Абай баба рухына | Kerey.kz/Керей.кз

ادەبي الەم

اباي بابا رۋحىنا

kerey.kz

| Aug 7, 2015

10-تامىز – ۇلى ابايدىڭ تۋعان كۇنى

تاڭدار اتىپ تاماشا، ارايلانا،

قازىناسىن اقتارعان تالاي دانا.

تولعاندىرىپ، تاڭiردەي تابىنتقانى،

ۇلىلاردىڭ ۇلىسى — اباي عانا.

كوز تۇرتكiسiز قاپاستا بار اينالا،

سانسىراساڭ جول تاپپاي سان ويلانا.

نۇرىن سەۋiپ جانىڭنىڭ تۇنەگiنە،

باعىت-باعدار سiلتەيتiن –اباي عانا.

تiرلiگiڭدە جاعىلار تالاي جالا،

جۇرەككە ءاجiم تۇسەدi, سولاي جارا.

جالعىز قالىپ جابىرقاپ جۇرگەنiڭدە،

جاراتقان مەن سەنەرiڭ – اباي عانا.

جالباڭ قاققان سالتانات سارايدا انا،

سىرتقا تەۋiپ، شالقايىپ قارايدى اعا.

باس-باسىنا بي بولعان بار توبىردان،

تابان تiرەر تiلەكشiڭ –اباي عانا.

تۇسiرمەۋگە كiر سىزىق ار-ايناعا،

تۋرا ءجۇرiپ جاقپاسسىڭ تالايعا دا.

ءوز-وزiڭنەن كۇرەسiپ وتەر عۇمىر،

مىڭمەن جالعىز الىسقان –اباي عانا.

تەمiرقازىق — الاشقا، شاراينا دا،

اسپاندايدى رۋحىڭ سولاي دارا.

اركiم ءوزiن سانايدى دانىشپانعا،

اباي عانا!

…باسقاعا قارايلاما…

قايتا-قايتا ابايعا باس ۇراتىن بوپ الدىم،

وتىرام دا وڭاشا، ويلارىنا قامالدىم.

باز كەشكەلi جۇرگەندە، قارا تۇنەك قۇرساۋلاپ،

سىرلاستىم دا بيiكتەپ، تۋعان ايداي جاڭاردىم.

تابىسقالى ابايمەن، كوڭiلiمدە ءجۇر ورلەپ،

پەندەلiكتi تۇقىرتتىم، ءوزiمدi-ءوزiم جۇگەندەپ.

يتكە بالاپ كەي دۇشپان، كەسەك اتسا سىرتىمنان،

وكiنبەدiم ءوزi دە، شوشقالىعىن بiلەر دەپ.

سەرگەلدەڭگە تۇسسەم دە، جان سىرىمدى ەل ۇقپاي،

تاڭiرiمە ءتاۋبا ەتتiم، تiرلiك كەشتiم تورىقپاي.

اداستىم دا جول ءۇستi, تومەندەدiم، ورلەدiم،

باعىت-باعدار سiلتەدi, اباي-تەمiرقازىقتاي.

ءسۇيدiم-كۇيدiم، ورتەندiم ءلاززاتىنان ءشول باستىم،

تالاي-تالاي ارۋدىڭ كوڭiلiندەگi كوزدi اشتىم.

تiلسiز تiلمەن قۇشتىم دا كوزبەن كوردiم، ءتۇيسiندiم،

جالعىزدىقتان جالىعىپ بiر سۇلۋمەن قولداستىم.

جەتكiزسەم دەپ ۇل-قىزدى، “جاپىراعىمدى كوكتەتەم“،

مازالايدى وسى ويلار اسقاق ارمان جوق بوتەن.

“بەس اسىل iس، بەس دۇشپان“ اماناتىم، ولاردى،

ارمانسىزبىن ايتسا جۇرت، “نامىستى، ادال، تەكتi ەكەن“.

بەس كۇن تiرلiك جالعاندا، جارلى ەمەسپiن، ارلىمىن،

جۇرەگiمنەن وتكiزەم دۇنيەنiڭ زار، مۇڭىن.

دiن، دiلiنە بولمەستەن، تۇرiنە دە تiلiنە،

قۇشسام دەيمiن باۋىر دەپ ادامزاتتىڭ بارلىعىن.

ءومiر زاڭى جەك كورەر، ماعان بiرەۋ ۇناماي،

سان اسۋدان ءوتتiم دە، سۇرiنسەم دە قۇلاماي.

تۇمسىقتىعا شوقىتپاي، قاناتتىعا قاقتىرماي،

امان ساقتاپ كەلەدi جۇرەگiمدە بiر اباي.

سەرىكجان قاجي

kerey.kz

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى ھام جاڭا كونتسەپتسيا

kerey.kz

ارما اعايىن! شاعىن ساراپتاما ءبىرىنشى، قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى كەلە جاتىر. داعدارىسقا قارسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىنىڭ جاسالماۋى الاڭداتادى. ءبىز قازىر 18 عاسىرلارداعى قازاق حان-سۇلتاندارى قابىلداعان ەتنوگەنەزدىك كونتسەپتسياسىمەن ءالى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز. ودان كەيىنگى ءۇش عاسىردا كولونيزاتسيالىق كىرىپتارلىق ەتنوگەنەزدىك جاڭا كونتسەپتسيانى قابىلداۋعا ءھام ترانسفورماتسيالاۋعا مۇرسات بەرمەدى. قولدانىستاعى قازاق شەجىرەسىن اشىپ قاراڭىز، رۋلار شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى 18 عاسىرلاردا قابىلدانعان ميزامعا سايكەس كەلەدى. ءتىپتى شەجىرەدەگى اتالىق رۋلار سول عاسىرداعى قاندايدا ءبىر تاريحي تۇلعادان (باتىردان) باستاۋ الادى نەمەسە شەجىرەدەگى اتى اتالاتىن رۋلار 18- عاسىرعا بارىپ توقتايدى، ارى قاراي ۇزىك-ۇزىك. بۇل 18- عاسىرداعى جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ تالابىنا ساي سۇرىپتالعان قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ كورىنىسى ەدى. ياعني قازاق شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ مودەلىن قالىپتادى. ەكىنشى، ساياسي جانە مادەني شەشىمدەردىڭ
مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا