گەلزەميۋم ۋىن تەك ازيا قۇرلىعىندا وسەتىن Gelsemium elegans اتالاتىن سيرەك وسىمدىكتەن جاسايدى. رەسەي مەن قىتايداعى تاپسىرىسپەن كىسى ولتىرۋشىلەر «قاسىرەت ءشوبىن» تاماققا قوسىپ بەرەدى.

الەكساندر پەرەپەليچنىي

فسب-نىڭ بۇرىنعى وفيتسەرى الەكساندر ليتۆينەنكو. لوندون، 14 قىركۇيەك 2004 جىل.

2009 جىلى ۇلىبريتانيادان ساياسي باسپانا العان رەسەيلىك وليگارح الەكساندر پەرەپەليچنىي ماسكەۋدەگى رەسمي تۇلعالاردىڭ جەمقورلىق ارەكەتتەرىنە قاتىستى ءىستى قازبالاپ جاتقان شۆەيتساريا تەرگەۋشىلەرىنە اقپارات بەرىپ جۇرگەن. مۇنىمەن قوسا، ول رەسەيدەگى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ پاراقورلىعىن اشكەرەلەگەن زاڭگەر سەرگەي ماگنيتسكيدىڭ ماسكەۋ تۇرمەسىندەگى ولىمىنە بيلىك وكىلدەرىنىڭ قاتىسى بار ەكەنىن دالەلدەيتىن ايعاقتاردى دا بەرگەن.

2012 جىلى قاراشادا لوندون ماڭىنداعى سۋررەي ايماعىنداعى ءۇيىنىڭ جانىندا جۇگىرىپ كەلە جاتقان جەرىنەن تالىپ قۇلاعان 44 جاستاعى پەرەپەليچنىي كوپ ۇزاماي قايتىس بولدى. سونىڭ الدىندا عانا ول ارىپتەستەرىنە ءوزىن الدەكىمدەردىڭ «ولتىرەمىز» دەپ قورقىتقانىن ايتقان.

ول – ماگنيتسكي ىسىنە قاتىسى بار ادامداردىڭ ىشىندە جۇمباق جاعدايدا قازا تاپقان ءتورتىنشى كىسى بولسا دا، سۋررەي پوليتسياسى ءاۋ باستا سەزىكتى ەشتەڭە بايقاماعان.

مارقۇمنىڭ اسقازانىنا جاسالعان ساراپتاما ناتيجەلەرىنەن كۇدىكتەنگەن بريتان قۇقىق قورعاۋشىلارى تەك بىلتىر مامىردىڭ 18-ءى كۇنى عانا قىلمىستىق ءىس قوزعادى. «پەرەپەليچنىي اسا ۋىتتى گەلزەميۋم شوبىنەن ۋلانعان» دەگەن بولجام جاسالدى.

سۋررەي سوتى پەرەپەليچنىيدىڭ رەسەيدەگى ىقپالدى الاياق توپتىڭ قىلمىسىن اشۋعا قاتىسقانى ءۇشىن ءولتىرىلۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاسادى.

پولوني-210

پولوني – ۋران قۇرامىندا كەزدەسەتىن سيرەك ەلەمەنت. ول – ءبىر دەمدە ولتىرەتىن اسا قاتەرلى تسيانيد سۋتەكتى قىشقىلىنان 250 مىڭ ەسە قۋاتتى ۋ.

الەكساندر ليتۆينەنكو

رەسەي فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ (فسب) بۇرىنعى وفيتسەرى الەكساندر ليتۆينەنكو 2000 جىلى وتباسىمەن لوندونعا قاشىپ، ساياسي باسپانا العان.

ول 2006 جىلعى قاراشادا لوندونداعى سۋشي-باردا ۋلانعان. اۋتوپسيا قورىتىندىسى بويىنشا، ونىڭ اعزاسىنان پولوني-210 ۋى تابىلعان. بريتانيانىڭ رادياتسيا جونىندەگى ساراپشىلارى «ليتۆينەنكو – پولوني رادياتسياسىنان ۋلانعان العاشقى ادام» دەگەن قورىتىندى جاسادى.

