستەندىرى، رەت-رەتىمەن بەرىپ وتىرعان. وقيعا جەلىسى بويىنشا نارمانتى تاۋىنداعى العاشقى ۇرىسقا قازاقتاردىڭ دايىندىعى بولعانىمەن، مۇزداي قارۋلى مىڭعا تارتا ۇكىمەت اسكەرىنە توتەپ بەرەرلىك كۇش جەتكىلىكسىز ەدى. «قازاقتاردىڭ قولىندا بار-جوعى ولجاعا تۇسكەن ون مىلتىق جانە ەكى اڭشى قارۋى عانا بار بولاتىن». العاشقى ۇرىستا نەگىزىنەن قازاقتارعا جەر جاعدايى كومەكتەستى. ات ءۇستى سوعىس ونەرىنە جەتىك تاۋدا وسكەن قازاق جىگىتتەرى، سوناۋ الىس رسەيدەن اتتاي قالاپ الىپ كەلگەن، كەزىندە جەتىسۋداعى حالىق بۇلىگىن تىنىشتاندىرۋدا ۇلكەن ۇلەس قوسقان ورىس گەنەرالى نيكولاي زوبەلين باسشىلىق ەتكەن ات ءۇستى قىلىش ونەرىمەن اتى شىققان ءجۇز اتتى اسكەردىڭ تۇگەلگە جۋىعىن قىرىپ سالدى. وقيعا وسىلاي ءوربي كەلە، كوكتوعاي، شىڭگىل اۋداندارىندا ەتەك العان كوتەرىلىس قىسقا عانا جەتى اي ىشىندە شىڭ سىساي ارمياسىمەن اتتاي ون ءبىر رەت سوعىسىپ، تامىز ايىنا جەتكەندە 1000-عا تاياۋ زور قوسىن بولىپ قالىپتاستى. ۇكىمەت اسكەرىن كەز-كەلگەن جەردە قىناداي قىرىپ، قاتتى جەڭىلىسكە ۇشىراتتى. شىڭ سىساي ۇكىمەتىنە كومەككە جىبەرىلگەن كەڭەس وداعىنىڭ قۇمىلداعى سەگىزىنشى پولكىنىڭ دەربەس اتتى اسكەر باتالونى دا ەشتەڭە وندىرە المادى. 1940 جىلى قىركۇيەككە كەلگەندە كوتەرىلىسشىلەر قوسىنىنىڭ بارعان سايىن ۇلعايىپ، باسقا ايماقتاردى قوسا شارپۋىنان قورىققان شىڭ سىساي ۇكىمەتى اقىرى حالىقتىڭ تالابىنا قوسىلىپ بىتىمگە كەلدى. ارادا جىل وتپەي جاتىپ ۇكىمەت بەرگەن سەرتىنەن تايىپ، بۇرىنعى اۋەنىنە قايتا باستى. «1941 جىلى جازعا كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ الدامشىلىعىنا كوزى جەتىپ، قانى قايناعان ەل تاعى دا اتقا مىنۋگە ءماجبۇر بولدى. كوكتوعاي اۋدانىنان قالەل ءتايجى مەن ونىڭ ۇلى راحات باستاعان زور قوسىن قايتادان قارۋ الىپ شەپكە اتتاندى». بۇل جولى دا قازاقتاردىڭ ارۋاعى ۇستەم شىقتى. قۋ ەرتىس، بالا ەرتىس، ىشقىنتى وزەندەرىنىڭ بويىندا جاۋ اسكەرلەرى قاتتى شىعىنعا ۇشىرادى. وسپان باتىردىڭ سوڭىنا ەرگەن قالىڭ ەل ەندى بىتىمگە كەلمەۋگە بەكىندى. ولىسپەي-بەرىسپەيتىن قيىن كۇندەر باستالدى. تەڭدىك ىزدەپ تەنتىرەگەن قايمانا قازاققا جاۋ كوبەيدى. وسى ساتتە وسپان باتىر «شىعىس تۇركىستان» ۋاقىتشا ۇكىمەتىنەن ءبولىنىپ شىعىپ تاعى ۇرىس اشىپ، ەكى مىڭنان استام قارۋلى ساربازىمەن التاي بەتىن ازات ەتىپ جاۋدان تازارتتى. وسىنلاي تاريحي ماڭىزى وتە زور تراگەديالى قازاق ءومىرىن «قاھارلى التاي» تريلوگياسىندا اينىتپاي، شەبەرلىكپەن جەتكىزەدى. ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس جەڭىلىسكە تاپ بولسا دا، ات توبەلىندەي ون ەكى جىل تولارساعىنان قان كەشەن التاي قازاقتارىنىڭ ەرەن ەرلىگى تۇتاس ۇلت تاريحىندا وشپەس ءىزىن قالدىرعانى شىندىق. تاعى ءبىر باسا ايتاتىن جايت 1940-1951 جىلى ارالىعىندا ورىن العان التايدى مەكەندەگەن قازاقتاردىڭ ازاتتىق جولىنداعى تاريحى ءالى دە بولسا باسپا سوزىندە بەتتەرىندە ءادىل باعاسىن الىپ، حالىققا تانىتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى ناسيحاتتالماۋدا. بۇگىنگى ۇرپاققا كەشەگى اتالارىنىڭ ەرلىگىن تانىتۋدا كەسەك تە، كەمەل دۇنيە جازىپ قالدىرعان جاقسىلىق ءسامميتۇلى ۇلتى ءۇشىن تۋعان اردا ۇلدارىنىڭ ءبىرى دەگىمىز كەلەدى.
پىكىر قالدىرۋ