Arada üş wrpaq auısıp, 1991 jılı Keñes Odağı ıdırap, Qazaqstan öz egemendigin qolına alğannan keyin ğana barıp, keybir azamattar «ov»,«ev» jalğaularınan bas tartıp, jeke kuälikteri men tölqwjattarın qazaqılandıra bastadı.

Türik ağayındarğa wqsatıp Naurızbay Mahmud Düysekwlı bolıp jazu ürdisi de qalıptastı. Bwğan memleket jäne qoğam qayratkeri Şerhan Mwrtaza siyaqtı wltjandı twlğalar alğaşqılardıñ biri bolıp ülgi körsetkeni anıq. Söytip, tölqwjat pen jeke kuälikti toltıru barısında familiyası men öziniñ atın jazatın dästür boy körsete bastadı. Sodan köp wzamay keybir kisiler familiyasınıñ soñına «tegi» degen jalğaulardı dwrıs körip solay jazğızdı. Ruların ayşıqtağandar da jeterlik.
Älem halıqtarınıñ qay qaysın alıp qarasañ da özderiniñ wltına tän atategi bar. Atap aytatın bolsaq, armyandarda «yan», gruzinderde «şvili», «adze», ukraindarda «ko», polyaktarda «skiy», japondarda, koreylerde bağzı zamannan qalıptasqan atategin körip eriksiz süysinesiñ. Olardı osı atategine qarap-aq qay wlttıñ ökili ekendigin op-oñay ajıratıp aluğa boladı. Osığan kelgende eriksiz oyğa batasıñ.
Meni qazaqtıñ atategine «ata» sözin tirkep jazsaq qalay bolar edi degen oy köpten beri mazalap jür. Mısalı, Naurızbayata Mahmwt Düysekwlı dep jazsaq, bwl jerde «ata» jalğauı, yağni Mahmwttıñ atasınıñ kim ekendigin naqtı körsetip twr. Bwl – birinşiden, qazaq azamattarı özderiniñ atategine «ata» sözin tirkep jazsa, onıñ familiyasınıñ özi-aq tölqwjat iesiniñ qazaq wltınan ekenin bildirse, ekinşiden, özge qay elge, qay jerge barmayıq sol memlekettiñ ökilderi tölqwjatımızğa qarap-aq qazaq ekenimizdi birden ayırar edi. Uaqıt öte kele «tegi», «tiñ», «niñ» degen jalğaular «ata» sözine jol bereri anıq.
Büginginiñ jastarı şejireni jetik bilmegendikten öziniñ tegin osı «ata» sözi arqılı ajıratıp, qannıñ aralasıp ketpeuinen saqtanatındığı haq.

Qazaq halqı atategine jazılğanda ne wtamız?
1. «Ata» jalğauınan qazaq halqı bir atanıñ balaları ekenin bildiredi.

2.Ata sözi qazaq wltına «tayğa tañba basqanday» tañbası emes pe?!

3.Wltımızdıñ jüzge bölinbeuine bastı bastaması boladı.

4.Wltımızdı birlikke, ıntımaqqa şaqıradı

5.Qazaq halqın tilin jäne dinin qadirleuge ıqpal etedi.

6.Qazaq memleketindegi basqa wlt ökilderiniñ bastauşısı boladı.

7.Şet memleketterge, Qazaq eli bolmağan degenderge tabandı el ekenimizdiñ däleli boladı.

8. Wltımızdıñ ädet-ğwrpın saqtauğa qadirleuge äserin tigizedi.

Meniki köpşiliktiñ ortasına öz wsınıs-pikirimdi bildiru. Kim qalay qabıldaydı, onı ärkimniñ öz tanım-tüysigi biledi. Biraq qalay degenmen de, Qazaq Respublikasınıñ memleketi men ükimeti,elimizdiñ zañ şığaruşı organı Parlament Mäjilisiniñ deputattarı bwl mäselege tereñ zeyin qoyıp talqılasa, qazaq wltınıñ mäselesi bolğandıqtan bwl qadam kerek-aq.
Naurızbayata
Rahımberdi Düysekwlı

Ayqın-aqparat

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi