باتىس “تەگەران يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى موينىنا العان حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداعاندىقتان” يرانعا قارسى سالعان سانكتسياسىن الىپ تاستادى.

وسى كەزگە دەيىن حالىقارالىق قاۋىمداستىق وقشاۋ قالدىرىپ كەلگەن يران سانتسيالار الىنعان سوڭ شەتەلدىك بانكتەردەگى وزىنە تيەسىلى ميللياردتاعان دوللارعا باعالاناتىن اكتيۆتەرگە قول جەتكىزىپ، مۇنايىن ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك الادى. سانكتسيا الىنعاننان كەيىن يران بيلىگى كۇنىنە 500 مىڭ باررەلدەن استام مۇناي شىعارۋعا ءازىر ەكەنىن ايتتى.

يراننان سانكتسيانىڭ الىنۋى حالىقارالىق بيرجاداعى مۇناي باعاسىن ودان ءارى قۇلديلاتتى. دۇيسەنبى كۇنى لوندون قور بيرجاسىندا Brent ماركالى مۇنايدىڭ ءبىر باررەلى 27,72 دوللاردان ساتىلدى.

قازاقستانعا نەندەي اسەرى بار؟

قازاقستاندىق ەكونوميست سەرگەي سميرنوۆتىڭ ايتۋىنشا، يراننىڭ سانكتسيادان قۇتىلۋى مۇنايى وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قىمباتتاۋ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق نارىقتاعى ساۋداسىنا اسەر ەتەدى.

يران پرەزيدەنتى حاسسان روۋحاني ءباسپاسوز جيىنىندا سويلەپ وتىر. تەگەران، 17 قاڭتار 2016 جىل.

- اراب مۇنايىنىڭ وزىندىك قۇنى 10 دوللاردان كەم. يراندا دا سونداي. رەسمي دەرەك بويىنشا، ءبىزدىڭ تەڭىزدەن شىعاتىن ءمۇنايدىڭبىر باررەلى – 20 دوللار، وزەننىڭ مۇنايى – 70-80 دوللار، قاشاعان مۇنايى – 100 دوللار، – دەيدى ەكونوميست.

ونىڭ ايتۋىنشا، يران مەن ساۋد ارابياسى ەۋروپاعا شىعاراتىن مۇناي كولەمىن ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىر. يران سانكتسيا بارىسىندا جوعالتقانىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ۇمتىلسا، ساۋد ارابياسى پولشا، شۆەتسيا سياقتى جاڭا تۇتىنۋشى تاپقان. بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق نارىقتاعى جاعدايىن شيەلەنىستىرە تۇسەدى.

- رەسەي دە مۇناي باعاسى باررەلى 15 دوللار بولعانعا دەيىن شىداس بەرە الاتىنىن مالىمدەگەن. ال قازاقستان مۇنداي باعاعا كەلىسە المايدى. ەگەر ءارى قاراي دا مۇناي باعاسى ارزانداي بەرسە، ەكسپورت كولەمىن ازايتامىز. مۇنايدى 10-15 دوللارعا ساتا الامىز دەپ ويلامايمىن. سونىڭ سالدارىنان بيۋدجەت ازايادى، تاعى باسقا سالدارى بولادى، – دەيدى ەكونوميست.

ەكونوميست سەرگەي سميرنوۆتىڭ بولجامىنشا، الداعى ۋاقىتتا مۇناي باعاسى ءسال قالپىنا كەلگەنىمەن، يران نارىققا شيكىزاتىن شىعارا باستاعان كەزدە ءارى قاراي تومەندەي بەرمەك.

مۇنايدا باسەكەلەس ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى

2015 جىلى كۇزدە وتكەن قازاقستان-يران ۇكىمەتارالىق جيىنىندا ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ جارتى جىل ىشىندە 360 ميلليون دوللارعا جەتكەنى ايتىلدى. بۇل 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 37 پايىزعا كەم. ەكونوميستەردىڭ ايتۋىنشا، يراننان سانكتسيانىڭ الىنۋى قازاقستان مەن يران اراسىنداعى بايلانىسقا دا ءبىراز اسەر ەتەدى.

قازاقستان مەن يران اراسىندا جۇك تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن كومپانيانىڭ ەسىمىن تانىستىرماعان وكىلى «سانكتسيا الىنعاننان كەيىن تولەم پروتسەستەرىنىڭ جەڭىلدەي تۇسەتىنىن» ايتادى.

سولدان وڭعا: قازاقستان مەن تۇركىمەنستان جانە يران پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ جانە حاسسان روۋحاني قازاقستان-تۇركىمەنستان-يران تەمىرجولىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا تۇر. تۇركىمەنستان، 3 جەلتوقسان 2014 جىل.

- شىن مانىندە ونىڭ بىزگە اسەرى ونشا بىلىنبەيدى. تەك ءبىر نارسە عانا – تولەم جاعى جەڭىلدەيدى. ەندى يراننىڭ تاسىمالداۋشىلارىنا اشىق تۇردە اقشا اۋدارا الامىز، ولار ەركىن قابىلداي الاتىن بولادى. بۇرىندارى بۇل قيىن بولاتىن. بۇل – كادىمگىدەي ۇلكەن جەڭىلدىك، – دەيدى كومپانيا وكىلى ازاتتىق تىلشىسىنە.

لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى قازىرگى زامان زەرتتەۋلەرى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆ «ەندى قازاقستان مەن يران اراسىنداعى قارىم-قاتىناس، اسىرەسە ساۋدا جاندانا باستايدى» دەپ ەسەپتەيدى.

- 2014 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ىسكە قوسىلعان قازاقستان-تۇركىمەنستان-يران تەمىرجول ماگيسترالىنە بايلانىستى يران باعىتىندا (تاۋار كولەمى– رەد.) كوبەيەدى دەگەن بولجام بار. بۇل تەمىرجول تارماعى قازاقستاندىق بيداي ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان، – دەيدى مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆ.

قازىر قازاقستان يرانعا نەگىزىنەن بيداي، بىرقاتار شيكى مۇناي ونىمدەرى، باعالى مەتالدار ەكسپورتتايدى. ال يراننان قازاقستانعا جەمىس-جيدەك، كوكونىس، تۇرمىستىق جانە قۇرىلىس زاتتارى يمپورتتالادى.

«قازاقستاننىڭ يرانعا ۇسىناتىن زاتتارى از» ەكەنىن ايتقان بۇرىنعى ديپلوماتى قازبەك بەيسەباەۆ ەكى ەلدىڭ بايلانىسى تەك يمپورتپەن عانا شەكتەلمەۋى كەرەك دەپ سانايدى.

يران گازەتتەرىنىڭ ءبىرىنىڭ ەلدەن سانكتسيا الىنعاننان كەيىنگى سانى. 18 قاڭتار 2016 جىل.

- قازىر سانكتسيا الىندى عوي. يراندا قازىر باتىس ەۋروپانىڭ وكىلدەرى دە تولىپ جاتىر. ويتكەنى ول جەردە بيزنەس جاساۋعا بولادى. بىزدىكىلەر دە سوعان تىرىسۋى كەرەك. يرانمەن ساياسي جاعىنان، ساۋدا قارىم-قاتىناس جاعىنان بارلىق جاعىنان جاقسى، ەش پروبلەما جوق. بىراق ونى دامىتۋ كەرەك، – دەيدى ول.

2015 جىلى 15 شىلدەدە يران مەن الەمدىك «التىلىقتىڭ» تەگەراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى كەلىسسوزى ناتيجەلى اياقتالىپ، تاراپتار كەلىسىم جاساسقان ەدى. وعان سايكەس يران ءوز اۋماعىنداعى يادرولىق نىساندارعا حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگى (ماگاتە) تەكسەرۋشىلەرىن جىبەرۋگە، ال باتىس ەلدەرى يرانعا سالىنعان سانكتسيالاردى بىرتىندەپ الىپ تاستاۋعا مىندەتتەمە العان. ماگاتە 16 قاڭتاردا يران ۇكىمەتى يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى موينىنا العان حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداعانىن جاريالاعان.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى