مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ بەتكە ۇستار تالاي ازاماتى ءدارىس العان «عاليا» مەدرەسەسىن سالۋعا قاتىسقان مەتسەنات، ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان، ۋفا گۋبەرنياسىنداعى جاۋاپتى قىزمەت يەسى، العاشقى دۋمانىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋشى ءھام پاتشالىق رەجيمنىڭ تۇركىستاندىق زيالى قاۋىمدى قاققا جارۋ ارەكەتىن اشكەرەلەۋشى ساياساتكەر. بۇل – ءوز زامانىندا ءىرى قۇبىلىسقا اينالسا دا، سوۆەت كەزەڭىندە ۇمىت قالعان «تۇركى-مۇسىلمان قايراتكەرلىگىنىڭ» ءبىر بەلگىسى سالىمگەرەي ءجانتوريننىڭ قىسقاشا سيپاتتاماسى.حان تۇقىمىنا جاتاتىن ايگىلى جانتوريندەر اۋلەتىنەن تاراعان سالىمگەرەي سەيىتحانۇلى ءجانتورين 1864 جىلى ۋفا گۋبەرنياسىندا دۇنيەگە كەلدى.

19-عاسىردىڭ سوڭى مەن 20-عاسىردىڭ باسىنداعى تۇركى-مۇسىلمان قوزعالىسىن زەرتتەگەن تاتار، باشقۇرت جانە قازاق تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە سالىمگەرەي ءجانتورين ءىرى جەر يەلەنۋشى، مەتسەنات جانە اسا

كورنەكتى تۇركى-مۇسىلمانشىل قوعام قايراتكەرى رەتىندە قاراستىرىلادى.

عۇمىرى ۋفا، ماسكەۋ، سانكت-پەتەربۋرگ جانە قازان قالالارىندا وتكەنىمەن سالىمگەرەي ءجانتوريننىڭ قوعامدىق قىزمەتى رەسەيدەگى تۇركى-مۇسىلمانداردىڭ، ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا ارنالدى.

اۋەلى ورىنبور گيمنازياسىن تامامداعان ول كەيىننەن ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتى مەن سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن (1889) ءبىتىردى.

25 جاسىندا رەسەيدەگى تانىمال ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ديپلومىمەن ۋفا گۋبەرنياسىنا قايتا ورالىپ، بەلەبەي ۋەزىنىڭ ميروۆوي سۋدياسى قىزمەتىنە كىرىستى. 1894-1906 جىلدارى سول ۋەزدە زەمستۆو باستىعى، شارۋالار ءىسى بويىنشا گۋبەرنيالىق كەڭەس مۇشەسى قىزمەتىن اتقاردى.

سالىمگەرەي ءجانتوريننىڭ كەيىنگى تاعدىرىنا ءدال وسى كەزەڭدە ۋفا قالاسىنا شوعىرلانىپ، رەسەيدەگى تۇركى-مۇسىلمان جۇرتىنىڭ جوعىن جوقتاۋشى رەتىندە

تانىلا باستاعان ءجاديدشىل تاتار-باشقۇرت ينتەلليگەنتسياسىنىڭ باعىت-باعدارى ايرىقشا ىقپال ەتتى.

رەسەي يمپەرياسىنىڭ ورىستاندىرۋ، شوقىندىرۋ ساياساتىنىڭ بەلەڭ الىپ، «بۇراتانا حالىقتار» جەرىن تارتىپ الا باستاۋى تۇركى-مۇسىلمان جۇرتىنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى، وقىعان زيالى قاۋىمنىڭ بيلىككە قارسى كۇرەسىن كۇشەيتتى. سالىمگەرەي ءجانتورين پاتشا وكىمەتىنە قارسى وپپوزيتسيادا بولعان وسىنداي ساياسي كۇشتەردىڭ جۇمىسىنا 1905 جىلدان باستاپ بەلسەنە ارالاستى.

مەتسەنات

1904 جىلى ءابدۋراشيد يبراگيموۆكە «اۆتونوميا» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىن جارىققا شىعارۋعا جاردەمدەسكەن سالىمگەرەي ءجانتورين ۋاقىت وتە ەلدەگى ساياسي-اعارتۋشىلىق ىستەرگە قارجى جۇمساي باستادى.

اتاقتى «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ قۇرىلىسىنا قارجى ءبولىپ، قامقورشىلار كەڭەسىنە مۇشە بولعانداردىڭ دا ءبىرى – سالىمگەرەي ءجانتورين.

مىرجاقىپ دۋلاتوۆ «وسى كۇنى قازاق اراسىنداعى ءتاۋىر مۇعالىمدەردىڭ كوبى مەدرەسە «عاليانىڭ» جەمىسى» دەپ جازعان ەدى.

سالىمگەرەي ءجانتورين 1906 جىلى ۋفا قالاسىنداعى «مۇسىلمان قايىرىمدىلىق قوعامىنىڭ» توراعاسى بولىپ سايلاندى. ءدىني-ساياسي «ءال-عالامي ءال-يسلامي» («مۇسىلمان الەمى») گازەتىنە قۇرىلتايشىلىق ەتكەن ول، گازەتتىڭ يدەيالىق باعىت-باعدارىن بەلگىلەۋگە تىكەلەي ارالاستى.

سونىمەن قاتار ول ۋفا گۋبەرنيالىق زەمستۆو باسقارماسى جانىنداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن باستاۋىش مۇسىلمان مەكتەبى تۋرالى كەڭەسكە قاتىستى، ۋفاداعى مۇسىلمان قارتتار مەن جەتىم بالالار ءۇيى قامقورشىلار كەڭەسىنىڭ، مۇسىلمان كەدەيلەر جونىندەگى قامقورشىلار باسقارماسىنىڭ مۇشەسى بولدى.

رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ تۇڭعىش سەزى

1905 جىلعى رەۆوليۋتسيا مەن سامودەرجاۆيەنىڭ ساياسي رەجيمدى ءبىرشاما جۇمسارتۋى رەسەيدەگى تۇركى-مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ساياسي-قۇقىقتىق ماسەلەلەر كوتەرىپ، بيلىككە اشىق تالاپ قويۋىنا جول اشتى.

قولايلى جاعدايدى پايدالانۋعا ۇمتىلعان ەدىل، ورال، قىرىم، كاۆكاز جانە قازاق ءۋالاياتتارىنىڭ زيالى قاۋىمى بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سەزىن وتكىزۋدى، ءسويتىپ الدا كەلە جاتقان مەملەكەتتىك دۋما سايلاۋى قارساڭىندا بىرىڭعاي ساياسات ۇستانۋدى كوزدەدى.

وسى رەتتە سالىمگەرەي ءجانتورين بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمانداردىڭ العاشقى سەزىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بىرىنە اينالدى. 1905 جىلعى اقپاندا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وتكەن مۇسىلماندار ءماجىلىسىنىڭ شەشىمىمەن سول جىلعى تامىزدا بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمانداردىڭ ءبىرىنشى سەزى نيجني نوۆگورود قالاسىندا استىرتىن جاعدايدا ءوتتى.

سەزد دەلەگاتتارى پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىن، مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ قۇقىقتارى جىلدان-جىلعا شەكتەلىپ بارا جاتقاندىعىن سىنعا الدى. ولار بۇدان بىلاي رەسەي ازاماتتارىنىڭ تىلىنە، دىنىنە، ناسىلىنە، ۇلتىنا، جىنىسىنا قاراماي تەڭ قۇقىقتا بولۋىن تالاپ ەتكەن شەشىم قابىلداپ، تامىزدىڭ 15-ءىن جىل سايىن مۇسىلمان ەلدى مەكەندەرىندە اتاپ ءوتۋدى ۇيعاردى.