ولەر الدىندا ول «ماعان قاستاندىق جاساۋعا تاپسىرما بەرگەن – پۋتين» دەگەن حات جازىپ قالدىرعان. ليتۆينەنكو «رەسەي فسب-سى ءپۋتيندى بيلىككە اكەلۋ ءۇشىن كوپپاتەرلى ۇيلەردە ادەيى جارىلىستار مەن ءتۇرلى جالعان شابۋىلدار ۇيىمداستىردى» دەپ مالىمدەگەن. ال رەسەي باسشىلىعى بۇل ايىپتى جوققا شىعارادى.

بۇعان قوسا، ول كرەملدى سىناپ جۇرگەن جۋرناليست اننا پوليتكوۆسكايانى دا «پۋتين ءولتىرتتى» دەپ مالىمدەگەن ەدى. پوليتكوۆسكايا اتىپ ولتىرىلگەن سوڭ ارادا ەكى اي وتپەستەن ليتۆينەنكو دا دۇنيەدەن وزدى.

تاللي

كالي كەنى قۇرامىندا كەزدەسەتىن بۇل حيميالىق ەلەمەنت اۋىر مەتالداردى وڭدەۋ كەزىندە دە ءبولىنىپ شىعادى. ۋىتسىز راديويزوتوپتى تاللي-201 مەديتسينادا يادرولىق سكانەرلەۋ كەزىندە پايدالانىلادى.

ال اسا ۋلى تاللي تۇزى تىشقاندار، زيانكەس جاندىكتەردى جويۋعا دا قولدانىلادى. ءبىر ەرەكشەلىگى – تالليدەن ۋلانعان كىسىنىڭ الدىمەن شاشى تۇسەدى. ونى كىسى ولتىرۋگە پايدالاناتىندار «ۋدىڭ مىقتىسى» اتايدى.

نيكولاي حوحلوۆ

سوۆەت كگب-سىنىڭ تىڭشىسى بولعان حوحلوۆ 1953 جىلى اقش جاعىنا ءوتىپ، كگب ارەكەتتەرى تۋرالى اقپارات بەرە باستايدى. 1957 جىلى كگب اگەنتىنىڭ ونى تاليمەن ۋلاماق بولعان ارەكەتى ءساتسىز اياقتالىپ، ول گەرمانيانىڭ فرانكفۋرت قالاسىندا ەمدەلىپ، ايىعىپ شىعادى. بۇل – كگب اگەنتتەرىنىڭ العاشقى «رادياتسيالىق شابۋىلى» بولسا كەرەك.

كگب-نىڭ بۇرىنعى وفيتسەرلەرى حوحلوۆتى تالليمەن ەمەس، 2004 جىلى ليتۆينەنكوعا قولدانىلعان پولونيمەن ۋلادى دەپ سانايدى. ال ليتۆينەنكوعا كەرىسىنشە پولونيمەن ەمەس، تالليمەن ۋلانعان دەگەن قاتە دياگنوز قويىلعان.

يۋري ششەكوچيحين

جۋرناليست يۋري ششەكوچيحين. 2003 جىلدىڭ شىلدەسى.

رەسەيدەگى جەمقورلىق پەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ الىمجەتتىگى تۋرالى اشكەرەلەۋشى ماتەريالدار جازۋمەن اينالىساتىن جۋرناليست ءارى دەپۋتات يۋري ششەكوچيحين 2003 جىلى شىلدە ايىندا، اقش-تا وسى ەلدىڭ فەدەرالدىق تەرگەۋ ۇيىمى قىزمەتكەرلەرىمەن جوسپارلاعان كەزدەسۋىنە بىرنەشە كۇن قالعاندا اللەرگيالىق رەاكتسيا بەلگىلەرىنە ۇقسايتىن تۇسىنىكسىز دەرت مەڭدەپ، قايتىس بولادى.

رەسەي باسشىلىعى «ششەكوچيحين اللەرگيالىق لايەلل سيندرومىنان قازا تاپتى» دەپ حابارلادى. ونىڭ ەمىنە جانە قايتىس بولعان سوڭ جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەرگە قاتىستى ماتەريالداردىڭ بارلىعى فسب قولىندا.

كەي ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ششەكوچيحيننىڭ سيمپتومدارى حوحلوۆ پەن ليتۆينەنكونىڭ اۋرۋ بەلگىلەرىنە (رادياتسيا اسەرىنە – رەد.) ۇقسايدى.

تەتراحلوروديبەنزوديوكسين(تحدد) – «ديوكسين»

تحدد – ادەتتە «ديوكسين» دەپ قاتە اتالاتىن، ءيىسسىز، ءتۇسسىز، قالىپتى تەمپەراتۋرادا قاتتى كۇيدە بولاتىن زات. ونى اقش اسكەرى ۆەتنام سوعىسى كەزىندە قولدانعان «قىزعىلت-سارى زاتقا» (Agent Orange) قوسقان. حالىقارالىق راكتى زەرتتەۋ اگەنتتىگى «تحدد – ادام اعزاسىندا قاتەرلى ىسىك تۋدىراتىن زات» دەگەن تۇجىرىم جاساعان.

ۆيكتور يۋششەنكو

ۋكراينا ساياساتكەرى ۆيكتور يۋششەنكو رەسەي قولداعان ۇمىتكەر ۆيكتور يانۋكوۆيچكە قارسى سايلاۋعا ءتۇسىپ جاتقان 2004 جىلدىڭ سوڭىندا ۇلكەن مولشەردەگى تحدد-دان ۋلانعان.

ۋكراينانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ۆيكتور يۋششەنكو. كيەۆ، 2011 جىلدىڭ تامىزى.

زەرتتەۋگە قاراعاندا، ونىڭ اعزاسىنداعى ۋدىڭ مولشەرى بۇرىن-سوڭدى تىركەلگەن فاكتىلەردىڭ ىشىندە ەكىنشى ءىرى كورسەتكىش بولعان. ۋلانۋدىڭ كەسىرىنەن ونىڭ بەتى ءبىراز ۋاقىت بۇجىرلانىپ ءجۇردى دە، كەيىننەن باياۋ بولسا دا قالپىنا كەلدى.

ۋكراينانى ەۋروپامەن ينتەگراتسيالاپ، ناتو-نىڭ قۇرامىنا قوسۋدى جاقتايتىن يۋششەنكو بۇل ۋلاۋدىڭ «جەكە ادامنىڭ ارەكەتى ەمەس ەكەنىن» ايتتى ءارى ءىستى تەرگەۋگە كەدەرگى كەلتىردى دەپ رەسەي باسشىلىعىن ايىپتادى.

سايلاۋدىڭ رەسمي ناتيجەسى بويىنشا يانۋكوۆيچ جەڭىسكە جەتىپ، مۇنىڭ سوڭى «قىزعىلت-سارى رەۆوليۋتسياعا» ۇلاستى. اقىر سوڭىندا جوعارعى سوت سايلاۋدا زاڭ كوپ بۇرمالانعان دەپ، قايتا سايلاۋ تاعايىندادى. قايتا سايلاۋدا يۋششەنكو جەڭىسكە جەتتى.

زارين مەن جۇيكەنى ۋلايتىن باسقا دا زاتتار

زارين – ءيىسسىز ءارى ءتۇسسىز، جۇيكە جۇيەسىن ۋلايتىن سۇيىقتىق. ودان ۋلانعان ادامنىڭ تىنىس الۋ بۇلشىقەتتەرى ىستەن شىعىپ، تۇنشىعىپ ولەدى. ول اۋاعا تارالۋى مۇمكىن. ويتكەنى زارين سۇيىقتىعى ءاپ-ساتتە گازعا اينالادى، ونىڭ بۋى اعزاعا تەرى ارقىلى دا سىڭەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ءزاريندى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنىڭ قاتارىنا قوسقان. حيميالىق قارۋلار كونۆەنتسياسىنا سايكەس ءزاريندى ساقتاۋعا تىيىم سالىنعان.

يبن ءال-حاتتاب

فسب 2002 جىلى سولتۇستىك كاۆكاز ايماعىندا شەشەندەردىڭ جاعىندا سوعىسىپ جۇرگەن ساۋديالىق سودىر يبن ءال-حاتتابتى ولتىرگەندەرىن حابارلادى. حاتتاب – 1990 جىلدارى جانە 2000-جىلداردىڭ باسىندا شەشەنستانداعى قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسقان تەررورشى.

حاتتابتىڭ تۋىستارى مەن باسقا دا شەشەن دەرەككوزدەرى ول «جىلدام اسەر ەتەتىن زارين سيپاتتى زات سالىنعان حات الىپ ۋلاندى» دەگەن تۇجىرىم ايتتى. رەسەي ءباسپاسوزى «حاتتى داعىستاننىڭ ەكى جاققا دا جۇمىس ىستەيتىن اگەنتى فسب تاپسىرماسىمەن اكەپ بەرگەن» دەپ حابارلادى.

ريتسين «​تىكەنى»​

ريتسين – Ricinus communis (ۇپىلمالىك) وسىمدىگىنەن الىناتىن ۋلى زات. ونىڭ سەگىز ءدانىن ەزگەندە الىناتىن قويمالجىڭ ءبىر ەرەسەك كىسىنى ۋلاۋعا جەتكىلىكتى. دەگەنمەن تابيعي قالپىندا ودان ۋلاناتىندار سيرەك، سەبەبى ونىڭ ءدانى ادام اعزاسى قورىتپايتىن قابىقپەن قاپتالعان.

ءريتسيندى يىسكەسە، ينەكتسيا كۇيىندە ەنگىزسە نەمەسە ول باسقا ءبىر جولدارمەن قانعا تۇسسە اعزاعا قاۋىپتى. تازا ۇنتاق كۇيىندەگى ءريتسيننىڭ ءبىر شوكىمىندە ءبىر كىسىنى ۋلايتىن ۋىت بولادى.

سوۆەت وداعىندا ءريتسيندى قارۋ رەتىندە پايدالانعان. قىرعيقاباق سوعىس كەزىندە ۆارشاۆا شارتى ۇيىمىن ساتىپ كەتكەندەردىڭ كوزىن جويۋ ماقساتىندا ءريتسيندى كەم دەگەندە ءۇش مارتە قولدانعان.

گەورگي ماركوۆ

بولگاريالىق ديسسيدەنت گەورگي ماركوۆ.

1978 جىلى قىركۇيەكتە لوندوندا بولگاريالىق ديسسيدەنت جۋرناليست گەورگي ماركوۆقا قولشاتىرمەن قاستاندىق جاسالدى. بۇل – ءريتسيندى ەڭ «ءساتتى پايدالانۋ» وقيعاسى.

BBC مەن «ازات ەۋروپا» راديوسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ماركوۆتىڭ اياعىنا ريتسين ۋى سالىنعان ينەنىڭ جاسۋىنداي «تىكەن» كىرىپ، ول ءتورت كۇننەن سوڭ ۋلانىپ قايتىس بولدى.

بريتانيالىق تەرگەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، قاسكوي لوندونداعى ۆاتەرلوو كوپىرىندە اۆتوبۋس كۇتىپ تۇرعان ماركوۆقا قولشاتىردىڭ ۇشىنا جاسىرىلعان قارۋدان «تىكەندى» اتىپ جىبەرگەن.

ۆلاديمير كوستوۆ

بۇل وقيعادان ون كۇن بۇرىن «ازات ەۋروپا» راديوسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جانە ءبىر بولگاريالىق «ساتقىن» ۆلاديمير كوستوۆقا دا وسىنداي قاستاندىق جاسالعان.

1978 جىلى تامىز ايىندا پاريجدەگى مەترو بەكەتىندە كەتىپ بارا جاتقان ونىڭ ارقاسىنا ءدال سونداي ريتسين سالىنعان ينە قادالعان. دەگەنمەن، قانىنا ريتسين از تۇسكەندىكتەن، كوستوۆ امان قالادى.

بوريس كورچاك

1981 جىلى تامىزدا اقش-تىڭ ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنا جۇمىس ىستەيتىن بوريس كورچاك ۆيردجينياداعى دۇكەندە ازىق-تۇلىك الىپ جۇرگەندە ريتسين تولى وسىنداي ينە ونىڭ بۇيرەگىنە قادالادى. شابۋىلدان امان قالعان ول قاستاندىقتى سوۆەت تىڭشىلارى ۇيىمداستىردى دەيدى.

بەيمالىم ۋلار

حافيزۋللا امين

1979 جىلى سوۆەت وداعىن جاقتايتىن باسشى نۋر موحامماد تاراكيدى ورنىنان كەتىرىپ، ءۇش اي اۋعانستاندى باسقارعان حافيزۋللا ءاميندى ءولتىرۋ ماقساتىندا بەيمالىم ۋ قولدانىلعان.

سوۆەت وداعى ءاميندى اقش تىڭشىسى ساناعان. اۋعانستاننىڭ پرەزيدەنت سارايىندا اسپاز بولىپ جۇمىس ىستەگەن كگب اگەنتى 1979 جىلى جەلتوقساننىڭ 13-ءى كۇنى امينگە ۋ بەرۋدى جوسپارلايدى. كۇدىكتەنگەن اۋعان پرەزيدەنتى تاماعى مەن سۋسىنىن كۇيەۋ بالاسىنىكىمەن الماستىرىپ قويادى. ءوزى امان قالىپ، كۇيەۋ بالاسى قاتتى اۋىرىپ، ماسكەۋدەگى اۋرۋحاناعا جونەلتىلەدى.

ەكى اپتادان سوڭ سوۆەت ارمياسى كابۋلداعى تاجبەگ سارايىنا باسىپ كىرىپ، ءاميندى قاستاندىقپەن ولتىرەدى دە، ونىڭ ورنىنا سوۆەتشىل بابراك كارمالدى قويادى.

اننا پوليتكوۆسكايا

كرەملدىڭ ساياساتىن قاتتى سىناپ، ادام قۇقىقتارىن قورعاپ جۇرگەن جۋرناليست اننا پوليتكوۆسكايا 2004 جىلعى قىركۇيەكتە بەسلانداعى مەكتەپتى باسىپ العان وقيعا تۋرالى ماتەريال جازۋ ماقساتىندا ماسكەۋدەن وڭتۇستىككە ۇشىپ كەلە جاتقان «اەروفلوت» ۇشاعىندا شاي ىشكەن سوڭ قاتتى اۋىرادى.

مۇنان سوڭ پوليتكوۆسكايا وزىنە رەسەي فسب-سى قاستاندىق جاساماق بولعانىن مالىمدەدى. اقپارات قۇرالدارى «قاسكويلەر سوۆەت وداعىنىڭ ۋ دايىنداۋ جۇيەسىنىڭ بەلگىسىز پرەپاراتىن پايدالاندى» دەگەن بولجام جاسادى.

اننا پوليتكوۆسكايا بۇل قاستاندىقتان امان قالادى. الايدا ەكى جىلدان سوڭ ونى ماسكەۋدەگى ءوزى تۇراتىن ءۇيدىڭ ليفتىندە بەلگىسىز بىرەۋلەر اتىپ كەتتى.

رون ءسينوۆيتستىڭ ماقالاسى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلدى. 

ازاتتىق راديوسىجانەمۇحتار ەكەي

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى