Batıs “Tegeran yadrolıq bağdarlamasına qatıstı moynına alğan halıqaralıq mindettemelerdi orındağandıqtan” Iranğa qarsı salğan sankciyasın alıp tastadı.

Osı kezge deyin halıqaralıq qauımdastıq oqşau qaldırıp kelgen Iran sanciyalar alınğan soñ şeteldik bankterdegi özine tiesili milliardtağan dollarğa bağalanatın aktivterge qol jetkizip, mwnayın eksportqa şığaruğa mümkindik aladı. Sankciya alınğannan keyin Iran biligi künine 500 mıñ barrel'den astam mwnay şığaruğa äzir ekenin ayttı.

Irannan sankciyanıñ alınuı halıqaralıq birjadağı mwnay bağasın odan äri qwldilattı. Düysenbi küni London qor birjasında Brent markalı mwnaydıñ bir barreli 27,72 dollardan satıldı.

QAZAQSTANĞA NENDEY ÄSERİ BAR?

Qazaqstandıq ekonomist Sergey Smirnovtıñ aytuınşa, Irannıñ sankciyadan qwtıluı mwnayı özge eldermen salıstırğanda qımbattau Qazaqstannıñ halıqaralıq narıqtağı saudasına äser etedi.

Iran prezidenti Hassan Rouhani baspasöz jiınında söylep otır. Tegeran, 17 qañtar 2016 jıl.

- Arab mwnayınıñ özindik qwnı 10 dollardan kem. Iranda da sonday. Resmi derek boyınşa, bizdiñ Teñizden şığatın mwnaydıñbir barreli – 20 dollar, Özenniñ mwnayı – 70-80 dollar, Qaşağan mwnayı – 100 dollar, – deydi ekonomist.

Onıñ aytuınşa, Iran men Saud Arabiyası Europağa şığaratın mwnay kölemin wlğaytudı közdep otır. Iran sankciya barısında joğaltqanın qayta qalpına keltiruge wmtılsa, Saud Arabiyası Pol'şa, Şveciya siyaqtı jaña twtınuşı tapqan. Bwl Qazaqstannıñ halıqaralıq narıqtağı jağdayın şielenistire tüsedi.

- Resey de mwnay bağası barreli 15 dollar bolğanğa deyin şıdas bere alatının mälimdegen. Al Qazaqstan mwnday bağağa kelise almaydı. Eger äri qaray da mwnay bağası arzanday berse, eksport kölemin azaytamız. Mwnaydı 10-15 dollarğa sata alamız dep oylamaymın. Sonıñ saldarınan byudjet azayadı, tağı basqa saldarı boladı, – deydi ekonomist.

Ekonomist Sergey Smirnovtıñ boljamınşa, aldağı uaqıtta mwnay bağası säl qalpına kelgenimen, Iran narıqqa şikizatın şığara bastağan kezde äri qaray tömendey bermek.

MWNAYDA BÄSEKELES EKİ ELDİÑ QARIM-QATINASI

2015 jılı küzde ötken Qazaqstan-Iran ükimetaralıq jiınında eki el arasındağı tauar aynalımınıñ jartı jıl işinde 360 million dollarğa jetkeni aytıldı. Bwl 2014 jılmen salıstırğanda 37 payızğa kem. Ekonomisterdiñ aytuınşa, Irannan sankciyanıñ alınuı Qazaqstan men Iran arasındağı baylanısqa da biraz äser etedi.

Qazaqstan men Iran arasında jük tasımaldaumen aynalısatın kompaniyanıñ esimin tanıstırmağan ökili «sankciya alınğannan keyin tölem procesteriniñ jeñildey tüsetinin» aytadı.

Soldan oñğa: Qazaqstan men Türkimenstan jäne Iran prezidentteri Nwrswltan Nazarbaev pen Gurbangulı Berdimwhamedov jäne Hassan Rouhani Qazaqstan-Türkimenstan-Iran temirjolınıñ aşılu saltanatında twr. Türkimenstan, 3 jeltoqsan 2014 jıl.

- Şın mäninde onıñ bizge äseri onşa bilinbeydi. Tek bir närse ğana – tölem jağı jeñildeydi. Endi Irannıñ tasımaldauşılarına aşıq türde aqşa audara alamız, olar erkin qabılday alatın boladı. Bwrındarı bwl qiın bolatın. Bwl – kädimgidey ülken jeñildik, – deydi kompaniya ökili Azattıq tilşisine.

Lev Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universiteti janındağı qazirgi zaman zertteuleri institutınıñ direktorı Mwhit-Ardager Sıdıqnazarov «endi Qazaqstan men Iran arasındağı qarım-qatınas, äsirese sauda jandana bastaydı» dep esepteydi.

- 2014 jıldıñ jeltoqsan ayında iske qosılğan Qazaqstan-Türkimenstan-Iran temirjol magistraline baylanıstı Iran bağıtında (tauar kölemi– red.) köbeyedi degen boljam bar. Bwl temirjol tarmağı qazaqstandıq biday eksportın wlğaytuğa bağıttalğan, – deydi Mwhit-Ardager Sıdıqnazarov.

Qazir Qazaqstan Iranğa negizinen biday, birqatar şiki mwnay önimderi, bağalı metaldar eksporttaydı. Al Irannan Qazaqstanğa jemis-jidek, kökönis, twrmıstıq jäne qwrılıs zattarı importtaladı.

«Qazaqstannıñ Iranğa wsınatın zattarı az» ekenin aytqan bwrınğı diplomatı Qazbek Beysebaev eki eldiñ baylanısı tek importpen ğana şektelmeui kerek dep sanaydı.

Iran gazetteriniñ biriniñ elden sankciya alınğannan keyingi sanı. 18 qañtar 2016 jıl.

- Qazir sankciya alındı ğoy. Iranda qazir Batıs Europanıñ ökilderi de tolıp jatır. Öytkeni ol jerde biznes jasauğa boladı. Bizdikiler de soğan tırısuı kerek. Iranmen sayasi jağınan, sauda qarım-qatınas jağınan barlıq jağınan jaqsı, eş problema joq. Biraq onı damıtu kerek, – deydi ol.

2015 jılı 15 şildede Iran men älemdik «altılıqtıñ» Tegerannıñ yadrolıq bağdarlamasına qatıstı kelissözi nätijeli ayaqtalıp, taraptar kelisim jasasqan edi. Oğan säykes Iran öz aumağındağı yadrolıq nısandarğa Halıqaralıq atom energiyası agenttigi (MAGATE) tekseruşilerin jiberuge, al Batıs elderi Iranğa salınğan sankciyalardı birtindep alıp tastauğa mindetteme alğan. MAGATE 16 qañtarda Iran ükimeti yadrolıq bağdarlamasına qatıstı moynına alğan halıqaralıq mindettemelerdi orındağanın jariyalağan.

Azat Europa / Azattıq radiosı