|  | 

كوز قاراس

اتاتەگىمىزدى تورگە شىعارايىق

اتاتەگىمىزدى تورگە شىعارايىق

ارادا ءۇش ۇرپاق اۋىسىپ، 1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراپ، قازاق­ستان ءوز ەگەمەندىگىن قولىنا العاننان كەيىن عانا بارىپ، كەيبىر ازاماتتار «وۆ»،«ەۆ» جالعاۋلارىنان باس تارتىپ، جەكە كۋالىكتەرى مەن تولقۇجاتتارىن قازاقىلاندىرا باستادى.

تۇرىك اعايىندارعا ۇقساتىپ ناۋرىزباي ماحمۋد دۇيسەكۇلى بولىپ جازۋ ءۇردىسى دە قالىپتاستى. بۇعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى شەرحان مۇرتازا سياقتى ۇلتجاندى تۇلعالار العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ۇلگى كورسەتكەنى انىق. ءسويتىپ، تولقۇجات پەن جەكە كۋالىكتى تولتىرۋ بارىسىندا فامي­لياسى مەن ءوزىنىڭ اتىن جازاتىن ءداستۇر بوي كورسەتە باستادى. سودان كوپ ۇزاماي كەيبىر كىسىلەر فامي­لياسىنىڭ سوڭىنا «تەگى» دەگەن جال­عاۋلاردى دۇرىس كورىپ سولاي جازعىزدى. رۋلارىن ايشىقتاعاندار دا جەتەرلىك.
الەم حالىقتارىنىڭ قاي قايسىن الىپ قاراساڭ دا وزدەرىنىڭ ۇلتىنا ءتان اتاتەگى بار. اتاپ ايتاتىن بولساق، ارميانداردا «يان»، گرۋزيندەردە «شۆيلي»، «ادزە»، ۋكراينداردا «كو»، پولياكتاردا «سكي»، جاپونداردا، كورەيلەردە باعزى زاماننان قالىپ­تاسقان اتاتەگىن كورىپ ەرىكسىز سۇيسىنەسىڭ. ولاردى وسى اتاتەگىنە قاراپ-اق قاي ۇلتتىڭ وكىلى ەكەندىگىن وپ-وڭاي اجىراتىپ الۋعا بولادى. وسىعان كەلگەندە ەرىكسىز ويعا باتاسىڭ.
مەنى قازاقتىڭ اتاتەگىنە «اتا» ءسوزىن تىركەپ جازساق قالاي بولار ەدى دەگەن وي كوپتەن بەرى مازالاپ ءجۇر. مىسالى، ناۋرىزباياتا ماحمۇت دۇيسەكۇلى دەپ جازساق، بۇل جەردە «اتا» جالعاۋى، ياعني ماحمۇتتىڭ اتاسىنىڭ كىم ەكەندىگىن ناقتى كور­سەتىپ تۇر. بۇل – بىرىنشىدەن، قازاق ازا­ماتتارى وزدەرىنىڭ اتاتەگىنە «اتا» ءسوزىن تىركەپ جازسا، ونىڭ فامي­لياسىنىڭ ءوزى-اق تولقۇجات يەسىنىڭ قازاق ۇلتىنان ەكەنىن بىلدىرسە، ەكىنشىدەن، وزگە قاي ەلگە، قاي جەرگە بارمايىق سول مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى تولقۇجاتىمىزعا قاراپ-اق قازاق ەكەنىمىزدى بىردەن ايىرار ەدى. ۋاقىت وتە كەلە «تەگى»، «ءتىڭ»، «ءنىڭ» دەگەن جالعاۋلار «اتا» سوزىنە جول بەرەرى انىق.
بۇگىنگىنىڭ جاستارى شەجىرەنى جەتىك بىلمەگەندىكتەن ءوزىنىڭ تەگىن وسى «اتا» ءسوزى ارقىلى اجىراتىپ، قاننىڭ ارا­لاسىپ كەتپەۋىنەن ساقتاناتىندىعى حاق.

قازاق حالقى اتاتەگىنە جازىلعاندا نە ۇتامىز؟
1. «اتا» جالعاۋىنان قازاق حالقى ءبىر اتانىڭ بالالارى ەكەنىن بىلدىرەدى.

2.اتا ءسوزى قازاق ۇلتىنا «تايعا تاڭبا باسقانداي» تاڭباسى ەمەس پە؟!

3.ۇلتىمىزدىڭ جۇزگە بولىنبەۋىنە باستى باستاماسى بولادى.

4.ۇلتىمىزدى بىرلىككە، ىنتىماققا شاقىرادى

5.قازاق حالقىن ءتىلىن جانە ءدىنىن قادىرلەۋگە ىقپال ەتەدى.

6.قازاق مەملەكەتىندەگى باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ باستاۋشىسى بولادى.

7.شەت مەملەكەتتەرگە، قازاق ەلى بولماعان دەگەندەرگە تاباندى ەل ەكەنىمىزدىڭ دالەلى بولادى.

8. ۇلتىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىن ساقتاۋعا قادىرلەۋگە اسەرىن تيگىزەدى.

مەنىكى كوپشىلىكتىڭ ورتاسىنا ءوز ۇسىنىس-پىكىرىمدى ءبىلدىرۋ. كىم قالاي قابىلدايدى، ونى اركىمنىڭ ءوز تانىم-تۇيسىگى بىلەدى. بىراق قالاي دەگەنمەن دە، قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملە­كەتى مەن ۇكىمەتى،ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعا­رۋشى ورگانى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋ­تات­تارى بۇل ماسەلەگە تەرەڭ زەيىن قو­يىپ تالقىلاسا، قازاق ۇلتىنىڭ ماسە­لەسى بولعاندىقتان بۇل قادام كەرەك-اق.
ناۋرىزباياتا
راحىمبەردى دۇيسەكۇلى

ايقىن-اقپارات

Related Articles

  • “توڭكەرىس جاساۋعا ماشىقتانعاندار” كىم؟ قاڭتار قۇپياسى اشىلسا، سالدارى نە بولادى؟ دەپۋتاتپەن سۇحبات

    “توڭكەرىس جاساۋعا ماشىقتانعاندار” كىم؟ قاڭتار قۇپياسى اشىلسا، سالدارى نە بولادى؟ دەپۋتاتپەن سۇحبات

    نۇربەك ءتۇسىپحان قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، زاڭگەر ابزال قۇسپان ازاتتىققا سۇحبات بەرىپ وتىر. استانا، 26 قازان، 2023 جىل قاڭتاردى كىم ۇيىمداستىرعانىن بيلىك بىلە مە، بىلسە نەگە اشىق ايتپادى؟ پارلامەنتتە نەگە قاڭتار بويىنشا تاعى تىڭداۋ وتپەيدى؟ پرەزيدەنت توقاەۆ قاڭتار “توڭكەرىس جاساۋعا ابدەن ماشىقتانعان مامانداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن” ۇيىمداستىرىلدى دەدى. ولار كىمدەر؟ ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى ازاتتىق: ابزال مىرزا، ءسىز – قاڭتار وقيعاسىنا ءبىر تاراپتان ەمەس، جان-جاعىنان قاراۋعا مۇمكىندىك العان ادامسىز. ەڭ الدىمەن سول وقيعاعا تىكەلەي قاتىستىڭىز، جۇرتتى الاڭعا شىعۋعا شاقىردىڭىز. ودان كەيىن قاندى قىرعىندا قاماۋعا الىنعانداردى بوساتۋعا ات سالىسىپ، زاڭگەر رەتىندە دە ارالاستىڭىز. ودان بولەك ءماجىلىس دەپۋتاتى ەسەبىندە دە جاڭا ءبىر راكۋرستان قاراپ وتىرسىز. ايتىڭىزشى، جان-جاعىنان قاراعاندا قاڭتار وقيعاسىندا سىزگە

  • اتەيستەر مەن تاڭىرشىلدەرگە مىڭ العىس! 

    اتەيستەر مەن تاڭىرشىلدەرگە مىڭ العىس! 

    ەلدەس وردا سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى. قازاق قوعامىندا جاڭا ينتەللەكتۋالدىق كەزەڭ تۋىپ كەلەدى. ءبىرىنشى، قازىرگى قازاق قوعامىندا سەنىم ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىرتالاستاردىڭ كۇشەيۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. بۇل دەگەنىڭىز الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ، اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ جانە جاھاندىق ينتەللەكتۋالدىق اعىمداردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسقان جاڭا قوعامدىق ويلاۋ فورماسىنىڭ كورىنىسى. اتەيستىك كوزقاراستاردىڭ اشىق ايتىلۋى، تاڭىرشىلدىك يدەيالاردىڭ قايتا جاڭعىرۋى جانە ءداستۇرلى ءدىني ورتا اراسىنداعى پىكىر قاقتىعىسى زيالى ورتادا الاڭداۋشىلىق تۋدىرعانىمەن، شىن مانىندە بۇل قۇبىلىس قوعامنىڭ رۋحاني السىرەۋىن ەمەس، سانالى ىزدەنىسكە بەت بۇرعانىن كورسەتەدى. ەكىنشى، ۇزاق ۋاقىت بويى قازاق قوعامىنداعى ءدىني ديسكۋرس نەگىزىنەن مونولوگتىقسيپاتتا بولدى. ۋاعىز ايتىلدى، ال تىڭداۋشى تاراپ ونى تالقىلاۋسىز قابىلداۋعا ءتيىس ەدى. سۇراق قويۋ كۇمانمەن، كۇمان ءالسىز يمانمەن تەڭەستىرىلدى. مۇنداي ورتادا سەنىم دالەلدەۋدى ەمەس، قايتالاۋدى تالاپ ەتتى. عىلىمي

  • ولجاس سۇلەيمەنوۆ. مەن بىلەم!.. 

    ولجاس سۇلەيمەنوۆ. مەن بىلەم!.. 

    سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: madeniportal.kz جانە س.ەرعالي مۇراعاتتارىنان الىندى. «يا زنايۋ!..» كىتابىنان ءۇزىندى-اۋدارما. وسيريس زاڭى I ءبىز ادامزات تاريحىن وتە ناشار بىلەمىز. XIX عاسىردىڭ باسىندا ناپولەون الەمگە مىسىردى اشتى، ال عالىمدار بۇل ەلدىڭ قيراندىلارىن زەرتتەپ، ونىڭ شامامەن ب.ز.د. III مىڭجىلدىققا تيەسىلى ەكەنىن انىقتادى. سول كەزدە ادامزات تاريحى تاعى دا قوس مىڭجىلدىققا تەرەڭدەي ءتۇستى. بىرنەشە مىڭجىلدىق بۇرىن (مەن بىلەم) ادامزات (نەمەسە ونىڭ كەيبىر بولىگى) تاڭبالى جازۋدى قولدانىپ، جازىپ جۇرگەن. بۇل بىلىمدەردى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز XX عاسىردىڭ باسىندا جاساندى تۇردە ۇزىلگەن ءتىلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى قولجەتەر شىندىقتى قايتا تانۋىمىزعا تۋرا كەلدى. 1926 جىلى باكۋدە وتكەن العاشقى تۇركولوگيالىق كونگرەستەن كەيىن تۇركولوگيا عىلىم رەتىندە قالىپتاسا المادى… …2018 جىلى نازارباەۆ مەنى اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن اقورداعا شاقىردى. ۇلكەن ۇستەلدىڭ باسىندا

  • قىتاي ينتەلليگەنتسياسى قىتاي يەروگليفىن سىنادى، قىتاي ءتىلىن ەمەس…

    قىتاي ينتەلليگەنتسياسى قىتاي يەروگليفىن سىنادى، قىتاي ءتىلىن ەمەس…

    قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە كەيبىر قازاق زيالىلارىنىڭ قازاق ءتىلىن سىناعان پىكىرى تاراپ ءجۇر. ەسىمە ءبىر كەزدەرى قىتاي ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قىتاي يەروگليفىن سىناعانى ءتۇسىپ كەتتى. 20- عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە قىتايدىڭ ءداستۇرلى يەروگليفتەرىن سىناماعان زيالى كەمدە كەم. *** *** *** “يەروگليفتەردە زاماناۋي يدەيالار مەن تەوريالاردى جەتكىزەتىن سوزدىك قور جوق، ءارى ولار زياندى ويلاردىڭ ۇياسىنا اينالادى. ولاردى جويۋدا ۇيات جوق” دەپ جازدى 1918 جىلى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى جاڭا مادەنيەت قوزعالىسىنىڭ جەتەكشى قايراتكەرى چەن دۋسيۋ (陈独秀). قىتاي يەروگليفىن قاتتى سىناۋشىلاردىڭ قاتارىندا تاعى دا قىتاي كوممۋنيستىك قوزعالىستىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى تسيۋي تسيۋباي (瞿秋白) دە بولعان. ول ءتىپتى 1931 جىلى “قىتاي يەروگليفتەرى شىن مانىندە الەمدەگى ەڭ لاس، ەڭ جەكسۇرىن ءارى ەڭ جيرەنىشتى نارسە. ءتىپتى ورتاعاسىرلىق

  • قازىرگى زاڭناما اياسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قالاي دامىتۋعا بولادى؟

    قازىرگى زاڭناما اياسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قالاي دامىتۋعا بولادى؟

    Zhalgas Yertay         قازاقستان بيلىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن قاتاڭ شەشىمدەرگە بارعىسى كەلمەيدى دەيىك. بىراق قازىرگى زاڭناما اياسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قالاي دامىتۋعا بولادى؟ سونى ويلانىپ كورەيىك. قازاق ءتىلىن دامىتۋ جايىن ايتقان كەزدە قازاقستان بيلىگى قوعامدى ەكىگە بولەدى. ءبىرى – ءتىلدى دامىتۋدىڭ راديكال شەشىمدەرىن ۇستانادى، ەكىنشى جاعى – قازىرگى ستاتۋس-كۆونى ساقتاعىسى كەلەدى، ياعني ەشتەڭە وزگەرتپەي-اق قويايىق دەيدى. بىراق ەكى جولدى دا تاڭداماي، ورتاسىمەن ءجۇرۋدى ۇسىنىپ كورسەك قايتەدى!؟ باتىل قادامدارعا بارايىق، بىراق ول راديكال جول بولماسىن. قازاق ءتىلىن كۇشپەن ەمەس، ورتانى دامىتۋ ارقىلى كۇشەيتسەك بولادى. ياعني ادامدار ءتىلدى ۇيرەنىپ اۋرە بولماي-اق، حالىق جاي عانا قازاق ءتىلى اياسىندا ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنسىن. نەگىزگى وي وسى. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ادامدار ورتانى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: