«Orıs tärbiesin alğan bala wlt qızmetkeri bola almaydı»
kerey.kz
Biz qanşa reforma jasasaq ta bilim salasın tärtipke keltire almay älektenip kelemiz. Dwrısı, bolaşağımız – qazaq balalarına wlttıq tärbie bere almay jürmiz. Balanı qoyıp özimiz qwldıq psihologiyadan arıla almay-aq qoydıq. Sonıñ saldarınan da balalarımızdı orıs mektepterine oquğa beremiz. Täuelsizdik alğanımızğa jiırma jıldan assa da küni büginge deyin reseyşil piğıldan arılğanımız joq. Ötkende gazetterden mına bir derekterdi közim şalıp qaldı. Astana qalasında qazaq balalarınıñ 47 payızı orıs mektebinde bilim aluda. Almatıda 178 mektep bolsa, sonıñ 38-i ğana – qazaq mektebi. Al Almatıdağı qazaqtardıñ sanı – 70 payız. Almatıda 3 wyğır mektebi bar eken. Ondağı wyğır balalarınıñ 90 payızı wyğır mektebine baradı degen söz.
Respublika boyınşa däl qazir 16 573 mektepte oqıtu taza orıs tilinde jüredi. Sonda oqitındardıñ basım köpşiligi qazaq balaları. Orıs mektebinde oqığan qazaq balaları basın kesip alsañ da, qazaqşa söylemeydi. “Orıs tärbiesin alğan bala wlt qızmetkeri bola almaydı” degen sözdi sonau ötken ğasırdıñ jiırmasınşı jıldarı Jüsipbek Aymauıtov aytıp ketken. Qazaq balaların tek qana qazaq mektebinde oqıtu qajettigi turalı arnayı zañ qabıldau kerektigin gazetter jazuday-aq jazıp keledi. Biraq onı oqitın köz, tıñdaytın qwlaq joq.
Mektepterde oqu sapasınıñ köñil könşitpeytini de az aytılıp kele jatqan joq. Joğarğı sot törağası Qayrat Mämidiñ bir audandıq sud'yanı twrğızıp qoyıp: “Üş bet ükim jazıp, 72 qate jibergensiñ. Seniñ joğarğı bilimdi qalay alğanıñda şaruam joq, orta mektepti qalay bitirgeniñe tañım bar” – degen sözi el arasında anekdotqa aynalıp ketkeli qa-a-şan! Däl qazirgi mektepterdegi bilimniñ deñgeyi osılay bolsa, oğan ne aytasıñ?!
Jamannıñ jamanı – orıstıñ arağı. Alğaş araqtı ekinşi düniejüzilik soğıstan qaytqan äkelerimiz ben ağalarımız özderimen birge ala keldi. Aytularına qarağanda, şabuılğa şığar aldında üreydi jeñu üşin spirt işkizgen soldattarğa. Soldat qwtısı (flyajki) araqtan bosamaytın. Bes jıl boyı işkendikten be, üyge kelgen soñ da añsarları araqqa auıp twratın. Äkeden balağa jwqqan araq qanımızğa siñgeni sonday, orazamızdı araqpen aşatın halge jettik. Keyinnen araq tizgin bermey, wlttıq qasiretke aynalıp ketti.
Kezinde audandıq işki ister böliminde profilaktika jönindegi ağa inspektor bolıp istedim. Sonda köresini osı araq işkenderden kördim. Mas bolıp ärtürli qılmısqa wrınıp sottalıp ta, LTP-ğa (eñbekpen emdeu profilaktikası) ketip jatatındar da qazaqtar edi. Olarmen jekeley de äñgime ötkizemin. “Qoyam, endi araq işpeymin” – dep ant-su işedi. Biraq onısın tez wmıtadı. Erteñinde köşede köldeneñ tüsip, auzın it jalap jatadı. Namıstanasıñ, äri ayaysıñ…
Meniñ közimniñ jetkeni – araqqa qarsı emniñ joqtığı. Äsirese, äyelder araqtı qoya almaydı eken. Araqtı erik-jigeri mıqtı, özine sengender qana qoyadı. LTP-da maskünemderdi emdey almaydı, tek tegin jwmıs küşin paydalanadı. Semeyde olar kombayn jasau zauıtında tegin jwmıs istedi. Sol kezde Qazaqstan boyıınşa 28– 30 mıñ adam araqtan öledi eken. Bwl kişi-girim bir audannıñ halqı degen söz. Sol kezde bizdiñ audanda 350 maskünem, 47 naşaqor esepte twrdı. Sol araq işu äli de jalğasıp keledi. 2010 jılı Qazaqstanda 235 416 adam maskünem retinde esepte twrsa, qazir 200 mıñ adam esepte twradı eken.
