«Орыс тәрбиесiн алған бала ұлт қызметкерi бола алмайды»
kerey.kz
Бiз қанша реформа жасасақ та бiлiм саласын тәртiпке келтiре алмай әлектенiп келемiз. Дұрысы, болашағымыз – қазақ балаларына ұлттық тәрбие бере алмай жүрмiз. Баланы қойып өзiмiз құлдық психологиядан арыла алмай-ақ қойдық. Соның салдарынан да балаларымызды орыс мектептерiне оқуға беремiз. Тәуелсiздiк алғанымызға жиырма жылдан асса да күнi бүгiнге дейiн ресейшiл пиғылдан арылғанымыз жоқ. Өткенде газеттерден мына бiр деректердi көзiм шалып қалды. Астана қаласында қазақ балаларының 47 пайызы орыс мектебiнде бiлiм алуда. Алматыда 178 мектеп болса, соның 38-i ғана – қазақ мектебi. Ал Алматыдағы қазақтардың саны – 70 пайыз. Алматыда 3 ұйғыр мектебi бар екен. Ондағы ұйғыр балаларының 90 пайызы ұйғыр мектебiне барады деген сөз.
Республика бойынша дәл қазiр 16 573 мектепте оқыту таза орыс тiлiнде жүредi. Сонда оқитындардың басым көпшiлiгi қазақ балалары. Орыс мектебiнде оқыған қазақ балалары басын кесiп алсаң да, қазақша сөйлемейдi. “Орыс тәрбиесiн алған бала ұлт қызметкерi бола алмайды” деген сөздi сонау өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдары Жүсiпбек Аймауытов айтып кеткен. Қазақ балаларын тек қана қазақ мектебiнде оқыту қажеттiгi туралы арнайы заң қабылдау керектiгiн газеттер жазудай-ақ жазып келедi. Бiрақ оны оқитын көз, тыңдайтын құлақ жоқ.
Мектептерде оқу сапасының көңiл көншiтпейтiнi де аз айтылып келе жатқан жоқ. Жоғарғы сот төрағасы Қайрат Мәмидiң бiр аудандық судьяны тұрғызып қойып: “Үш бет үкiм жазып, 72 қате жiбергенсiң. Сенiң жоғарғы бiлiмдi қалай алғаныңда шаруам жоқ, орта мектептi қалай бiтiргенiңе таңым бар” – деген сөзi ел арасында анекдотқа айналып кеткелi қа-а-шан! Дәл қазiргi мектептердегi бiлiмнiң деңгейi осылай болса, оған не айтасың?!
Жаманның жаманы – орыстың арағы. Алғаш арақты екiншi дүниежүзiлiк соғыстан қайтқан әкелерiмiз бен ағаларымыз өздерiмен бiрге ала келдi. Айтуларына қарағанда, шабуылға шығар алдында үрейдi жеңу үшiн спирт iшкiзген солдаттарға. Солдат құтысы (фляжки) арақтан босамайтын. Бес жыл бойы iшкендiктен бе, үйге келген соң да аңсарлары араққа ауып тұратын. Әкеден балаға жұққан арақ қанымызға сiңгенi сондай, оразамызды арақпен ашатын халге жеттiк. Кейiннен арақ тiзгiн бермей, ұлттық қасiретке айналып кеттi.
Кезiнде аудандық iшкi iстер бөлiмiнде профилактика жөнiндегi аға инспектор болып iстедiм. Сонда көресiнi осы арақ iшкендерден көрдiм. Мас болып әртүрлi қылмысқа ұрынып сотталып та, ЛТП-ға (еңбекпен емдеу профилактикасы) кетiп жататындар да қазақтар едi. Олармен жекелей де әңгiме өткiземiн. “Қоям, ендi арақ iшпеймiн” – деп ант-су iшедi. Бiрақ онысын тез ұмытады. Ертеңiнде көшеде көлденең түсiп, аузын ит жалап жатады. Намыстанасың, әрi аяйсың…
Менiң көзiмнiң жеткенi – араққа қарсы емнiң жоқтығы. Әсiресе, әйелдер арақты қоя алмайды екен. Арақты ерiк-жiгерi мықты, өзiне сенгендер қана қояды. ЛТП-да маскүнемдердi емдей алмайды, тек тегiн жұмыс күшiн пайдаланады. Семейде олар комбайн жасау зауытында тегiн жұмыс iстедi. Сол кезде Қазақстан бойыынша 28– 30 мың адам арақтан өледi екен. Бұл кiшi-гiрiм бiр ауданның халқы деген сөз. Сол кезде бiздiң ауданда 350 маскүнем, 47 нашақор есепте тұрды. Сол арақ iшу әлi де жалғасып келедi. 2010 жылы Қазақстанда 235 416 адам маскүнем ретiнде есепте тұрса, қазiр 200 мың адам есепте тұрады екен.
Қазақтың соңынан қалмай келе жатқан жамандықтың тағы бiрi – орысша боғауыз сөз. Ата-бабамыздан келе жатқан, жаның күйгенде айтатын жалғыз сөз – “әкеңнiң аузы” едi. Ол ұмыт болғалы қашан. Орысша боғауыз сөздi бойымызға сiңiрiп алғанымыз соншалық, соның арқасында орысша “сөздiк қорымыз” байып, молая түстi. Алладан соң өзiмiздi өмiрге әкелген, аса қасиеттi, қадiр тұтатын аналарымыз да боғауызға iлiнiп кетедi. Және бiздiң тiлiмiзге кiрiгiп, екiншi ана тiлiмiзге айналып кеттi. “Сөз байланысы үшiн” деп, оңды-солды көпшiлiк орында да “айналайын” деген сөздiң орнына қолдана беремiз. Оны тұздықтап, дәмдеп, ойнатып, ойнақтатып боқтағанда, орыстың өзi бiздiң қасымызда жiп есе алмай қалады. Орысша анайы сөздi жiгiттерiмiздi былай қойып, қыздарымыз майыстырып тұрып қолданғанда, өзiңдi қоярға жер таппай, жердiң тесiгi болса кiрiп кете жаздайсың.
Қазақтың жамандығын айтсаң шыға бередi. 2010 жылы Қазақстанда бала сататын 40-тан астам агенттiк болған. Бiр баланы 30-35 мың долларға сатқан. Сол кезде сатылған бала саны 6014-ке жеткен. Оның 5308-i – АҚШ-қа сатылған. 126-сы – Ирландияға, 152-сi – Испанияға, 59-ы – Германияға, 45-i – Францияға сатылған. “Көркемтайларымыздың” көрiп жатқан жай-күйi сонда осындай болған. Қазiр бiлмеймiн…
Қазiргi кезде Дүниежүзiлiк Денсаулық Сақтау ұйымының (ДДСҰ) дерегi бойынша, Қазақстан елдегi азаматтарының өз өмiрлерiн қиюы (өзiн-өзi өлтiруi) бойынша үшiншi орын алады. Ал республикада Шығыс Қазақстан облысының ең бiрiншi орында тұруы да жаңалық емес.
Қазақстанда жыл сайын 170 мыңнан астам сәби жасанды түсiктiң құрбаны болады екен. Бұл – ресми тiркелген дерек. Ал тiркелмегенi қанша?! Құрбан болған сәбилердiң көпшiлiгi қазақтар. Мiне бiздiң елiмiздегi демографияның сыйқы осындай. Ал қазақтардың табиғи өсiмi, яғни қазақ әйелдерiнiң тууы туралы айтудың өзi ұят. Бiздiң халқымыз неге көбеймейдi деген сауал қазiр әркiмдi де толғандырады. Кеңес Одағы кезiнде Өзбекстан халқы бiзден аз едi, қазiр 35 млн-ға жеттi. Ал бiз сол кезде 17 млн. едiк, қазiр де сол 17 млн. Қане өсiп, өркендеп кеткенiмiз?..
Бiз өз қандастарымызды да сүйiп, бауырымызға тарта алмадық. Керiсiнше, кеудеден итерiп шеттеттiк. Шетелдердегi қазақтардың тарихи отанына оралуына қасақана тосқауыл қойып, жолын жаптық.
Осындайда мына бiр аңыз ойға оралады. Еврей деген жұрт ұзақ жылдар Египеттiң құлақкестi құлы болған. Ақырында Мұса пайғамбар сол жұртты алып шықты. Құмға. Ары да, берi де кездiрiп, көрмеген көресiнi көрсетiп, сол құмнан қырық жыл бойы шығармай қойған. “О несi?”. Себебi бүтiндей жұрттың денiн құлдық жайлап алған. Солардың түгел өлiп бiткенiн күттi Мұса. Сөйттi де, олардың денi таза туған ұрпағын алып шықты құмнан. Құлдықты құмға көмiп кеттi. Сөйтiп, еврей сияқты аса ақыл-ойы терең, рухы мықты, шексiз бiлiмдi ұлтты алып келдi дүниеге.
Қазақты да осылай құлдық психологиядан алып шығатын бiреу керек. Сонда оларға Абайдың өлеңдерi мен ғақлияларын санасына құю арқылы қайта тәрбиелесе. Сөйтiп, оларды орыстың құлдығынан алып шығуға болар едi. Дәл қазiр қазақ орыстың құлдығынан шыға алар түрi көрiнбейдi. Ол үшiн бiлiмдi, қажырлы, қайратты, орыс идеологиясымен ластанбаған, былғанбаған жаңа ұлт жасап шығаруымыз керек.
Ратбек Арынұлы,
зейнеткер,
Көкпектi ауданы,
Шығыс Қазақстан облысы.
zhasalash.kz
Пікір қалдыру