Абай баба рухына | Kerey.kz/Керей.кз

Ädebi älem

Abay baba ruhına

kerey.kz

| Aug 7, 2015

10-tamız – Wlı Abaydıñ tuğan küni

Tañdar atıp tamaşa, araylana,

Qazınasın aqtarğan talay dana.

Tolğandırıp, Täñirdey tabıntqanı,

Wlılardıñ wlısı — Abay ğana.

Köz türtkisiz qapasta bar aynala,

Sansırasañ jol tappay san oylana.

Nwrın seuip janıñnıñ tünegine,

Bağıt-bağdar silteytin –Abay ğana.

Tirligiñde jağılar talay jala,

Jürekke äjim tüsedi, solay jara.

Jalğız qalıp jabırqap jürgeniñde,

Jaratqan men seneriñ – Abay ğana.

Jalbañ qaqqan saltanat sarayda ana,

Sırtqa teuip, şalqayıp qaraydı ağa.

Bas-basına bi bolğan bar tobırdan,

Taban tirer tilekşiñ –Abay ğana.

Tüsirmeuge kir sızıq Ar-aynağa,

Tura jürip jaqpassıñ talayğa da.

Öz-öziñnen küresip öter ğwmır,

Mıñmen jalğız alısqan –Abay ğana.

Temirqazıq — Alaşqa, şarayna da,

Aspandaydı Ruhıñ solay dara.

Ärkim özin sanaydı danışpanğa,

Abay ğana!

…Basqağa qaraylama…

Qayta-qayta Abayğa bas wratın bop aldım,

Otıram da oñaşa, oylarına qamaldım.

Baz keşkeli jürgende, qara tünek qwrsaulap,

Sırlastım da biiktep, tuğan ayday jañardım.

Tabısqalı Abaymen, köñilimde jür örlep,

Pendelikti twqırttım, özimdi-özim jügendep.

Itke balap key dwşpan, kesek atsa sırtımnan,

Ökinbedim özi de, şoşqalığın biler dep.

Sergeldeñge tüssem de, jan sırımdı el wqpay,

Täñirime täubä ettim, tirlik keştim torıqpay.

Adastım da jol üsti, tömendedim, örledim,

Bağıt-bağdar siltedi, Abay-Temirqazıqtay.

Süydim-küydim, örtendim läzzätınan şöl bastım,

Talay-talay arudıñ köñilindegi közdi aştım.

Tilsiz tilmen qwştım da közben kördim, tüysindim,

Jalğızdıqtan jalığıp bir swlumen qoldastım.

Jetkizsem dep wl-qızdı, “japırağımdı köktetem“,

Mazalaydı osı oylar asqaq arman joq böten.

“Bes asıl is, bes dwşpan“ amanatım, olardı,

Armansızbın aytsa jwrt, “namıstı, adal, tekti eken“.

Bes kün tirlik jalğanda, jarlı emespin, arlımın,

Jüregimnen ötkizem dünieniñ zar, mwñın.

Din, diline bölmesten, türine de tiline,

Qwşsam deymin bauır dep adamzattıñ barlığın.

Ömir zañı jek körer, mağan bireu wnamay,

San asudan öttim de, sürinsem de qwlamay.

Twmsıqtığa şoqıtpay, qanattığa qaqtırmay,

Aman saqtap keledi jüregimde bir Abay.

Serikjan QAJI

kerey.kz

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda