Gel'zemium uın tek Aziya qwrlığında ösetin Gelsemium elegans atalatın sirek ösimdikten jasaydı. Resey men Qıtaydağı tapsırıspen kisi öltiruşiler «qasiret şöbin» tamaqqa qosıp beredi.

Aleksandr Perepeliçnıy

FSB-nıñ bwrınğı oficeri Aleksandr Litvinenko. London, 14 qırküyek 2004 jıl.

2009 jılı Wlıbritaniyadan sayasi baspana alğan reseylik oligarh Aleksandr Perepeliçnıy Mäskeudegi resmi twlğalardıñ jemqorlıq äreketterine qatıstı isti qazbalap jatqan Şveycariya tergeuşilerine aqparat berip jürgen. Mwnımen qosa, ol Reseydegi lauazımdı twlğalardıñ paraqorlığın äşkerelegen zañger Sergey Magnitskiydiñ Mäskeu türmesindegi ölimine bilik ökilderiniñ qatısı bar ekenin däleldeytin ayğaqtardı da bergen.

2012 jılı qaraşada London mañındağı Surrey aymağındağı üyiniñ janında jügirip kele jatqan jerinen talıp qwlağan 44 jastağı Perepeliçnıy köp wzamay qaytıs boldı. Sonıñ aldında ğana ol äriptesterine özin äldekimderdiñ «öltiremiz» dep qorqıtqanın aytqan.

Ol – Magnitskiy isine qatısı bar adamdardıñ işinde jwmbaq jağdayda qaza tapqan törtinşi kisi bolsa da, Surrey policiyası äu basta sezikti eşteñe bayqamağan.

Marqwmnıñ asqazanına jasalğan saraptama nätijelerinen küdiktengen britan qwqıq qorğauşıları tek bıltır mamırdıñ 18-i küni ğana qılmıstıq is qozğadı. «Perepeliçnıy asa uıttı gel'zemium şöbinen ulanğan» degen boljam jasaldı.

Surrey sotı Perepeliçnıydıñ Reseydegi ıqpaldı alayaq toptıñ qılmısın aşuğa qatısqanı üşin öltirilui mümkin degen boljam jasadı.

POLONIY-210

Poloniy – uran qwramında kezdesetin sirek element. Ol – bir demde öltiretin asa qaterli cianid sutekti qışqılınan 250 mıñ ese quattı u.

Aleksandr Litvinenko

Resey Federaldıq qauipsizdik qızmetiniñ (FSB) bwrınğı oficeri Aleksandr Litvinenko 2000 jılı otbasımen Londonğa qaşıp, sayasi baspana alğan.

Ol 2006 jılğı qaraşada Londondağı suşi-barda ulanğan. Autopsiya qorıtındısı boyınşa, onıñ ağzasınan poloniy-210 uı tabılğan. Britaniyanıñ radiaciya jönindegi sarapşıları «Litvinenko – poloniy radiaciyasınan ulanğan alğaşqı adam» degen qorıtındı jasadı.

Öler aldında ol «mağan qastandıq jasauğa tapsırma bergen – Putin» degen hat jazıp qaldırğan. Litvinenko «Resey FSB-sı Putindi bilikke äkelu üşin köppäterli üylerde ädeyi jarılıstar men türli jalğan şabuıldar wyımdastırdı» dep mälimdegen. Al Resey basşılığı bwl ayıptı joqqa şığaradı.

Bwğan qosa, ol Kreml'di sınap jürgen jurnalist Anna Politkovskayanı da «Putin öltirtti» dep mälimdegen edi. Politkovskaya atıp öltirilgen soñ arada eki ay ötpesten Litvinenko da dünieden ozdı.

TALLIY

Kaliy keni qwramında kezdesetin bwl himiyalıq element auır metaldardı öñdeu kezinde de bölinip şığadı. Uıtsız radioizotoptı talliy-201 medicinada yadrolıq skanerleu kezinde paydalanıladı.

Al asa ulı talliy twzı tışqandar, ziyankes jändikterdi joyuğa da qoldanıladı. Bir erekşeligi – talliyden ulanğan kisiniñ aldımen şaşı tüsedi. Onı kisi öltiruge paydalanatındar «udıñ mıqtısı» ataydı.

Nikolay Hohlov

Sovet KGB-sınıñ tıñşısı bolğan Hohlov 1953 jılı AQŞ jağına ötip, KGB äreketteri turalı aqparat bere bastaydı. 1957 jılı KGB agentiniñ onı taliymen ulamaq bolğan äreketi sätsiz ayaqtalıp, ol Germaniyanıñ Frankfurt qalasında emdelip, ayığıp şığadı. Bwl – KGB agentteriniñ alğaşqı «radiaciyalıq şabuılı» bolsa kerek.