Qazaqtıñ soñınan qalmay kele jatqan jamandıqtıñ tağı biri – orısşa boğauız söz. Ata-babamızdan kele jatqan, janıñ küygende aytatın jalğız söz – “äkeñniñ auzı” edi. Ol wmıt bolğalı qaşan. Orısşa boğauız sözdi boyımızğa siñirip alğanımız sonşalıq, sonıñ arqasında orısşa “sözdik qorımız” bayıp, molaya tüsti. Alladan soñ özimizdi ömirge äkelgen, asa qasietti, qadir twtatın analarımız da boğauızğa ilinip ketedi. Jäne bizdiñ tilimizge kirigip, ekinşi ana tilimizge aynalıp ketti. “Söz baylanısı üşin” dep, oñdı-soldı köpşilik orında da “aynalayın” degen sözdiñ ornına qoldana beremiz. Onı twzdıqtap, dämdep, oynatıp, oynaqtatıp boqtağanda, orıstıñ özi bizdiñ qasımızda jip ese almay qaladı. Orısşa anayı sözdi jigitterimizdi bılay qoyıp, qızdarımız mayıstırıp twrıp qoldanğanda, öziñdi qoyarğa jer tappay, jerdiñ tesigi bolsa kirip kete jazdaysıñ.
Qazaqtıñ jamandığın aytsañ şığa beredi. 2010 jılı Qazaqstanda bala satatın 40-tan astam agenttik bolğan. Bir balanı 30-35 mıñ dollarğa satqan. Sol kezde satılğan bala sanı 6014-ke jetken. Onıñ 5308-i – AQŞ-qa satılğan. 126-sı – Irlandiyağa, 152-si – Ispaniyağa, 59-ı – Germaniyağa, 45-i – Franciyağa satılğan. “Körkemtaylarımızdıñ” körip jatqan jay-küyi sonda osınday bolğan. Qazir bilmeymin…
Qazirgi kezde Düniejüzilik Densaulıq Saqtau wyımınıñ (DDSW) deregi boyınşa, Qazaqstan eldegi azamattarınıñ öz ömirlerin qiyuı (özin-özi öltirui) boyınşa üşinşi orın aladı. Al respublikada Şığıs Qazaqstan oblısınıñ eñ birinşi orında twruı da jañalıq emes.
Qazaqstanda jıl sayın 170 mıñnan astam säbi jasandı tüsiktiñ qwrbanı boladı eken. Bwl – resmi tirkelgen derek. Al tirkelmegeni qanşa?! Qwrban bolğan säbilerdiñ köpşiligi qazaqtar. Mine bizdiñ elimizdegi demografiyanıñ sıyqı osınday. Al qazaqtardıñ tabiği ösimi, yağni qazaq äyelderiniñ tuuı turalı aytudıñ özi wyat. Bizdiñ halqımız nege köbeymeydi degen saual qazir ärkimdi de tolğandıradı. Keñes Odağı kezinde Özbekstan halqı bizden az edi, qazir 35 mln-ğa jetti. Al biz sol kezde 17 mln. edik, qazir de sol 17 mln. Qane ösip, örkendep ketkenimiz?..
Biz öz qandastarımızdı da süyip, bauırımızğa tarta almadıq. Kerisinşe, keudeden iterip şettettik. Şetelderdegi qazaqtardıñ tarihi otanına oraluına qasaqana tosqauıl qoyıp, jolın japtıq.
Osındayda mına bir añız oyğa oraladı. Evrey degen jwrt wzaq jıldar Egipettiñ qwlaqkesti qwlı bolğan. Aqırında Mwsa payğambar sol jwrttı alıp şıqtı. Qwmğa. Arı da, beri de kezdirip, körmegen köresini körsetip, sol qwmnan qırıq jıl boyı şığarmay qoyğan. “O nesi?”. Sebebi bütindey jwrttıñ denin qwldıq jaylap alğan. Solardıñ tügel ölip bitkenin kütti Mwsa. Söytti de, olardıñ deni taza tuğan wrpağın alıp şıqtı qwmnan. Qwldıqtı qwmğa kömip ketti. Söytip, evrey siyaqtı asa aqıl-oyı tereñ, ruhı mıqtı, şeksiz bilimdi wlttı alıp keldi düniege.
Qazaqtı da osılay qwldıq psihologiyadan alıp şığatın bireu kerek. Sonda olarğa Abaydıñ öleñderi men ğaqliyaların sanasına qwyu arqılı qayta tärbielese. Söytip, olardı orıstıñ qwldığınan alıp şığuğa bolar edi. Däl qazir qazaq orıstıñ qwldığınan şığa alar türi körinbeydi. Ol üşin bilimdi, qajırlı, qayrattı, orıs ideologiyasımen lastanbağan, bılğanbağan jaña wlt jasap şığaruımız kerek.
Ratbek Arınwlı,
zeynetker,
Kökpekti audanı,
Şığıs Qazaqstan oblısı.
zhasalash.kz
Pikir qaldıru