|  | 

كوز قاراس

اتاتەگىمىزدى تورگە شىعارايىق

اتاتەگىمىزدى تورگە شىعارايىق

ارادا ءۇش ۇرپاق اۋىسىپ، 1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراپ، قازاق­ستان ءوز ەگەمەندىگىن قولىنا العاننان كەيىن عانا بارىپ، كەيبىر ازاماتتار «وۆ»،«ەۆ» جالعاۋلارىنان باس تارتىپ، جەكە كۋالىكتەرى مەن تولقۇجاتتارىن قازاقىلاندىرا باستادى.

تۇرىك اعايىندارعا ۇقساتىپ ناۋرىزباي ماحمۋد دۇيسەكۇلى بولىپ جازۋ ءۇردىسى دە قالىپتاستى. بۇعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى شەرحان مۇرتازا سياقتى ۇلتجاندى تۇلعالار العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ۇلگى كورسەتكەنى انىق. ءسويتىپ، تولقۇجات پەن جەكە كۋالىكتى تولتىرۋ بارىسىندا فامي­لياسى مەن ءوزىنىڭ اتىن جازاتىن ءداستۇر بوي كورسەتە باستادى. سودان كوپ ۇزاماي كەيبىر كىسىلەر فامي­لياسىنىڭ سوڭىنا «تەگى» دەگەن جال­عاۋلاردى دۇرىس كورىپ سولاي جازعىزدى. رۋلارىن ايشىقتاعاندار دا جەتەرلىك.
الەم حالىقتارىنىڭ قاي قايسىن الىپ قاراساڭ دا وزدەرىنىڭ ۇلتىنا ءتان اتاتەگى بار. اتاپ ايتاتىن بولساق، ارميانداردا «يان»، گرۋزيندەردە «شۆيلي»، «ادزە»، ۋكراينداردا «كو»، پولياكتاردا «سكي»، جاپونداردا، كورەيلەردە باعزى زاماننان قالىپ­تاسقان اتاتەگىن كورىپ ەرىكسىز سۇيسىنەسىڭ. ولاردى وسى اتاتەگىنە قاراپ-اق قاي ۇلتتىڭ وكىلى ەكەندىگىن وپ-وڭاي اجىراتىپ الۋعا بولادى. وسىعان كەلگەندە ەرىكسىز ويعا باتاسىڭ.
مەنى قازاقتىڭ اتاتەگىنە «اتا» ءسوزىن تىركەپ جازساق قالاي بولار ەدى دەگەن وي كوپتەن بەرى مازالاپ ءجۇر. مىسالى، ناۋرىزباياتا ماحمۇت دۇيسەكۇلى دەپ جازساق، بۇل جەردە «اتا» جالعاۋى، ياعني ماحمۇتتىڭ اتاسىنىڭ كىم ەكەندىگىن ناقتى كور­سەتىپ تۇر. بۇل – بىرىنشىدەن، قازاق ازا­ماتتارى وزدەرىنىڭ اتاتەگىنە «اتا» ءسوزىن تىركەپ جازسا، ونىڭ فامي­لياسىنىڭ ءوزى-اق تولقۇجات يەسىنىڭ قازاق ۇلتىنان ەكەنىن بىلدىرسە، ەكىنشىدەن، وزگە قاي ەلگە، قاي جەرگە بارمايىق سول مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى تولقۇجاتىمىزعا قاراپ-اق قازاق ەكەنىمىزدى بىردەن ايىرار ەدى. ۋاقىت وتە كەلە «تەگى»، «ءتىڭ»، «ءنىڭ» دەگەن جالعاۋلار «اتا» سوزىنە جول بەرەرى انىق.
بۇگىنگىنىڭ جاستارى شەجىرەنى جەتىك بىلمەگەندىكتەن ءوزىنىڭ تەگىن وسى «اتا» ءسوزى ارقىلى اجىراتىپ، قاننىڭ ارا­لاسىپ كەتپەۋىنەن ساقتاناتىندىعى حاق.

قازاق حالقى اتاتەگىنە جازىلعاندا نە ۇتامىز؟
1. «اتا» جالعاۋىنان قازاق حالقى ءبىر اتانىڭ بالالارى ەكەنىن بىلدىرەدى.