KGB-nıñ bwrınğı oficerleri Hohlovtı talliymen emes, 2004 jılı Litvinenkoğa qoldanılğan poloniymen uladı dep sanaydı. Al Litvinenkoğa kerisinşe poloniymen emes, talliymen ulanğan degen qate diagnoz qoyılğan.

YUriy Şekoçihin

Jurnalist YUriy Şekoçihin. 2003 jıldıñ şildesi.

Reseydegi jemqorlıq pen wyımdasqan qılmıstıq toptardıñ älimjettigi turalı äşkereleuşi materialdar jazumen aynalısatın jurnalist äri deputat YUriy Şekoçihin 2003 jılı şilde ayında, AQŞ-ta osı eldiñ Federaldıq tergeu wyımı qızmetkerlerimen josparlağan kezdesuine birneşe kün qalğanda allergiyalıq reakciya belgilerine wqsaytın tüsiniksiz dert meñdep, qaytıs boladı.

Resey basşılığı «Şekoçihin allergiyalıq Layell sindromınan qaza taptı» dep habarladı. Onıñ emine jäne qaytıs bolğan soñ jürgizilgen tekserulerge qatıstı materialdardıñ barlığı FSB qolında.

Key sarapşılardıñ aytuınşa, Şekoçihinniñ simptomdarı Hohlov pen Litvinenkonıñ auru belgilerine (radiaciya äserine – red.) wqsaydı.

TETRAHLORODIBENZODIOKSIN(THDD) – «DIOKSIN»

THDD – ädette «dioksin» dep qate atalatın, iissiz, tüssiz, qalıptı temperaturada qattı küyde bolatın zat. Onı AQŞ äskeri V'etnam soğısı kezinde qoldanğan «qızğılt-sarı zatqa» (Agent Orange) qosqan. Halıqaralıq raktı zertteu agenttigi «THDD – adam ağzasında qaterli isik tudıratın zat» degen twjırım jasağan.

Viktor YUşenko

Ukraina sayasatkeri Viktor YUşenko Resey qoldağan ümitker Viktor YAnukoviçke qarsı saylauğa tüsip jatqan 2004 jıldıñ soñında ülken mölşerdegi THDD-dan ulanğan.

Ukrainanıñ bwrınğı prezidenti Viktor YUşenko. Kiev, 2011 jıldıñ tamızı.

Zertteuge qarağanda, onıñ ağzasındağı udıñ mölşeri bwrın-soñdı tirkelgen faktilerdiñ işinde ekinşi iri körsetkiş bolğan. Ulanudıñ kesirinen onıñ beti biraz uaqıt bwjırlanıp jürdi de, keyinnen bayau bolsa da qalpına keldi.

Ukrainanı Europamen integraciyalap, NATO-nıñ qwramına qosudı jaqtaytın YUşenko bwl ulaudıñ «jeke adamnıñ äreketi emes ekenin» ayttı äri isti tergeuge kedergi keltirdi dep Resey basşılığın ayıptadı.

Saylaudıñ resmi nätijesi boyınşa YAnukoviç jeñiske jetip, mwnıñ soñı «qızğılt-sarı revolyuciyağa» wlastı. Aqır soñında Joğarğı sot saylauda zañ köp bwrmalanğan dep, qayta saylau tağayındadı. Qayta saylauda YUşenko jeñiske jetti.

ZARIN MEN JÜYKENİ ULAYTIN BASQA DA ZATTAR

Zarin – iissiz äri tüssiz, jüyke jüyesin ulaytın swyıqtıq. Odan ulanğan adamnıñ tınıs alu bwlşıqetteri isten şığıp, twnşığıp öledi. Ol auağa taraluı mümkin. Öytkeni zarin swyıqtığı äp-sätte gazğa aynaladı, onıñ buı ağzağa teri arqılı da siñedi. Birikken wlttar wyımı zarindi jappay qırıp-joyu qarularınıñ qatarına qosqan. Himiyalıq qarular konvenciyasına säykes zarindi saqtauğa tıyım salınğan.

Ibn äl-Hattab

FSB 2002 jılı Soltüstik Kavkaz aymağında şeşenderdiñ jağında soğısıp jürgen saudiyalıq sodır ibn äl-Hattabtı öltirgenderin habarladı. Hattab – 1990 jıldarı jäne 2000-jıldardıñ basında Şeşenstandağı qarulı qaqtığıstarğa qatısqan terrorşı.

Hattabtıñ tuıstarı men basqa da şeşen derekközderi ol «jıldam äser etetin zarin sipattı zat salınğan hat alıp ulandı» degen twjırım ayttı. Resey baspasözi «hattı Dağıstannıñ eki jaqqa da jwmıs isteytin agenti FSB tapsırmasımen äkep bergen» dep habarladı.

