قازاقستان سياقتى “تاۋەلدى” مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنت «سايلاۋىنىڭ» ناتيجەلەرى كوبىنەسە شەتەلدىك استانالاردا انىقتالادى. ازىرشە، ءسوز جۇزىندەگى دەربەس ەلىمىز ءىس جۇزىندە رەسەي قولشوقپارلارىنىڭ قاتارىنان ورىن الۋدا. ءبىزدىڭ ساۋدا-ساتتىق ءتارتىبىمىز ايەل ىشكى كيىمىنەن باستاپ، جەڭىل اۆتوكولىكتەرگە دەيىن ماسكەۋدىڭ بۇيرىعى بويىنشا ورىندالادى. تەلەديدارىمىز ورىس اسكەريلەرىن مەن تىڭشىلارىن ماداقتاۋمەن شۇعىلدانۋدا. اۋە كەڭىستىگىمىز رەسەيدىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا. سوندىقتان، جاقىن بولاشاقتاعى پرەزيدەنت «سايلاۋىنىڭ» ستسەناريى نەگىزىنەن كرەملدىڭ شەشىمى بويىنشا قالىپتاسپاق.

سولتۇستىك «دوستارىمىز» ءۇشىن ءومىربايان مەن جەكە قابىلەتتەرى بويىنشا پرەزيدەنتتىگىنە ەڭ ءتيىمدى ۇمىتكەرى – قر پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى نۇرلان ەرمەكباەۆ. ال، ماسكەۋلىكتەر ءۇشىن پرەمەر-مينيسترلىگىنە ەڭ قولايلى ۇمىتكەرى – قازاق ۇكىمەتىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەرى باقىتجان ساعىنتاەۆ. قاي سەبەپتەن كرەمل ءۇشىن ءدال وسى ساياساتكەرلەردىڭ ورنى بولەك؟ ن. ەرمەكباەۆ – تاجىريبەسى مول اسكەري تىڭشى، كسرو قورعانىس مينيسترلىگى گەنشتابىنىڭ اتىشۋلى گرۋ (باس بارلاۋ باسقارماسىنىڭ) وفيتسەرى. كسرو، ال ودان سوڭ رەسەي ءۇشىن ن. ەرمەكباەۆ وتە سەنىمدى ارىپتەس بولىپ تابىلادى. 1984 جىلى، 21 جاسار ن. ەرمەكباەۆ پورتۋگال ءتىلىنىڭ اسكەري اۋدارماشىسى رەتىندە رەسپۋبليكا انگولاعا ءبىر جىلدىق ىسساپارعا اتتانادى. ەسىڭىزدە بولسا، وداق تۇسىندا شەتەل تىڭشىلارىنىڭ اراسىندا قازاقتاردىڭ سانى جوقتىڭ قاسى بولعان ەدى. ۇلتشىل ماسكەۋلىكتەر وسىنداي مايلى شەلپەك «جۇمىسىنا» قازەكەڭدەردى جولاتپاۋعا تىرىستى. دەمەك، اۋىزىنان ۋىزى ارىلماعان نۇرەكەڭنىڭ مۇنداي قۇرمەتتى قىزمەتىنە كىرىسۋى – كرەمل الدىنداعى ەرەكشە سەنىمىنىڭ بەلگىسى ەمەي نەمەنە؟ تىڭشى مانسابىنىڭ وسىنداي كەرەمەت باستالۋى كگب-فسب-گرۋ ەڭ تاڭداۋلى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءومىربايانىن ەلەستەتۋدە.

مىسالى، رەسەيدىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى، رف سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ (سۆر) قازىرگى جەتەكشىسى ميحايل فرادكوۆ: 1973 جىلى، 23 جاسار م. فرادكوۆ ۇندىستانداعى كسرو ەلشىلىگىندە ينجەنەر-اۋدارماشى رەتىندە تىڭشى قىزمەتىن اتقاردى. ويتكەنى، بوزبالا ميشا كگب اعىلشىن كۋرستارىن ءتامامداپ، تەحنيكالىق اۋدارماشىنىڭ ديپلومىن يەلەندى. رەسەيدىڭ شىن جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى، «روسنەفت» مەملەكەتتىك مۇناي كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى يگور سەچين: 1982 جىلى، 22 جاسار يگوريوك پورتۋگال ءتىلىنىڭ اسكەري اۋدارماشىسى رەتىندە موزامبيككە ەكى جىلدىق ىسساپارعا جىبەرىلەدى. ول دا گرۋ وفيتسەرلەرىنىڭ ءبىرى. رف پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى، فسب گەنەرال-پولكوۆنيگى سەرگەي يۆانوۆ: 1974 جىلى، 21 جاسار سەريوجا اعىلشىن ءتىلىن زەرتتەۋ ءۇشىن ۇلىبريتانياداعى يلينگ تەحنيكالىق كوللەدجىنە ءبىر جىلدىق كۋرسىنا اتتانادى. فسب ۇگىت پەن ناسيحات گەنەراليتەتىنىڭ مۇشەسى، تەلەجۋرناليست سەرگەي دورەنكو: 1982 جىلدىڭ ماۋسىمىنان باستاپ، 1984 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن اسكەري ۇشقىشتىڭ ۇلى، قىرىمنىڭ تۋماسى سەريوجا رەسپۋبليكا انگولادا پورتۋگال ءتىلىنىڭ اۋدارماشىسى رەتىندە تىڭشى قىزمەتىن اتقارعان بولاتىن.

كوردىڭىز بە، ماسكەۋ مەن لەنينگرادتىڭ ازۋلى تۇرعىنداردىڭ اراسىندا دا شىمكەنتتىك ن. ەرمەكباەۆ الدىڭعى قاتاردان جارق ەتىپ كورىندى. دەمەك، سەكسەنىنشى جىلداردان باستاپ كسرو ارنايى قىزمەتتەرى ونى قولداپ، جاۋاپتى جۇمىسقا دايارلادى. نەگە نۇرەكەڭدى جىراقتاعى انگولاعا جىبەردى؟ قازاقستانعا وسى ەكزوتيكالىق ەلدىڭ قانداي قاتىسى بار؟ جەر كولەمىنەن ۋكراينادان ەكى ەسە ۇلكەن، حالقىنىڭ سانى جيىرما بەس ميلليون تۇرعىندارعا جۋىق انگولا – مۇنايعا باي مەملەكەت. الايدا، بۇقارا قاۋىمنىڭ باسىم كوپشىلىگى كەدەيشىلىكتە ءومىر ءسۇرىپ، تابيعات بايلىقتارىنىڭ قىزىعىن كورمەيدى. 1979 جىلدان باستاپ، كسرو دەمەۋشىلىگىمەن قۇرىلعان «انگولانى بوساتۋ ءۇشىن حالىق قوزعالىسى – ەڭبەك پارتياسىنىڭ» (Movimento Popular de Libertação de Angola — Partido do Trabalho) جەتەكشىسى جوزە ەدۋاردۋ دۋش سانتۋش انگولانىڭ پرەزيدەنتى بولىپ تابىلادى. وتىز التى جىل بويى ءىرى مەملەكەتتىڭ بايلىقتارىنا كەنەدەي جابىسقان ديكتاتور 1942 جىلى تۋعان. ونىڭ قىزى، يزابەل دۋش سانتۋش، انگولانىڭ ەڭ باي ادامداردىڭ ءبىرى، افريكاداعى تۇڭعىش ميللياردەر-ايەل. دەمەك، انگولانىڭ ساياسي مەن ەكونوميكالىق جاعدايى قازاقستاننىڭ ءتيىستى جايتتەرىنە ابدەن ۇقساس. سونىمەن، استانالىقتار افريكاندىق مەملەكەتپەن ءوزارا ءتيىمدى تاجىريبە الماسۋىن وتكىزە الماق.

كرەملدەگى بايىرعى اعالارىمەن قاتار، تيانانمەندەگى اعا ارىپتەستەرىن دە ەستە ساقتاعان ءجون. وسى جاعىنان دا، ن. ەرمەكباەۆ جاراپ تۇر. 1999-2001 جىلدارى، پەكيندەگى «حالىق بانكىنىڭ» وكىلى بوپ جۇمىس ىستەدى. 2001-2003 جىلدارى، قىتايداعى قر ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى رەتىندە قىزمەت ەتتى. 2003-2004 جىلدارى، سينگاپۋرداعى قر وكىلەتتى وكىلى قىزمەتىن اتقاردى. 2012-2014 جىلدارى، قىتايداعى قر ەلشىسى قىزمەتىن اتقاردى. ارينە، كارىم ءماسىموۆ پەن قاسىمجومارت توقاەۆ نۇرەكەگە قاراعاندا الدەقايدا اۋقاتتى ىسكەرلەر، تاجىريبەسى مول ساياساتكەرلەرى. ولاردىڭ رەسەي مەن قىتاي الدىنداعى سىڭگەن ەڭبەگى دە وراسان زور. بىراق، ك. ءماسىموۆ – ۇيعىردىڭ بالاسى. وعان قارسى نەشە ءتۇرلى كومپرومات جاريالانعان. ق. توقاەۆ – ىنجىقتاۋ ديپلومات. ول قاھارلى جىگەردى تالاپ ەتەتىن پرەزيدەنت لاۋازىمىنا جارامسىزداۋ ۇمىتكەرى. «پرەزيدەنت ءونىمى» يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ءتىپتى جانجالىنا بەلشەسىنەن باتقان: «ناۋرىز بانكى» داۋ-دامايى، شاڭىراق قاقتىعىسى، «الماتىجەر» پاراقور جايتتەرى… سونىمەن قاتار، الدىن-الا جارنامالايتىن ۇمىتكەرلەردىڭ جولى ادەتتەگىدەي بولىڭقىرامايدى. مىسالى، رەسەي ۇكىمەتىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەرى بوريس نەمتسوۆ پەن سارىتاۋ ايماعىنىڭ اكىمى دميتري اياتسكوۆ پرەزيدەنت بوريس ەلتسيننىڭ مۇراگەرلەرى رەتىندە تالقىعا ءتۇسىپ، اقىرىندا ساقال سيپاپ قالدى. ال، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەشبىر جانجالدىڭ كەيىپكەرى بولىپ ۇلگەرمەگەن ن. ەرمەكباەۆ «سايلاۋشىلاردىڭ» پايىمداۋىنشا ءجىبى ءتۇزۋ قازەكەڭ بولماق. نۇرەكەڭنىڭ تاعى ءبىر جاقسى جەرى: ول وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. سوڭعى جارتى عاسىردىڭ بارىسىندا، نۇرلى ءداستۇر قالىپتاسقان. كرەملدەن تاعايىندالاتىن قازاقستان جەتەكشىلەرىنىڭ ءبارى دەرلىك وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ تۋمالارى: يسمايل يۋسۋپوۆ، دىنمۇحاممەد قوناەۆ پەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ. «تاۋەلسىزدىگىمىزدى» العاننان سوڭ، جوعارى سوت توراعاسى، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى جانە پرەزيدەنت كۇزەتىنىڭ باستىعى تارىزدەس اسا ماڭىزدى لاۋازىمدارىنا دا وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ تۋمالارى تاعايىندالعان.

باتىستاعى ادايلار، سولتۇستىكتەگى ارعىندار مەن شىعىستاعى نايماندار وسىنداي تەڭسىزدىككە وكپەلەمەسىن. ول رۋشىلدىقتىڭ كەسىرى ەمەس، «اق پاتشانىڭ» دانالىعى عوي. كەزىندە، اڭقاۋلاۋ بولشەۆيكتەر لەنيندىك ينتەرناتسيوناليزمدى تۋ ەتىپ قازاقستانداعى جوعارى لاۋازىمداردى قالاي بولسا سولاي ۇلەستىرىپ جىبەردى. ناتيجەسىندە، اقمولا ايماعىنىڭ تۋماسى جۇمابەك تاشەنەۆ سياقتى ۇلتجاندى بازبىرەۋلەر بيلىك تىزگىنىن ۇستاپ، كەيدە ماسكەۋدىڭ وزبىر ساياساتىنا تويتارىس بەرەتىن. ەۋرازيالىق ينتەگراتسياسىنىڭ ءمان-جايىن تۇسىنبەيتىن جاڭا جۇمابەك تاشەنەۆتىڭ كەلمەۋىنە كىم كەپىل؟! سوندىقتان، بۋىرقانىپ كەتەتىن قىزبا بىرەۋلەردىڭ ورنىنا سىپايى، ىمىراشىل وڭتۇستىك ساۋداگەرلەردى تاعايىندالعانى ءجون. ارينە، ن. ەرمەكباەۆ قانشا مىقتى بولسا دا، قوسىمشا ۇمىتكەرلەر دە بارشىلىق.  2012 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ سوتسيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى يرينا اتايان (ارميان ەركەگىنە تيگەن بالت-سلاۆيان ايەلى) الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى اراسىندا ساۋالناماسىن جۇرگىزدى. اتالعان شارانىڭ سوڭىندا، ي. اتايان بەيتانىستاۋ ساياساتكەردىڭ ۇلكەيتىلگەن فوتوسۋرەتىن كورسەتىپ، ول جونىندە سۇراقتارىن قويدى. ارينە، الماتىلىقتاردىڭ كوبىسى سول كەزدەگى كادىمگى اتقامىنەر باقىتجان ساعىنتاەۆ تۋرالى ونشا بىلمەدى. رەسەيلىك سوتسيولوگ تا ءبىزدىڭ ساياسي كەيىپكەرلەرىمىزدى جاقسىلاپ تانىماسا دا، الگى ساعىنتاەۆ جايىندا عانا قىزىعۋشىلىعىن تانىتتى. ماسكەۋلىك كەلىنشەك «ب. ساعىنتاەۆ سەنىمدى ادامعا ۇقساي ما؟» جەرگىلىكتى جۇرتتان سۇرادى. وعان جاۋاپتى جۇمىستى جۇكتەۋگە بولا ما؟ البەتتە، بەيمالىمدەۋ كىسى جونىندە ولار ناقتى جاۋابىن قايتارا المادى. تەك قانا جامبىل ايماعى تالاس اۋدانىنىڭ تۋماسىنا قاراي ءبىرشاما كۇمانى پايدا بولعان: «بالكىم، وڭتۇستىك وڭىرىنەن شىققان كەزەكتى ساۋداگەر»))) ەگەر سوتسيولوگ ورنىندا رەسەيلىك رەسمي وكىلدەرى بۇنداي ساۋالنامانى جۇرگىزسە، مىناداي شارا ءبىزدىڭ ىشكى ىستەرىمىزگە باس سۇققانىمەن تەڭ ەسەپتەلەر ەدى. الايدا، رەسەيلىك بيلىكتىڭ تاپسىرىسى بويىنشا قيمىلدايتىن عالىمسىماعىنا ءدال وسىنداي ايىبىن تاعا المايسىز.

ساۋالناماسىنا قاتىسقان جۇرت بەيقام كوڭىل-كۇيىندە تاراستى. بىراق، سالدەن سوڭ سوتسيولوگتىڭ تەورەتيكالى سۇراقتارى پراكتيكالىق تۇردە دۇنيەگە كەلدى. 2012 جىلدىڭ 25 جەلتوقساندا ەۋرازيالىق وداعىنىڭ جولىنداعى كەدەرگى بوپ سانالاتىن ءبىزدىڭ شەكارا قىزمەتىنىڭ باسشىلارى اۋە اپاتىندا قىرىلعان. ال، جاڭا جىل مەرەكەسىن تاماشا وتكىزگەن باقىتجان ساعىنتاەۆ 2013 جىلدىڭ 16 قاڭتاردا ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر بوپ تاعايىندالعان. پرەزيدەنت لاۋازىمىنا ەكى عانا قادام قالدى. ايتپاقشى، ب. ساعىنتاەۆ تا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى جانجال ماقالالارىنىڭ كەيىپكەرى بولىپ ۇلگەرمەگەن. رەسەيمەن «پروتون» اپاتتارىنان قازاقستانعا كەلتىرگەن زالالى بويىنشا كەلىسسوزدەرى بارىسىندا دا ب. ساعىنتاەۆ ماسكەۋلىكتەر ءۇشىن ىڭعايلى ارىپتەس بولىپ، وتكىر ماسەلەلەردى قوزعامادى. ارينە، ن. ەرمەكباەۆقا قاراعاندا، ماسكەۋلىكتەردىڭ الدىندا ب. ساعىنتاەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى اۋىز تولتىرارلىقتاي ەمەس. سوندىقتان، كرەمل ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ مىناداي ۇلەستىرۋى قولايلى: پرەزيدەنت – ن. ەرمەكباەۆ، پرەمەر-مينيستر – ب. ساعىنتاەۆ. بىراق، ورىسشىل كۇشتەردىڭ بولاشاعى كومەسكىلەۋ. ءوز جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن – اسىققانى ءجون. 2014 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا، ءتىلى اششى ورىس بلوگەرى اندرەي كنيازەۆ (oldfisher_mk.livejournal.com) اتاقتى حوككەي باپكەرى ۆيكتور تيحونوۆتىڭ اجالىنا قاتىستى بىلاي جازىپتى: «نۋ، ۆيكتور ۆاسيلەۆيچ، پروششاي، جيزن تى پروجيل نەمالەنكۋيۋ ي وچەن ينتەرەسنۋيۋ… تى ۆيدەل منوگو ەپوح ۆ سسسر، ا ۋشيول پەرەد سامىم وكونچاتەلنىم كراحوم ۋجە سوۆسەم درۋگوي سترانى، پەرەد كراحوم رۋسياني…»اۋزىڭا ماي، اندرەي!

دانيار ناۋرىز

Abai.kz