«يتتيفاق ءال-مۋسليمۋن»

ارادا بەس اي وتىسىمەن، 1906 جىلى 15-23 اقپان ارالىعىندا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمانداردىڭ ەكىنشى سەزىنىڭ وتكىزىلۋى – تۇركى-مۇسىلمان ينتەلليگەنتسياسىنىڭ رەسەيدەگى ساياسي پروتسەستەرگە بەلسەندى

ارالاسۋعا كىرىسكەنىن كورسەتەدى. سەزگە قاتىسقان 100-دەن استام دەلەگاتتىڭ ىشىندە سالىمگەرەي ءجانتورين، ءۋاليتحان تاناشەۆ، شايماردان قوسشىعۇلوۆ سياقتى قازاق زيالىلارى بولدى.

رەسەيدەگى تۇركى-مۇسىلمان جۇرتىنىڭ قۇقىعىن قورعايتىن «يتتيفاق ءال-مۋسليمۋن» («مۇسىلماندار وداعى») پارتياسىنىڭ 23 تارماقتان تۇراتىن جارعىسى وسى سەزدە قابىلداندى. جارعى بويىنشا «رەسەي مۇسىلماندارى وداعىنىڭ» 16 قالادا، سونىڭ ىشىندە ورىنبوردا، استراحاندا، ورالدا، ومبىدا، قىزىلجاردا، سەمەيدە، ۆەرنىيدا، تاشكەنتتە، اشحابادتا بولىمشەلەرى قۇرىلاتىن بولدى. سەزد دەلەگاتتارى مەملەكەتتىك دۋماعا سايلاۋ كەزەڭىندەگى مۇسىلمانداردىڭ تاكتيكاسىن تالقىلاپ، كونستيتۋتسيالىق-دەموكراتيالىق پارتيامەن وداق قۇرۋعا شاقىرعان قارار قابىلدادى.

الايدا «يتتيفاق ءال-مۋسليمۋن» پارتياسى مەملەكەتتىك دۋما سايلاۋىنا دەيىن ءوز باعدارلاماسىن قابىلداي المادى. 1906 جىلى ناۋرىز ايىندا سايلاۋ كامپانياسى باستالىپ كەتتى.

ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋمادا

رەسەيدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق-مونارحيالىق جولعا ءتۇسۋىن ايگىلەگەن العاشقى مەملەكەتتىك دۋما 1906 جىلعى ءساۋىردىڭ 27-سىنەن شىلدەنىڭ 9-ىنا دەيىن، نەبارى 72 كۇن جۇمىس ىستەدى. ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋماعا قازاق وكىلدەرىنەن ءتورت دەپۋتات – احمەت ءبىرىمجانوۆ (تورعاي وبلىسى),

الپىسباي قالمەنوۆ (ورال وبلىسى), ءاليحان بوكەيحانوۆ (سەمەي وبلىسى), شايماردان قوسشىعۇلوۆ (اقمولا وبلىسى) سايلاندى. قازاق جەرىنەن تىسقارى ءوڭىر – ۋفا گۋبەرنياسىنان سالىمگەرەي ءجانتورين دەپۋتات بولدى. كانديداتۋراسىن «يتتيفاق» پارتياسى اتىنان ۇسىنۋىنا بايلانىستى ۋفا گۋبەرناتورى ونى قىزمەتىنەن الىپ تاستادى.

«يتتيفاق ءال-مۋسليمۋن» پارتياسى دۋماداعى مۇسىلمان دەپۋتاتتاردى بىرىكتىرۋگە باستاماشى بولدى. ءدىني-ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا قۇرىلعان بۇل فراكتسيا 24 مۇسىلمان دەپۋتاتتان قۇرالدى. جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى ءالي-ماردان-بەك توپچيباش فراكتسيا توراعاسى، ال سالىمگەرەي ءجانتورين بيۋرو مۇشەسى بولىپ سايلاندى. ءجانتورين قوس كوميسسيانىڭ – اگرارلىق جانە رەتتەۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىنا ەندى.

ءتۇرلى توسقاۋىلدارعا قاراماستان 80 پايىزى وپپوزيتسيادان قۇرالعان ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋما ۇكىمەتپەن اشىق تەكەتىرەسكە تۇسۋىنە بايلانىستى 1906 جىلى 9 شىلدەدە ءىى نيكولاي پاتشانىڭ مانيفەسىنەن كەيىن تاراتىلدى.

ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ تاراتىلۋىن زاڭسىز دەپ تانىعان دەپۋتاتتار 1906 جىلى 9-10 شىلدەدە ۆىبورگ قالاسىنا جينالىپ «حالىق وكىلدەرىنەن حالىققا» دەپ اتالاتىن ۇندەۋگە قول قويعان 200-گە جۋىق دەپۋتات اراسىندا سالىمگەرەي ءجانتورين دە بار ەدى.

1907 جىلى جەلتوقساندا ۇندەۋگە قول قويۋشىلار سوتقا تارتىلدى، ونىڭ ىشىندە 167 ادام 3 ايعا اباقتىعا جابىلىپ، مۇنان بىلاي دۋماعا مۇشە بولۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى.

تاريحي زەرتتەۋدىڭ بايانداۋىنشا، «وسى پارلامەنتتىك فراكتسيا ون جىلدىڭ ىشىندە (1906-1917 جىلدار) مۇسىلمان قوعامىنىڭ پروگرەسسيۆتى كۇشتەرىنىڭ ارقاسۇيەر تىرەگى بولدى. رەسەيدەگى 20 ميلليونعا جۋىق تۇركى-مۇسىلمان حالقىنىڭ ارمان-مۇددەسى مەن تىلەگى دۋماداعى مۇسىلمان فراكتسياسىنىڭ ءىس-قيمىلىندا كورىنىس تاپتى (مۋسۋلمانسكيە دەپۋتاتى گوسۋدارستۆەننوي دۋمى روسسي. 1906-1917, ۋفا، 1998 گ.)

«ورتاق تۇركى ءتىلى وقىتىلسىن!»

مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ تاراتىلۋى ەندىگى ءىس-ارەكەتتەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن 1906 جىلعى تامىزدا بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمانداردىڭ ءۇشىنشى سەزىن وتكىزدى. نيجني نوۆگورودتا وتكەن بۇل سەزگە كەلگەن دەلەگاتتار الدىڭعى سەزدەردەن الدەنەشە ەسە كوبەيىپ، 800 ادامعا جەتتى.

سەزد جۇمىسى «ءتارجىمان»، «ۆاكىت»، «يولدىز»، «ازات حالىق»، «باكۋ»، «ورەنبۋرگسكي كراي» سەكىلدى مۇسىلمان حالىقتاردىڭ تانىمال گازەتتەرىندە جاريالانىپ، مۇسىلمان حالىقتاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزدى. وسى سەزدە «يتتيفاق ءال-مۋسليمۋننىڭ» پارتيا رەتىندەگى ۇيىسۋى اياقتالىپ، باعدارلاماسى قابىلداندى، ورتالىق كوميتەتى سايلاندى.

سالىمگەرەي ءجانتورين سەزدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. سەزدە پارتيانىڭ 15 مۇشەدەن تۇراتىن ورتالىق كوميتەتى انىقتالدى. جاديدشىلدىكتىڭ بەلگىلى يدەولوگتارىمەن قاتار سالىمگەرەي ءجانتورين مەن شايماردان قوسشىعۇلوۆ تا ورتالىق كوميتەت مۇشەسى بولىپ سايلاندى.

