تاريح تۇلعالار

شىن مانىسىندە شىڭعىس حان تاريحى – ەڭ الدىمەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاريحى بولاتىن.

kerey.kz

 |  May 29, 2015

“شىڭعىس حان تۋراسىندا جاڭا تاريح زامانى – سوڭعى ءۇش عاسىردا باتىس پەن شىعىستا جازىلعان شىعارمالاردىڭ ۇزىن سانى ۇشى-قيىرسىز. نەمىس، اعىلشىن، ورىس، قىتاي، جاپون تىلدەرىندەگى، جيناقتاپ كەلگەندە، ارقيلى دەڭگەيدەگى قانشاما رومان ءوز الدىنا. البەتتە، تاريحي رومان – تاريحتىڭ ءوزى ەمەس، كوركەمدەلگەن سۇلباسى. تۇلعا دا، زامان دا مۇلدە باسقا ءبىر كەيىپتە كورىنۋى مۇمكىن. ايتسە دە، ءوز تۇسىنداعى تاريحي ۇعىم، الەۋمەتتىك تانىمنان ۇزاپ كەتە المايدى. بۇل تۇرعىدان العاندا، الەم ادەبيەتىندە شىڭعىس حاننىڭ اقيقات، شىنايى بەينەسى جاسالعان جوق دەر ەدىك. ال تاريحي زەرتتەۋ سىپاتى وزگەشە. عىلىم اتاۋلى ءوز تاقىرىبىن ناقتى ماعلۇمات، دەرەكتى بولمىس نەگىزىندە قالىپتاۋعا ءتيىس. بىراق تاريح عىلىمى دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن يدەولوگيالىق تۇرعىدان، ۇلتتىق، ناسىلدىك كوزقاراستان ۇزاپ شىعا الماي كەلەدى، بۇل ءسوز اسىرەسە وكتەم باتىس وقىمىستىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىنە قاتىستى. شىڭعىس حان تۋراسىنداعى، بىزگە كوپشىلىگى ناقتى ءمالىم، كەيبىرىنىڭ ءجون-جوسىعى، ەندى ءبىرازىنىڭ نەگىزگى سۇلباسى بەلگىلى ارنايى مونوگرافيالاردىڭ ءوزىنىڭ قاراسىنى مول، ونداپ سانالادى، ال جەكەلەگەن ماسەلەلەر توڭىرەگىندەگى زەرتتەۋ ماقالالار قيساپسىز كوپ. تەك ەكى عاسىر شەگى، سوڭعى جىلداردا عانا قانشاما جاڭا كىتاپ جازىلىپتى، وتكەندەگى كوپتەگەن ەڭبەكتەر قايىرا باسىلىپ، حالىقارالىق تىلدەرگە اۋدارىلىپ، كەڭىنەن تارالىپتى. ۇلتتىڭ بايىرعى تاريحىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرعان بۋريات پەن تاتار – ۋلان-ۋدە، قازاندا الدەنەشە مارتە وتكەرىلگەن عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ جاريا جيناقتارى ءبىر توبە.سىرتتاي قاراعاندا، الەمدىك تاريحنامادا شىڭعىس حان تاقىرىبى تولىمدى، جان-جاقتى قاراستىرىلعان سياقتى. بۇل رەتتە سوڭعى كەزەڭ جەتىستىگىن اتاپ ايتۋ كەرەك. ەۋروپا عىلىمى، ەڭ اياعى نەشەمە عاسىر بويى قىرىن تارتىپ كەلە جاتقان ورىستاردىڭ ءوزى وڭعا بۇرىلا باستاعانداي. 1995 جىلى بۇكىلالەمدىك اقپارات ورتالىعى ءھام امەريكادا شىعاتىن ايگىلى “ۆاشينگتون پوست” باسىلىمى ساراپتاۋ، ساۋالداما نەگىزىندە شىڭعىس حاندى ەكىنشى مىڭ جىلدىقتىڭ ەڭ باستى تۇلعاسى دەپ جاريالاعانى بەلگىلى. تۇيىندەپ ايتقاندا، ۇلى قاعاننىڭ اتاق-داڭقى دابىلداپ تۇر. قازىرگى قالىپتى، جالپى تۇسىنىك: بۇل شىڭعىس حان دەگەن – اناۋ ايتقانداي، جابايى ماقۇلىق ەمەس ەكەن، اقىماق، توپاس، جاۋىز قانىشەر ەمەس ەكەن، كولەڭكەلى، كەلەڭسىز سىپاتتارى بولسا، ول – زامانا تاڭباسى; شىن مانىسىندە پاراساتتى، دانا كىسى، ۇلى قولباسى، عاجايىپ ساياساتكەر، ادامزات تاريحىندا وزگەشە ورنى بار، ايتۋلى، بىرەگەي قايراتكەر… بۇل توتەنشە بايلامنىڭ كوپتەگەن تارماقتارى سوناۋ ءحVىىى عاسىردىڭ وزىندە ماعلۇم بولعان. بۇگىنگى جاڭالىق – جاپپاي كۇستانا، تۇرپايى جالادان ارىلۋ باعدارى عانا. دەسە دە، ەڭ وزىق ويلى، بايىپتى دەگەن زەرتتەۋلەردىڭ وزىنەن تار ءورىس پەن تۇسىنبەستىك اڭدالماي تۇرمايدى. ويتكەنى، شىڭعىس حانعا قاتىستى بۇرىنعى-سوڭعى، ۇلكەندى-كىشىلى ەڭبەكتەردىڭ بارلىعى دا جات جۇرت وكىلدەرى تارابىنان جازىلعان. بۇل رەتتە باۋىرلاس موڭعول وقىمىستىلارى باسقاشا كوزقاراس تانىتادى، بىراق پايىمدى زەرتتەۋلەرىنىڭ ءوزى بىرجاقتى، ءبارى بىزدىكى، ءبارى موڭعول دەگەن تۇرعىدا. ال تۇرىك قاۋىمى ءالى كۇنگە ءپاتۋالى ءسوزىن ايتپاپتى. ورىس-سوۆەت شەڭگەلىندە بولعان ءبىزدىڭ بۇرىنعى احۋال تۇسىنىكتى دەسەك، باسى بۇلا انادولى تۇرىكتەرىنىڭ بۇل تاقىرىپتى مۇلدە قاراستىرماۋى – تاڭ قالارلىق جاعداي. شىن مانىسىندە شىڭعىس حان تاريحى – ەڭ الدىمەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاريحى بولاتىن. ونىڭ ىشىندە ەجەلگى قازاق تاريحىنىڭ ەڭ تولىمدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى. وسى ورايدا، ءبىزدىڭ نەگىزگى، كوركەم پروزا سالاسىنداعى بار شارۋامىزدى دوعارىپ قويىپ، ۇلعايعان جاسىمىزعا قاراماي، تىم اۋقىمدى ءارى ايرىقشا اۋىر جۇمىس – شىڭعىس حان تارابىنا بەت بۇرۋىمىز تۇسىنىكتى بولسا كەرەك”.

م. ماعاۋين