2.اتا ءسوزى قازاق ۇلتىنا «تايعا تاڭبا باسقانداي» تاڭباسى ەمەس پە؟!

3.ۇلتىمىزدىڭ جۇزگە بولىنبەۋىنە باستى باستاماسى بولادى.

4.ۇلتىمىزدى بىرلىككە، ىنتىماققا شاقىرادى

5.قازاق حالقىن ءتىلىن جانە ءدىنىن قادىرلەۋگە ىقپال ەتەدى.

6.قازاق مەملەكەتىندەگى باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ باستاۋشىسى بولادى.

7.شەت مەملەكەتتەرگە، قازاق ەلى بولماعان دەگەندەرگە تاباندى ەل ەكەنىمىزدىڭ دالەلى بولادى.

8. ۇلتىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىن ساقتاۋعا قادىرلەۋگە اسەرىن تيگىزەدى.

مەنىكى كوپشىلىكتىڭ ورتاسىنا ءوز ۇسىنىس-پىكىرىمدى ءبىلدىرۋ. كىم قالاي قابىلدايدى، ونى اركىمنىڭ ءوز تانىم-تۇيسىگى بىلەدى. بىراق قالاي دەگەنمەن دە، قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملە­كەتى مەن ۇكىمەتى،ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعا­رۋشى ورگانى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋ­تات­تارى بۇل ماسەلەگە تەرەڭ زەيىن قو­يىپ تالقىلاسا، قازاق ۇلتىنىڭ ماسە­لەسى بولعاندىقتان بۇل قادام كەرەك-اق.
ناۋرىزباياتا
راحىمبەردى دۇيسەكۇلى

ايقىن-اقپارات

Related Articles

  • توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى 

    توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى 

    Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن

  • كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

    كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

    بۇعان ناقتى جاۋاپ – جوق، بۇل شەشىمنەن ەشبىر ءتىلدىڭ، سونىڭ ىشىندە، ورىس ءتىلىنىڭ دە قۇقى شەكتەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى كونستيتۋتسياداعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بيلىكتىڭ جۇمىس ءتىلىن عانا رەتتەيدى. ول نورمانىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ قاتىناس تىلىنە قاتىسى جوق. ياعني، مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيتىن ءتىل دەگەن ءسوز. بۇل شەشىم ورىسشا سويلەيتىندەردىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيدى، ورىسشا سويلەۋگە تىيىم سالمايدى. قاراپايىم ادامدار ۇيىندە، قوعامدىق ورىنداردا، بيزنەستە، مەديا مەن مادەنيەت وشاقتارىندا قالاعان تىلىندە سويلەي دە، جۇمىس ىستەي دە الادى. بۇعان كونستيتۋتسيانىڭ باسقا باپتارى ناقتى كەپىل بولىپ وتىر. ال جاڭا كونستيتۋتسيادا 9-باپتىڭ 2-تارماعى قازىرگى كۇيىندە قالسا، بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى. سەبەبى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇجاتتاردى وزدەرى ۇيرەنگەندەي الدىمەن ورىسشا جازىپ،

  • قازىرگى بيلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن قورقىنىشى…

    قازىرگى بيلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن قورقىنىشى…

    Zhalgas Yertay كونستيتۋتسيادان ورىس ءتىلىن الىپ تاستاساق، رەسەي بىزگە سوعىس اشا ما؟ بيلىك وسىلاي قورقىتا باستادى. بىراق ول سۇراققا قىسقا جاۋاپ – جوق. سەبەبى، رەسەيگە قارسى ءازىربايجان دا، ارمەنيا دا نەشە ءتۇرلى ارەكەتكە باردى، بارىپ تا جاتىر، بىراق ولارعا قازىر سوعىس قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جوق. بۇل ءادىستى ساياسي مانيپۋلياتسيا دەيدى، شىن مانىندە، بۇنى قازىرگى ستاتۋس-كۆو جاعدايىن ساقتاپ قالعىسى كەلەتىن جۇيەنىڭ اسىعىس ويلاپ تاپقان ارگۋمەنتى دەۋگە بولادى. ويلاپ كورىڭىزشى، رەسەيگە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار قاي تىلدە ءىس-قاعاز جۇرگىزەتىنى ەمەس، لويال بولعانىمىز كەرەك. ەندەشە، رەسەي ءبىزدىڭ لويالدىعىمىزدى ساقتاپ قالعىسى كەلسە، كونستيتۋتسياداعى ءتىل ماسەلەسىنە قارسى بولماۋى كەرەك. سەبەبى بۇل ىشكى تۇراقتىلىق ماسەلەسى. دەنى ساۋ ەلدىڭ بيلىگى ءوز كورشىسىنە وسىنداي قارسى ارگۋمەنت ايتار ەدى. ەندى