RICIN «​TİKENİ»​

Ricin – Ricinus communis (üpilmälik) ösimdiginen alınatın ulı zat. Onıñ segiz dänin ezgende alınatın qoymaljıñ bir eresek kisini ulauğa jetkilikti. Degenmen tabiği qalpında odan ulanatındar sirek, sebebi onıñ däni adam ağzası qorıtpaytın qabıqpen qaptalğan.

Ricindi iiskese, in'ekciya küyinde engizse nemese ol basqa bir joldarmen qanğa tüsse ağzağa qauipti. Taza wntaq küyindegi ricinniñ bir şökiminde bir kisini ulaytın uıt boladı.

Sovet Odağında ricindi qaru retinde paydalanğan. Qırğiqabaq soğıs kezinde Varşava şartı wyımın satıp ketkenderdiñ közin joyu maqsatında ricindi kem degende üş märte qoldanğan.

Georgiy Markov

Bolgariyalıq dissident Georgiy Markov.

1978 jılı qırküyekte Londonda bolgariyalıq dissident jurnalist Georgiy Markovqa qolşatırmen qastandıq jasaldı. Bwl – ricindi eñ «sätti paydalanu» oqiğası.

BBC men «Azat Europa» radiosında jwmıs istep jürgen Markovtıñ ayağına ricin uı salınğan ineniñ jasuınday «tiken» kirip, ol tört künnen soñ ulanıp qaytıs boldı.

Britaniyalıq tergeuşilerdiñ aytuınşa, qasköy Londondağı Vaterloo köpirinde avtobus kütip twrğan Markovqa qolşatırdıñ wşına jasırılğan qarudan «tikendi» atıp jibergen.

Vladimir Kostov

Bwl oqiğadan on kün bwrın «Azat Europa» radiosında jwmıs istep jürgen jäne bir bolgariyalıq «satqın» Vladimir Kostovqa da osınday qastandıq jasalğan.

1978 jılı tamız ayında Parijdegi metro beketinde ketip bara jatqan onıñ arqasına däl sonday ricin salınğan ine qadalğan. Degenmen, qanına ricin az tüskendikten, Kostov aman qaladı.

Boris Korçak

1981 jılı tamızda AQŞ-tıñ Ortalıq barlau basqarmasına jwmıs isteytin Boris Korçak Virdjiniyadağı dükende azıq-tülik alıp jürgende ricin tolı osınday ine onıñ büyregine qadaladı. Şabuıldan aman qalğan ol qastandıqtı sovet tıñşıları wyımdastırdı deydi.

BEYMÄLİM ULAR

Hafizulla Amin

1979 jılı Sovet Odağın jaqtaytın basşı Nur Mohammad Tarakidi ornınan ketirip, üş ay Auğanstandı basqarğan Hafizulla Amindi öltiru maqsatında beymälim u qoldanılğan.

Sovet Odağı Amindi AQŞ tıñşısı sanağan. Auğanstannıñ prezident sarayında aspaz bolıp jwmıs istegen KGB agenti 1979 jılı jeltoqsannıñ 13-i küni Aminge u berudi josparlaydı. Küdiktengen auğan prezidenti tamağı men susının küyeu balasınikimen almastırıp qoyadı. Özi aman qalıp, küyeu balası qattı auırıp, Mäskeudegi auruhanağa jöneltiledi.

Eki aptadan soñ Sovet armiyası Kabuldağı Tajbeg sarayına basıp kirip, Amindi qastandıqpen öltiredi de, onıñ ornına sovetşil Babrak Karmaldı qoyadı.

Anna Politkovskaya

Kreml'diñ sayasatın qattı sınap, adam qwqıqtarın qorğap jürgen jurnalist Anna Politkovskaya 2004 jılğı qırküyekte Beslandağı mektepti basıp alğan oqiğa turalı material jazu maqsatında Mäskeuden oñtüstikke wşıp kele jatqan «Aeroflot» wşağında şay işken soñ qattı auıradı.

Mwnan soñ Politkovskaya özine Resey FSB-sı qastandıq jasamaq bolğanın mälimdedi. Aqparat qwraldarı «qasköyler Sovet Odağınıñ u dayındau jüyesiniñ belgisiz preparatın paydalandı» degen boljam jasadı.

Anna Politkovskaya bwl qastandıqtan aman qaladı. Alayda eki jıldan soñ onı Mäskeudegi özi twratın üydiñ liftinde belgisiz bireuler atıp ketti.

Ron Sinovictiñ maqalası ağılşın tilinen audarıldı. 

Azattıq radiosıjäneMwhtar EKEY

Azat Europa / Azattıq radiosı