Jaqsılıq Sämitwlı turalı ne bilemiz?
kerey.kz
Jaqsılıq Sämitwlı turalı ne bilemiz?
Bizge biludiñ ne qajeti bar degen swraq ta oyıñızğa oraluı mümkin, äri orındı. Orındı bolğanımen, jazuşı turalı, onıñ şığarmaşılığı jaylı biludiñ qajettiligi siz ben bizge äbden bar. Tek nasihattıñ azdığı köñilge mwñ wyalatadı. Birjağınan Qazaqstannıñ mektep bağdarlamasında, oqulıqtarında, tarihi kitaptarında tek qazirgi teritoriya köleminde bolğan irili-wsaqtı wlt-azattıq qozğalıs, köterilisterdi tamtwmdap eske tüsiru jetkiliksiz bolar edi. Al şekaranıñ arğı betindegi qandastarımızdıñ azattıq jolındağı azaptı arpalısın köp eskere bermeytinimiz şındıq. Äriden tolğamay-aq, Jaqsılıq Sämmitwlınıñ ömirtolğauı jäne qanday körkem qwndı şığarma jazıp qaldırğan ına birge köz jügirteyik.
Jazuşı Jaqsılıq Sämmitwlı 1940 jıldıñ 8 mamırında Altay aymağınıñ Jemeney audanındağı Jäke Lastı degen jerde düniege keldi. 1958 jılı ŞınJañ institutınıñ filologiya fakul'tetin bitiredi. Köp wzamay däl sol jılı qıtaydıñ köpke mälim «mädeniet zor töñkerisi» bastalıp ketip, armanı zor jas Jaqsılıqtı «sayasi qılmısker» degen ayıp tağıp Korla lagerine eñbekpen jazasın öteuge jiberedi. Ayausız qırğın, sayasi nauqan iisi qazaqtıñ igi-jaqsıların bwğaulap, olarğa «wltşıl» degen ayıp tağıp, betpaq dala Tarım şöline aydadı. Osınıñ kesirinen qıtay-qazaq körkem ädebieti men mädenieti 1978 jılğa deyin toqırap, wlt ädebieti jörgeginde twnşıqtı. Arağa birneşe jılar salıp 1963 jılı Jaqsılıq Sämmitwlı Korladağı jaza lagerinen öziniñ tuğan auılına baqılau astında eñbekpen özgertuge jiberedi. Sodan 1978 jılı bilikke jaña basşı Diñ Jiau Fin kelip, tatar däm-twzı tausılmağan qalğan aqın-jazuşılar aqtalıp, Tarımnan birtindep qayta bastaydı. Bwdan soñ Jaqsılıq Sämmitwlı ağartuşılıqpen bel şeşe aynalısıp, ädebi-mädeni bağıttağı «Altay ayası» jurnalına bas redaktor bolıp, wlt tarihına tikeley qatısı bar öz şığarmaşılığınıñ da damuın nazardan tıs qaldırmadı. Körkem prozağa dendep kirisip, «Gülsara», «Atameken», «Aqtilek», «Ärkimniñ bir armanı bar» qatarlı köptegen qaytalanbas kesek tuındılarında öz şeberligin tanıta bildi. 1987 jılı «Atameken» kitabı üşin az wlt jazuşılar bayqauı boyınşa qıtay memelekettik sıylığın enşiledi. Ol kisi tipti 1989 jılı Ürimji qalasına kelip, ŞınJan televiziyasında audarma böliminiñ direktorlığına tağayındalıp, telejurnalistika salasında da jemisti wzaq jıldardı artta qaldırğanın ayta ketkenimiz orındı.
Sonımen qatar jazuşınıñ qazaq halqı tarihında eleuli orını bar «Şığıs Türkistan» qozğalısın tolıqqandı jazıp qaldırğan kesek tuındınısı – «Qaharlı Altay» trilogiyası özek bolğan tarihi şındıq pen faktilik negizder Altay tauınıñ küngey betinde Şıñ Sısaydıñ qatal biligine qarsı soğısqan Aziya qwrlığın şarpığan dauılğa aynalğanğa deyingi on eki jılğa sozılğan tartıs qızıqtı körkem syujetpen şeber beynelengen. Trilogiyanıñ qay betin paraqtasañız da twnıp twrğan suret, kisi attarı, jer-su atauların eş özgertpesten tarihi oqiğalar tizbegimen säykestendiri, ret-retimen berip otırğan. Oqiğa jelisi boyınşa Narmantı tauındağı alğaşqı wrısqa qazaqtardıñ dayındığı bolğanımen, mwzday qarulı mıñğa tarta ükimet äskerine tötep bererlik küş jetkiliksiz edi. «Qazaqtardıñ qolında bar-joğı oljağa tüsken on mıltıq jäne eki añşı qaruı ğana bar bolatın». Alğaşqı wrısta negizinen qazaqtarğa jer jağdayı kömektesti. At üsti soğıs önerine jetik tauda ösken qazaq jigitteri, sonau alıs Rseyden attay qalap alıp kelgen, kezinde Jetisudağı halıq büligin tınıştandıruda ülken üles qosqan orıs generalı Nikolay Zobelin basşılıq etken at üsti qılış önerimen atı şıqqan jüz attı äskerdiñ tügelge juığın qırıp saldı. Oqiğa osılay örbi kele, Köktoğay, Şiñgil audandarında etek alğan köterilis qısqa ğana jeti ay işinde Şıñ Sısay armiyasımen attay on bir ret soğısıp, tamız ayına jetkende 1000-ğa tayau zor qosın bolıp qalıptastı. Ükimet äskerin kez-kelgen jerde qınaday qırıp, qattı jeñiliske wşırattı. Şıñ Sısay ükimetine kömekke jiberilgen Keñes Odağınıñ Qwmıldağı segizinşi polkiniñ derbes attı äsker batal'onı da eşteñe öndire almadı. 1940 jılı qırküyekke kelgende köterilisşiler qosınınıñ barğan sayın wlğayıp, basqa aymaqtardı qosa şarpuınan qorıqqan Şıñ Sısay ükimeti aqırı halıqtıñ talabına qosılıp bitimge keldi. Arada jıl ötpey jatıp ükimet bergen sertinen tayıp, bwrınğı äuenine qayta bastı. «1941 jılı jazğa kelgende ükimettiñ aldamşılığına közi jetip, qanı qaynağan el tağı da atqa minuge mäjbür boldı. Köktoğay audanınan Qalel täyji men onıñ wlı Rahat bastağan zor qosın qaytadan qaru alıp şepke attandı». Bwl jolı da qazaqtardıñ aruağı üstem şıqtı. Qu Ertis, Bala Ertis, Işqıntı özenderiniñ boyında jau äskerleri qattı şığınğa wşıradı. Ospan batırdıñ soñına ergen qalıñ el endi bitimge kelmeuge bekindi. Ölispey-berispeytin qiın künder bastaldı. Teñdik izdep tentiregen qaymana qazaqqa jau köbeydi. Osı sätte Ospan batır «Şığıs Türkistan» uaqıtşa ükimetinen bölinip şığıp tağı wrıs aşıp, eki mıñnan astam qarulı sarbazımen Altay betin azat etip jaudan tazarttı. Osınlay tarihi mañızı öte zor tragediyalı qazaq ömirin «Qaharlı Altay» trilogiyasında aynıtpay, şeberlikpen jetkizedi. Wlt-azattıq qozğalıs jeñiliske tap bolsa da, at töbelindey on eki jıl tolarsağınan qan keşen Altay qazaqtarınıñ eren erligi twtas wlt tarihında öşpes izin qaldırğanı şındıq. Tağı bir basa aytatın jayt 1940-1951 jılı aralığında orın alğan Altaydı mekendegen qazaqtardıñ azattıq jolındağı tarihı äli de bolsa baspa sözinde betterinde ädil bağasın alıp, halıqqa tanıtu üşin jetkilikti nasihattalmauda. Bügingi wrpaqqa keşegi atalarınıñ erligin tanıtuda kesek te, kemel dünie jazıp qaldırğan Jaqsılıq Sämmitwlı wltı üşin tuğan arda wldarınıñ biri degimiz keledi.
Pikir qaldıru