«ورىس تاربيەسiن العان بالا ۇلت قىزمەتكەرi بولا المايدى»
kerey.kz
بiز قانشا رەفورما جاساساق تا بiلiم سالاسىن تارتiپكە كەلتiرە الماي الەكتەنiپ كەلەمiز. دۇرىسى، بولاشاعىمىز – قازاق بالالارىنا ۇلتتىق تاربيە بەرە الماي ءجۇرمiز. بالانى قويىپ ءوزiمiز قۇلدىق پسيحولوگيادان ارىلا الماي-اق قويدىق. سونىڭ سالدارىنان دا بالالارىمىزدى ورىس مەكتەپتەرiنە وقۋعا بەرەمiز. تاۋەلسiزدiك العانىمىزعا جيىرما جىلدان اسسا دا كۇنi بۇگiنگە دەيiن رەسەيشiل پيعىلدان ارىلعانىمىز جوق. وتكەندە گازەتتەردەن مىنا بiر دەرەكتەردi كوزiم شالىپ قالدى. استانا قالاسىندا قازاق بالالارىنىڭ 47 پايىزى ورىس مەكتەبiندە بiلiم الۋدا. الماتىدا 178 مەكتەپ بولسا، سونىڭ 38-i عانا – قازاق مەكتەبi. ال الماتىداعى قازاقتاردىڭ سانى – 70 پايىز. الماتىدا 3 ۇيعىر مەكتەبi بار ەكەن. ونداعى ۇيعىر بالالارىنىڭ 90 پايىزى ۇيعىر مەكتەبiنە بارادى دەگەن ءسوز.
رەسپۋبليكا بويىنشا ءدال قازiر 16 573 مەكتەپتە وقىتۋ تازا ورىس تiلiندە جۇرەدi. سوندا وقيتىنداردىڭ باسىم كوپشiلiگi قازاق بالالارى. ورىس مەكتەبiندە وقىعان قازاق بالالارى باسىن كەسiپ الساڭ دا، قازاقشا سويلەمەيدi. “ورىس تاربيەسiن العان بالا ۇلت قىزمەتكەرi بولا المايدى” دەگەن ءسوزدi سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى جۇسiپبەك ايماۋىتوۆ ايتىپ كەتكەن. قازاق بالالارىن تەك قانا قازاق مەكتەبiندە وقىتۋ قاجەتتiگi تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلداۋ كەرەكتiگiن گازەتتەر جازۋداي-اق جازىپ كەلەدi. بiراق ونى وقيتىن كوز، تىڭدايتىن قۇلاق جوق.
مەكتەپتەردە وقۋ ساپاسىنىڭ كوڭiل كونشiتپەيتiنi دە از ايتىلىپ كەلە جاتقان جوق. جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءماميدiڭ بiر اۋداندىق سۋديانى تۇرعىزىپ قويىپ: ء“ۇش بەت ۇكiم جازىپ، 72 قاتە جiبەرگەنسiڭ. سەنiڭ جوعارعى بiلiمدi قالاي العانىڭدا شارۋام جوق، ورتا مەكتەپتi قالاي بiتiرگەنiڭە تاڭىم بار” – دەگەن ءسوزi ەل اراسىندا انەكدوتقا اينالىپ كەتكەلi قا-ا-شان! ءدال قازiرگi مەكتەپتەردەگi بiلiمنiڭ دەڭگەيi وسىلاي بولسا، وعان نە ايتاسىڭ؟!
جاماننىڭ جامانى – ورىستىڭ اراعى. العاش اراقتى ەكiنشi دۇنيەجۇزiلiك سوعىستان قايتقان اكەلەرiمiز بەن اعالارىمىز وزدەرiمەن بiرگە الا كەلدi. ايتۋلارىنا قاراعاندا، شابۋىلعا شىعار الدىندا ۇرەيدi جەڭۋ ءۇشiن سپيرت iشكiزگەن سولداتتارعا. سولدات قۇتىسى (فلياجكي) اراقتان بوسامايتىن. بەس جىل بويى iشكەندiكتەن بە، ۇيگە كەلگەن سوڭ دا اڭسارلارى اراققا اۋىپ تۇراتىن. اكەدەن بالاعا جۇققان اراق قانىمىزعا سiڭگەنi سونداي، ورازامىزدى اراقپەن اشاتىن حالگە جەتتiك. كەيiننەن اراق تiزگiن بەرمەي، ۇلتتىق قاسiرەتكە اينالىپ كەتتi.
كەزiندە اۋداندىق iشكi iستەر بولiمiندە پروفيلاكتيكا جونiندەگi اعا ينسپەكتور بولىپ iستەدiم. سوندا كورەسiنi وسى اراق iشكەندەردەن كوردiم. ماس بولىپ ءارتۇرلi قىلمىسقا ۇرىنىپ سوتتالىپ تا، لتپ-عا (ەڭبەكپەن ەمدەۋ پروفيلاكتيكاسى) كەتiپ جاتاتىندار دا قازاقتار ەدi. ولارمەن جەكەلەي دە اڭگiمە وتكiزەمiن. “قويام، ەندi اراق iشپەيمiن” – دەپ انت-سۋ iشەدi. بiراق ونىسىن تەز ۇمىتادى. ەرتەڭiندە كوشەدە كولدەنەڭ ءتۇسiپ، اۋزىن يت جالاپ جاتادى. نامىستاناسىڭ، ءارi ايايسىڭ…
مەنiڭ كوزiمنiڭ جەتكەنi – اراققا قارسى ەمنiڭ جوقتىعى. اسiرەسە، ايەلدەر اراقتى قويا المايدى ەكەن. اراقتى ەرiك-جiگەرi مىقتى، وزiنە سەنگەندەر قانا قويادى. لتپ-دا ماسكۇنەمدەردi ەمدەي المايدى، تەك تەگiن جۇمىس كۇشiن پايدالانادى. سەمەيدە ولار كومباين جاساۋ زاۋىتىندا تەگiن جۇمىس iستەدi. سول كەزدە قازاقستان بويىىنشا 28– 30 مىڭ ادام اراقتان ولەدi ەكەن. بۇل كiشi-گiرiم بiر اۋداننىڭ حالقى دەگەن ءسوز. سول كەزدە بiزدiڭ اۋداندا 350 ماسكۇنەم، 47 ناشاقور ەسەپتە تۇردى. سول اراق iشۋ ءالi دە جالعاسىپ كەلەدi. 2010 جىلى قازاقستاندا 235 416 ادام ماسكۇنەم رەتiندە ەسەپتە تۇرسا، قازiر 200 مىڭ ادام ەسەپتە تۇرادى ەكەن.
قازاقتىڭ سوڭىنان قالماي كەلە جاتقان جاماندىقتىڭ تاعى بiرi – ورىسشا بوعاۋىز ءسوز. اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان، جانىڭ كۇيگەندە ايتاتىن جالعىز ءسوز – “اكەڭنiڭ اۋزى” ەدi. ول ۇمىت بولعالى قاشان. ورىسشا بوعاۋىز ءسوزدi بويىمىزعا سiڭiرiپ العانىمىز سونشالىق، سونىڭ ارقاسىندا ورىسشا “سوزدiك قورىمىز” بايىپ، مولايا ءتۇستi. اللادان سوڭ ءوزiمiزدi ومiرگە اكەلگەن، اسا قاسيەتتi, قادiر تۇتاتىن انالارىمىز دا بوعاۋىزعا iلiنiپ كەتەدi. جانە بiزدiڭ تiلiمiزگە كiرiگiپ، ەكiنشi انا تiلiمiزگە اينالىپ كەتتi. ء“سوز بايلانىسى ءۇشiن” دەپ، وڭدى-سولدى كوپشiلiك ورىندا دا “اينالايىن” دەگەن ءسوزدiڭ ورنىنا قولدانا بەرەمiز. ونى تۇزدىقتاپ، دامدەپ، ويناتىپ، ويناقتاتىپ بوقتاعاندا، ورىستىڭ ءوزi بiزدiڭ قاسىمىزدا جiپ ەسە الماي قالادى. ورىسشا انايى ءسوزدi جiگiتتەرiمiزدi بىلاي قويىپ، قىزدارىمىز مايىستىرىپ تۇرىپ قولدانعاندا، ءوزiڭدi قويارعا جەر تاپپاي، جەردiڭ تەسiگi بولسا كiرiپ كەتە جازدايسىڭ.
قازاقتىڭ جاماندىعىن ايتساڭ شىعا بەرەدi. 2010 جىلى قازاقستاندا بالا ساتاتىن 40-تان استام اگەنتتiك بولعان. بiر بالانى 30-35 مىڭ دوللارعا ساتقان. سول كەزدە ساتىلعان بالا سانى 6014-كە جەتكەن. ونىڭ 5308-i – اقش-قا ساتىلعان. 126-سى – يرلاندياعا، 152-سi – يسپانياعا، 59-ى – گەرمانياعا، 45-i – فرانتسياعا ساتىلعان. “كوركەمتايلارىمىزدىڭ” كورiپ جاتقان جاي-كۇيi سوندا وسىنداي بولعان. قازiر بiلمەيمiن…
قازiرگi كەزدە دۇنيەجۇزiلiك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددسۇ) دەرەگi بويىنشا، قازاقستان ەلدەگi ازاماتتارىنىڭ ءوز ءومiرلەرiن قيۋى ء(وزiن-ءوزi ءولتiرۋi) بويىنشا ءۇشiنشi ورىن الادى. ال رەسپۋبليكادا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەڭ بiرiنشi ورىندا تۇرۋى دا جاڭالىق ەمەس.
قازاقستاندا جىل سايىن 170 مىڭنان استام ءسابي جاساندى تۇسiكتiڭ قۇربانى بولادى ەكەن. بۇل – رەسمي تiركەلگەن دەرەك. ال تiركەلمەگەنi قانشا؟! قۇربان بولعان ءسابيلەردiڭ كوپشiلiگi قازاقتار. مiنە بiزدiڭ ەلiمiزدەگi دەموگرافيانىڭ سىيقى وسىنداي. ال قازاقتاردىڭ تابيعي ءوسiمi, ياعني قازاق ايەلدەرiنiڭ تۋى تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزi ۇيات. بiزدiڭ حالقىمىز نەگە كوبەيمەيدi دەگەن ساۋال قازiر اركiمدi دە تولعاندىرادى. كەڭەس وداعى كەزiندە وزبەكستان حالقى بiزدەن از ەدi, قازiر 35 ملن-عا جەتتi. ال بiز سول كەزدە 17 ملن. ەدiك، قازiر دە سول 17 ملن. قانە ءوسiپ، وركەندەپ كەتكەنiمiز؟..
بiز ءوز قانداستارىمىزدى دا ءسۇيiپ، باۋىرىمىزعا تارتا المادىق. كەرiسiنشە، كەۋدەدەن يتەرiپ شەتتەتتiك. شەتەلدەردەگi قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىنا قاساقانا توسقاۋىل قويىپ، جولىن جاپتىق.
وسىندايدا مىنا بiر اڭىز ويعا ورالادى. ەۆرەي دەگەن جۇرت ۇزاق جىلدار ەگيپەتتiڭ قۇلاقكەستi قۇلى بولعان. اقىرىندا مۇسا پايعامبار سول جۇرتتى الىپ شىقتى. قۇمعا. ارى دا، بەرi دە كەزدiرiپ، كورمەگەن كورەسiنi كورسەتiپ، سول قۇمنان قىرىق جىل بويى شىعارماي قويعان. “و نەسi?”. سەبەبi بۇتiندەي جۇرتتىڭ دەنiن قۇلدىق جايلاپ العان. سولاردىڭ تۇگەل ءولiپ بiتكەنiن كۇتتi مۇسا. ءسويتتi دە، ولاردىڭ دەنi تازا تۋعان ۇرپاعىن الىپ شىقتى قۇمنان. قۇلدىقتى قۇمعا كومiپ كەتتi. ءسويتiپ، ەۆرەي سياقتى اسا اقىل-ويى تەرەڭ، رۋحى مىقتى، شەكسiز بiلiمدi ۇلتتى الىپ كەلدi دۇنيەگە.
قازاقتى دا وسىلاي قۇلدىق پسيحولوگيادان الىپ شىعاتىن بiرەۋ كەرەك. سوندا ولارعا ابايدىڭ ولەڭدەرi مەن عاقليالارىن ساناسىنا قۇيۋ ارقىلى قايتا تاربيەلەسە. ءسويتiپ، ولاردى ورىستىڭ قۇلدىعىنان الىپ شىعۋعا بولار ەدi. ءدال قازiر قازاق ورىستىڭ قۇلدىعىنان شىعا الار ءتۇرi كورiنبەيدi. ول ءۇشiن بiلiمدi, قاجىرلى، قايراتتى، ورىس يدەولوگياسىمەن لاستانباعان، بىلعانباعان جاڭا ۇلت جاساپ شىعارۋىمىز كەرەك.
راتبەك ارىنۇلى،
زەينەتكەر،
كوكپەكتi اۋدانى،
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
zhasalash.kz
پىكىر قالدىرۋ