وسىلايشا ەكىنشى مەملەكەتتىك دۋما سايلاۋىنىڭ قارساڭىندا «يتتيفاق ءال-مۋسليمۋن» پارتياسىنىڭ جەتەكشىلەرى پارلامەنتتىك جۇمىس تۇرپاتىنا كوشۋگە ۇمتىلدى. پارتيانىڭ باعدارلاماسىندا «ازاماتتارىنىڭ دىنىنە، ناسىلىنە، ۇلتىنا، جىنىسىنا قاراماي زاڭ الدىندا تەڭدىگى» قاراستىرىلىپ، ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا يدەياسى العاش رەت جاريا تۇرعىدا ايتىلدى.

سەزدە وقۋ ماسەلەسى بويىنشا 33 تارماقتان تۇراتىن قارار قابىلداندى. وندا مۇسىلمان بالالار ءۇشىن بارلىق ەلدى مەكەندەردە باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپتەر اشۋ، وقۋدى اراب گرافيكاسى نەگىزىندە انا تىلىندە جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. مۇسىلماندار بىرلىگىن ارتتىرا ءتۇسۋ ماقساتىندا سەزد «ورتاق تۇركى ءتىلى» بارلىق مەكتەپتەردە وقىتىلسىن دەگەن شەشىم قابىلدادى. دەلەگاتتار «بارلىق مۇفتيلەر سايلانسىن; قازاق وبلىستارىنىڭ ءدىني ىستەرى ورىنبور مۇفتيلىگىنە تاپسىرىلسىن; تۇركىستاندا ءوز الدىنا جەكە مۇفتيلىك اشىلسىن» دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.

شەتتەتىلۋ

ۆىبورگ ۇندەۋىنەن كەيىن «يتتيفاق ءال-مۋسليمۋن» پارتياسىنا قارسى توسقاۋىلدار كۇشەيىپ، پاتشا وكىمەتى سالىمگەرەي ءجانتوريننىڭ ۇستىنەن

قىلمىستىق ءىس قوزعاۋعا تىرىستى. جوعارىدا اتالعان سوت شەشىمى بويىنشا وعان ەكىنشى مەملەكەتتىك دۋما سايلاۋىنا قاتىسۋعا تىيىم سالىندى.

«يتتيفاق ءال-مۋسليمۋن» پارتياسىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە سالىمگەرەي ءجانتورين ەكىنشى دۋماداعى مۇسىلمان فراكتسياسىمەن سىرتتاي بايلانىس ورناتتى. 1911 جىلى ۋفادا اراب، پارسى جانە تاتار تەرميندەرىنىڭ «لۇعات» اتتى سوزدىگىن جاساپ شىقتى.

1907 جىلعى ماۋسىمنىڭ 3-ىندەگى پاتشا جارلىعىنا سايكەس تۇركىستان ولكەسىنەن دۋماعا دەپۋتات سايلاۋعا تىيىم سالىنعاندىقتان ءجانتورين سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى مۇستافا شوقايعا ۋفادا جەرىنىڭ ءبىر بولىگىن تارتۋ ەتىپ، جەر يەسى رەتىندە سايلاۋعا قاتىستىرۋدى ويلاستىردى.

سالىمگەرەي ءجانتورين ءتورتىنشى مەملەكەتتىك دۋماداعى مۇسىلمان فراكتسياسىنىڭ مۇشەلەرىمەن بىرگە بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان سەزىن وتكىزۋگە دە

اتسالىستى. وسى جىلى ماۋسىمدا وتكەن بۇل سەزگە 35 قازاق دەپۋتات قاتىستى.

تۇركى-مۇسىلمان پارتياسىنىڭ ءىس-ارەكەتىن شەكتەپ، جاديدشىلدەر مەن قاديمشىلدەردىڭ اراسىنداعى جىكتى ۇلعايتۋعا تىرىسقان پاتشا وكىمەتى 1914 جىلى «يتتيفاق ءال-مۋسليمۋن» پارتياسىنا بالاما كۇش رەتىندە «سيرات ۋل-مۋستاقيم» («تۋرا جول») اتتى مۇسىلمان پارتياسىن قۇردى.

وسى كەزەڭدى زەرتتەگەن تاريحشى ساۋلەبەك رۇستەموۆتىڭ جازۋىنشا، سالىمگەرەي ءجانتورين بۇل ساياسي تەحنولوگيانىڭ توركىنىن بىردەن اڭداپ، بىرنەشە مالىمدەمە جاسايدى، ۇندەۋ تاراتادى.

ءجانتورين 1916 جىلى ءتورتىنشى شاقىرىلعان مەملەكەتتىك دۋماداعى مۇسىلمان فراكتسياسىنىڭ بيۋروسىندا قىزمەت ەتىپ، قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونوميكالىق «ءميللات» گازەتىن شىعاردى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مايدانىنىڭ جۇمىسىنا تۇركىستان ولكەسى مەن قازاق ءۋالاياتتارىنان الىنعان ادامداردىڭ حال-احۋالى جايلى مالىمەتتەر جيناستىرادى.

1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن الاش-وردا ۇكىمەتىنە قولداۋ ءبىلدىرىپ، الاش جەتەكشىلەرمەن بايلانىس ورناتتى. ەدىل-ورال اۆتونومياسىنىڭ ۇلتتىق جينالىسىنا ء(ميللات ءمادجليسي) دەپۋتات بولىپ سايلانىپ، ۋفاداعى ساياسي جۇمىستاردىڭ ورتاسىندا ءجۇردى.

1920 جىلداردان باستاپ سالىمگەرەي ءجانتوريننىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى ازايىپ، 1920-1923 جىلدارى يركۋتسكىدە ستاتيست قىزمەتىن اتقاردى. 1924 جىلى ماسكەۋگە اۋىستى، 1925 جىلى قازان قالاسىنا بارىپ، تاتار اسسر ساۋدا حالىق كوميسارياتىندا جۇمىس ىستەدى. جات جەردە ءجۇرىپ تۇركى-مۇسىلمان

جۇرتىنىڭ، قازاق ەلىنىڭ تەڭدىگىن كوكسەگەن قايراتكەر 1926 جىلى مامىردىڭ 14-ىندە جۇمباق جاعدايدا قازا بولدى.

عۇمىرىن تۇركى-مۇسىلمان جۇرتشىلىعىنىڭ قۇقىن قورعاۋعا ارنالعان قازاق قايراتكەرىنىڭ باسشىلىق قىزمەتتەردەن تارتىنۋىنا بولشەۆيكتىك ساياسات ىقپال ەتتى.

پاتشا وكىمەتى سەكىلدى سوۆەت وكىمەتى دە تۇركى-مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ بىرلىگىنەن قاۋىپتەنىپ، بەلگىلى قايراتكەرلەردى «تۇرىكشىل»، «يسلامشىل» دەگەن ات قويىپ، ايدار تاقتى، قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتتى. از عانا ۋاقىت تاريح ساحناسىنا شىقسا دا، پاسسيونارلى تۇلعالارى ارقىلى كوپتىڭ ەسىندە قالعان «تۇركى-مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ساياسي كۇرەس كەزەڭى» وسىلاي اياقتالدى. كوپ ۇزاماي بۇل ۇعىمدى 1930-جىلدارداعى ءستاليننىڭ بۇرىنعى تۇركىستان ولكەسى مەن قازاق ءۋالاياتتارىندا جاڭادان ۇلت جاساۋ ساياساتى ءبىرجولا تاس-تالقان ەتتى. وسىلايشا سالىمگەرەي ءجانتوريننىڭ بەينەسى دە كومەسكىلەنە ءتۇستى. ال سوۆەت وداعى قۇلاي سالا قايتا تالقىلانا باستاعان «تۇركى بىرلىگى» يدەياسى ءسوز جۇزىندە قالىپ قويدى.

اسىلحان ماماشۇلى

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى