Mwsılman qauımınıñ betke wstar talay azamatı däris alğan «Ğaliya» medresesin saluğa qatısqan mecenat, Mäskeu men Sankt-Peterburg universitetin tämamdağan, Ufa guberniyasındağı jauaptı qızmet iesi, alğaşqı Dumanıñ deputatı bolıp saylanğan mwsılman qauımınıñ qwqığın qorğauşı häm patşalıq rejimniñ türkistandıq ziyalı qauımdı qaqqa jaru äreketin äşkereleuşi sayasatker. Bwl – öz zamanında iri qwbılısqa aynalsa da, sovet kezeñinde wmıt qalğan «türki-mwsılman qayratkerliginiñ» bir belgisi Sälimgerey Jantörinniñ qısqaşa sipattaması.Han twqımına jatatın äygili Jantörinder äuletinen tarağan Sälimgerey Seyithanwlı Jantörin 1864 jılı Ufa guberniyasında düniege keldi.

19-ğasırdıñ soñı men 20-ğasırdıñ basındağı türki-mwsılman qozğalısın zerttegen tatar, başqwrt jäne qazaq tarihşılarınıñ eñbekterinde Sälimgerey Jantörin iri jer ielenuşi, mecenat jäne asa

körnekti türki-mwsılmanşıl qoğam qayratkeri retinde qarastırıladı.

Ğwmırı Ufa, Mäskeu, Sankt-Peterburg jäne Qazan qalalarında ötkenimen Sälimgerey Jantörinniñ qoğamdıq qızmeti Reseydegi türki-mwsılmandardıñ, onıñ işinde qazaq halqınıñ qwqığın qorğauğa arnaldı.

Äueli Orınbor gimnaziyasın tämamdağan ol keyinnen Mäskeu universitetiniñ fizika-matematika fakul'teti men Sankt-Peterburg universitetiniñ zañ fakul'tetin (1889) bitirdi.

25 jasında Reseydegi tanımal universitetterdiñ diplomımen Ufa guberniyasına qayta oralıp, Belebey ueziniñ mirovoy sud'yası qızmetine kiristi. 1894-1906 jıldarı sol uezde zemstvo bastığı, şarualar isi boyınşa guberniyalıq keñes müşesi qızmetin atqardı.

Sälimgerey Jantörinniñ keyingi tağdırına däl osı kezeñde Ufa qalasına şoğırlanıp, Reseydegi türki-mwsılman jwrtınıñ joğın joqtauşı retinde

tanıla bastağan jädidşil tatar-başqwrt intelligenciyasınıñ bağıt-bağdarı ayrıqşa ıqpal etti.

Resey imperiyasınıñ orıstandıru, şoqındıru sayasatınıñ beleñ alıp, «bwratana halıqtar» jerin tartıp ala bastauı türki-mwsılman jwrtınıñ narazılığın tuğızdı, oqığan ziyalı qauımnıñ bilikke qarsı küresin küşeytti. Sälimgerey Jantörin patşa ökimetine qarsı oppoziciyada bolğan osınday sayasi küşterdiñ jwmısına 1905 jıldan bastap belsene aralastı.

MECENAT

1904 jılı Äbduraşid Ibragimovke «Avtonomiya» dep atalatın eñbegin jarıqqa şığaruğa järdemdesken Sälimgerey Jantörin uaqıt öte eldegi sayasi-ağartuşılıq isterge qarjı jwmsay bastadı.

Ataqtı «Ğaliya» medresesiniñ qwrılısına qarjı bölip, qamqorşılar keñesine müşe bolğandardıñ da biri – Sälimgerey Jantörin.

Mirjaqıp Dulatov «Osı küni qazaq arasındağı täuir mwğalimderdiñ köbi medrese «Ğaliyanıñ» jemisi» dep jazğan edi.

Sälimgerey Jantörin 1906 jılı Ufa qalasındağı «Mwsılman qayırımdılıq qoğamınıñ» törağası bolıp saylandı. Dini-sayasi «Äl-Ğalami äl-Islami» («Mwsılman älemi») gazetine qwrıltayşılıq etken ol, gazettiñ ideyalıq bağıt-bağdarın belgileuge tikeley aralastı.

Sonımen qatar ol Ufa guberniyalıq zemstvo basqarması janındağı jalpı bilim beretin bastauış mwsılman mektebi turalı keñeske qatıstı, Ufadağı mwsılman qarttar men jetim balalar üyi qamqorşılar keñesiniñ, mwsılman kedeyler jönindegi qamqorşılar basqarmasınıñ müşesi boldı.

RESEY MWSILMANDARINIÑ TWÑĞIŞ S'EZİ

1905 jılğı revolyuciya men samoderjavieniñ sayasi rejimdi birşama jwmsartuı Reseydegi türki-mwsılman halıqtarınıñ sayasi-qwqıqtıq mäseleler köterip, bilikke aşıq talap qoyuına jol aştı.

Qolaylı jağdaydı paydalanuğa wmtılğan Edil, Oral, Qırım, Kavkaz jäne qazaq uälayattarınıñ ziyalı qauımı bükilreseylik mwsılmandar s'ezin ötkizudi, söytip alda kele jatqan Memlekettik duma saylauı qarsañında birıñğay sayasat wstanudı közdedi.

Osı rette Sälimgerey Jantörin bükilreseylik mwsılmandardıñ alğaşqı s'ezin wyımdastıruşılardıñ birine aynaldı. 1905 jılğı aqpanda Sankt-Peterburg qalasında ötken mwsılmandar mäjilisiniñ şeşimimen sol jılğı tamızda bükilreseylik mwsılmandardıñ birinşi s'ezi Nijniy Novgorod qalasında astırtın jağdayda ötti.

S'ezd delegattarı patşa ökimetiniñ otarşıldıq sayasatın, mwsılman halıqtarınıñ qwqıqtarı jıldan-jılğa şektelip bara jatqandığın sınğa aldı. Olar bwdan bılay Resey azamattarınıñ tiline, dinine, näsiline, wltına, jınısına qaramay teñ qwqıqta boluın talap etken şeşim qabıldap, tamızdıñ 15-in jıl sayın mwsılman eldi mekenderinde atap ötudi wyğardı.

«ITTIFAQ ÄL-MUSLIMUN»

Arada bes ay ötisimen, 1906 jılı 15-23 aqpan aralığında Sankt-Peterburg qalasında Bükilreseylik mwsılmandardıñ ekinşi s'eziniñ ötkizilui – türki-mwsılman intelligenciyasınıñ Reseydegi sayasi procesterge belsendi

aralasuğa kiriskenin körsetedi. S'ezge qatısqan 100-den astam delegattıñ işinde Sälimgerey Jantörin, Uälithan Tanaşev, Şaymardan Qosşığwlov siyaqtı qazaq ziyalıları boldı.

Reseydegi türki-mwsılman jwrtınıñ qwqığın qorğaytın «Ittifaq äl-muslimun» («Mwsılmandar odağı») partiyasınıñ 23 tarmaqtan twratın jarğısı osı s'ezde qabıldandı. Jarğı boyınşa «Resey mwsılmandarı odağınıñ» 16 qalada, sonıñ işinde Orınborda, Astrahanda, Oralda, Ombıda, Qızıljarda, Semeyde, Vernıyda, Taşkentte, Aşhabadta bölimşeleri qwrılatın boldı. S'ezd delegattarı Memlekettik dumağa saylau kezeñindegi mwsılmandardıñ taktikasın talqılap, Konstituciyalıq-demokratiyalıq partiyamen odaq qwruğa şaqırğan qarar qabıldadı.

Alayda «Ittifaq äl-muslimun» partiyası Memlekettik duma saylauına deyin öz bağdarlamasın qabılday almadı. 1906 jılı naurız ayında saylau kampaniyası bastalıp ketti.

BİRİNŞİ MEMLEKETTİK DUMADA

Reseydegi memlekettik basqarudıñ konstituciyalıq-monarhiyalıq jolğa tüsuin äygilegen alğaşqı Memlekettik duma 1906 jılğı säuirdiñ 27-sinen şildeniñ 9-ına deyin, nebäri 72 kün jwmıs istedi. Birinşi Memlekettik dumağa qazaq ökilderinen tört deputat – Ahmet Birimjanov (Torğay oblısı),

Alpısbay Qalmenov (Oral oblısı), Älihan Bökeyhanov (Semey oblısı), Şaymardan Qosşığwlov (Aqmola oblısı) saylandı. Qazaq jerinen tısqarı öñir – Ufa guberniyasınan Sälimgerey Jantörin deputat boldı. Kandidaturasın «Ittifaq» partiyası atınan wsınuına baylanıstı Ufa gubernatorı onı qızmetinen alıp tastadı.

«Ittifaq äl-muslimun» partiyası Dumadağı mwsılman deputattardı biriktiruge bastamaşı boldı. Dini-wlttıq erekşelikteri boyınşa qwrılğan bwl frakciya 24 mwsılman deputattan qwraldı. Jasırın dauıs beru arqılı Äli-Mardan-bek Topçibaş frakciya törağası, al Sälimgerey Jantörin byuro müşesi bolıp saylandı. Jantörin qos komissiyanıñ – agrarlıq jäne retteu komissiyalarınıñ qwramına endi.

Türli tosqauıldarğa qaramastan 80 payızı oppoziciyadan qwralğan Birinşi Memlekettik duma ükimetpen aşıq teketireske tüsuine baylanıstı 1906 jılı 9 şildede İİ Nikolay patşanıñ manifesinen keyin taratıldı.

Birinşi Memlekettik dumanıñ taratıluın zañsız dep tanığan deputattar 1906 jılı 9-10 şildede Vıborg qalasına jinalıp «Halıq ökilderinen halıqqa» dep atalatın ündeuge qol qoyğan 200-ge juıq deputat arasında Sälimgerey Jantörin de bar edi.

1907 jılı jeltoqsanda ündeuge qol qoyuşılar sotqa tartıldı, onıñ işinde 167 adam 3 ayğa abaqtığa jabılıp, mwnan bılay Dumağa müşe bolu qwqığınan ayırıldı.

Tarihi zertteudiñ bayandauınşa, «osı parlamenttik frakciya on jıldıñ işinde (1906-1917 jıldar) mwsılman qoğamınıñ progressivti küşteriniñ arqasüyer tiregi boldı. Reseydegi 20 millionğa juıq türki-mwsılman halqınıñ arman-müddesi men tilegi Dumadağı mwsılman frakciyasınıñ is-qimılında körinis taptı (Musul'manskie deputatı Gosudarstvennoy dumı Rossii. 1906-1917, Ufa, 1998 g.)

«ORTAQ TÜRKİ TİLİ OQITILSIN!»

Mwsılman halıqtarınıñ körnekti qayratkerleri Birinşi memlekettik dumanıñ taratıluı endigi is-äreketterin talqılau üşin 1906 jılğı tamızda bükilreseylik mwsılmandardıñ üşinşi s'ezin ötkizdi. Nijniy Novgorodta ötken bwl s'ezge kelgen delegattar aldıñğı s'ezderden äldeneşe ese köbeyip, 800 adamğa jetti.

S'ezd jwmısı «Tärjiman», «Vakıt», «Yoldız», «Azat halıq», «Baku», «Orenburgskiy kray» sekildi mwsılman halıqtardıñ tanımal gazetterinde jariyalanıp, mwsılman halıqtardıñ qoğamdıq-sayasi ömirinde ülken serpilis tuğızdı. Osı s'ezde «Ittifaq äl-muslimunnıñ» partiya retindegi wyısuı ayaqtalıp, bağdarlaması qabıldandı, ortalıq komiteti saylandı.

Sälimgerey Jantörin s'ezdi wyımdastıruşılardıñ biri boldı. S'ezde partiyanıñ 15 müşeden twratın Ortalıq komiteti anıqtaldı. Jädidşildiktiñ belgili ideologtarımen qatar Sälimgerey Jantörin men Şaymardan Qosşığwlov ta ortalıq komitet müşesi bolıp saylandı.

Osılayşa ekinşi Memlekettik duma saylauınıñ qarsañında «Ittifaq äl-muslimun» partiyasınıñ jetekşileri parlamenttik jwmıs twrpatına köşuge wmtıldı. Partiyanıñ bağdarlamasında «azamattarınıñ dinine, näsiline, wltına, jınısına qaramay zañ aldında teñdigi» qarastırılıp, wlttıq-mädeni avtonomiya ideyası alğaş ret jariya twrğıda aytıldı.

S'ezde oqu mäselesi boyınşa 33 tarmaqtan twratın qarar qabıldandı. Onda mwsılman balalar üşin barlıq eldi mekenderde bastauış jäne orta mektepter aşu, oqudı arab grafikası negizinde ana tilinde jürgizu mäseleleri qarastırıldı. Mwsılmandar birligin arttıra tüsu maqsatında s'ezd «ortaq türki tili» barlıq mektepterde oqıtılsın degen şeşim qabıldadı. Delegattar «barlıq müftiler saylansın; qazaq oblıstarınıñ dini isteri Orınbor müftiligine tapsırılsın; Türkistanda öz aldına jeke müftilik aşılsın» degen qorıtındığa keldi.

ŞETTETİLU

Vıborg ündeuinen keyin «Ittifaq äl-muslimun» partiyasına qarsı tosqauıldar küşeyip, patşa ökimeti Sälimgerey Jantörinniñ üstinen

qılmıstıq is qozğauğa tırıstı. Joğarıda atalğan sot şeşimi boyınşa oğan ekinşi Memlekettik duma saylauına qatısuğa tıyım salındı.

«Ittifaq äl-muslimun» partiyasınıñ jetekşileriniñ biri retinde Sälimgerey Jantörin ekinşi Dumadağı mwsılman frakciyasımen sırttay baylanıs ornattı. 1911 jılı Ufada arab, parsı jäne tatar terminderiniñ «Lwğat» attı sözdigin jasap şıqtı.

1907 jılğı mausımnıñ 3-indegi patşa jarlığına säykes Türkistan ölkesinen Dumağa deputat saylauğa tıyım salınğandıqtan Jantörin Sankt-Peterburg universitetiniñ studenti Mwstafa Şoqayğa Ufada jeriniñ bir böligin tartu etip, jer iesi retinde saylauğa qatıstırudı oylastırdı.

Sälimgerey Jantörin törtinşi memlekettik dumadağı mwsılman frakciyasınıñ müşelerimen birge bükilreseylik mwsılman s'ezin ötkizuge de

atsalıstı. Osı jılı mausımda ötken bwl s'ezge 35 qazaq deputat qatıstı.

Türki-mwsılman partiyasınıñ is-äreketin şektep, jädidşilder men qadimşilderdiñ arasındağı jikti wlğaytuğa tırısqan patşa ökimeti 1914 jılı «Ittifaq äl-muslimun» partiyasına balama küş retinde «Sirat ul-mustaqim» («Tura jol») attı mwsılman partiyasın qwrdı.

Osı kezeñdi zerttegen tarihşı Säulebek Rüstemovtıñ jazuınşa, Sälimgerey Jantörin bwl sayasi tehnologiyanıñ törkinin birden añdap, birneşe mälimdeme jasaydı, ündeu taratadı.

Jantörin 1916 jılı törtinşi şaqırılğan memlekettik dumadağı mwsılman frakciyasınıñ byurosında qızmet etip, qoğamdıq-sayasi jäne ekonomikalıq «Millät» gazetin şığardı. Birinşi düniejüzilik soğıs maydanınıñ jwmısına Türkistan ölkesi men qazaq uälayattarınan alınğan adamdardıñ hal-ahualı jaylı mälimetter jinastıradı.

1917 jılğı Aqpan töñkerisinen keyin Alaş-Orda ükimetine qoldau bildirip, Alaş jetekşilermen baylanıs ornattı. Edil-Oral avtonomiyasınıñ wlttıq jinalısına (millät mädjlisi) deputat bolıp saylanıp, Ufadağı sayasi jwmıstardıñ ortasında jürdi.

1920 jıldardan bastap Sälimgerey Jantörinniñ sayasi belsendiligi azayıp, 1920-1923 jıldarı Irkutskide statist qızmetin atqardı. 1924 jılı Mäskeuge auıstı, 1925 jılı Qazan qalasına barıp, Tatar ASSR Sauda halıq komisariatında jwmıs istedi. Jat jerde jürip türki-mwsılman

jwrtınıñ, qazaq eliniñ teñdigin köksegen qayratker 1926 jılı mamırdıñ 14-inde jwmbaq jağdayda qaza boldı.

Ğwmırın türki-mwsılman jwrtşılığınıñ qwqın qorğauğa arnalğan qazaq qayratkeriniñ basşılıq qızmetterden tartınuına bol'şeviktik sayasat ıqpal etti.

Patşa ökimeti sekildi sovet ökimeti de türki-mwsılman halıqtarınıñ birliginen qauiptenip, belgili qayratkerlerdi «türikşil», «islamşıl» degen at qoyıp, aydar taqtı, quğın-sürginge wşırattı. Az ğana uaqıt tarih sahnasına şıqsa da, passionarlı twlğaları arqılı köptiñ esinde qalğan «türki-mwsılman halıqtarınıñ sayasi küres kezeñi» osılay ayaqtaldı. Köp wzamay bwl wğımdı 1930-jıldardağı Stalinniñ bwrınğı Türkistan ölkesi men qazaq uälayattarında jañadan wlt jasau sayasatı birjola tas-talqan etti. Osılayşa Sälimgerey Jantörinniñ beynesi de kömeskilene tüsti. Al Sovet odağı qwlay sala qayta talqılana bastağan «türki birligi» ideyası söz jüzinde qalıp qoydı.

Asılhan MAMAŞWLI

Azat Europa / Azattıq radiosı