  • «ماعىناسىز جۇمىستان شارشادىم»: قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ اۆتورى مالىمدەمە جاسادى

    «ماعىناسىز جۇمىستان شارشادىم»: قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ اۆتورى مالىمدەمە جاسادى

    قازىرگى اتا زاڭنىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى، اكادەميك مايدان سۇلەيمەنوۆ كونستيتۋتسيا رەفورماسىن سىنادى. ول زاڭنىڭ ءماتىنىن شاعىن ءبىر توپ الدەقاشان جازىپ قويعانىن، ال كوميسسيا جاي عانا ماقۇلدايتىنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلمەيدى. بۇل تۋرالى اكادەميك Facebook-تە جازدى: كەيىنگى كەزدە مەنەن كونستيتۋتسيانى تالقىلاپ جاتقاندا، نەگە ءۇنسىز قالعانىمدى ءجيى سۇراپ جاتىر. قىسقا قايىرسام: ماعىناسىز جۇمىستان شارشادىم. ءيا، مەن قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرىمىن. تالقىلاۋ كەزىندە ەكى ماسەلە ءۇشىن كۇرەستىم: كونستيتۋتسيالىق سوتتى ساقتاۋ جانە پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن شەكتەمەۋ. بىراق ەكەۋى دە قابىلدانبادى. سوعان قاراماستان، مەن بۇل كونستيتۋتسيادان ۇيالمايمىن. مەن نازارباەۆ پەن ونىڭ وتباسىنىڭ جەكە بيلىگىن نىعايتۋعا باعىتتالعان كەيىنگى تۇزەتۋلەردەن ۇيالامىن. نازارباەۆتىڭ كەزىندە-اق وسى ماسقارا تۇزەتۋلەردىڭ بارلىعىن تالداپ، كونستيتۋتسيانى جەتىلدىرۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىستار ەنگىزۋ تۋرالى

  • ءبىزدى باسقارىپ وتىرعان ءبىر توپ ادام ءۇشىن ورىس ءتىلى – يۆل اپپاراتى ىسپەتتى.

    ارمان المەنبەت ەكى-ءۇش كۇن ۋايىمعا سالىنىپ كەتتىم. وسى سوڭعى جازعانىم بولسىن. ءارى قاراي قۇدايعا تاپسىرىپ، جۇمىسىمدى ىستەيىن. 6 اقپان كۇنگى ويىم: ءبىزدى باسقارىپ وتىرعان ءبىر توپ ادام ءۇشىن ورىس ءتىلى – يۆل اپپاراتى ىسپەتتى. كوۆيد كەزىندە وكپەسى جۇمىس ىستەمەي قالعان ادامدارعا تۇركيادان يۆل دەگەن اپپارات اكەلگەنى ەستەرىڭىزدە مە؟ يۆل بولماي، قانشا ادام ءولىپ قالدى. ورىس ءتىلىن الىپ تاستاساق، ماڭگىلىك ەل مەن ەسىل وزەنىنىڭ ورتاسىنداعى بەس-التى عيمارات بوساپ قالادى. تەك ورىسشا ويلاناتىن ادامدار جينالىپ اپ، وزدەرى ادەمى وتىر و جەردە. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە، ورىس ءتىلىن كونستيتتسيادان الىپ تاستاۋ ءۇشىن وعان الدىن الا دايىندالۋ كەرەك. سوڭعى ەكى جارىم جىلدا وسىنى قاتتى ويلانىپ ءجۇرمىن. ۇسىنايىن دەپ ەدىم، قىزىعاتىن ادام تابا المادىم. ءسويتىپ «انا ءتىل

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: