كەرەيدىڭ سارباس-قاراقاس رۋى
kerey.kz
قاراقاس
قاراقاس دەگەن قۇس كولدەر مەن تەڭىزدەردى مەكەن ەتكەن جىرتقىش قۇس. ول جايىندا قاناتى تولقىنداردى جاپىرىپ، سول ىرعاق تيگەن ۇستىڭگى تولقىنداعى بالىقتار سىعىمدالىپ ولەدى دەگەن اڭىز بار. قۇس عىلىمى جاعىنان بالىقشىلار توبىنا جاتادى. قازاق ولكەلەرىندە كول-تەڭىزدەردە(كاسپي، بايقال), ەرتىس، ءوپ، ەنەساي، سىلىڭگى، ەسىل وزەن القاپتارىندا جاسايدى. تاعى دا ءبىراز مەكەندەرى بار بولۋى مۇمكىن. دەرەكتەردە 11عاسىردا تايعادا قاراقاس دەگەن اتپەن اتالعان تۇركى تىلدەس ءبىر تايپانىڭ جاساعانىن ايتادى، بۇل تايپا بۇگىن دە رەسەي اۋماعىنا ورنىققان. تاريحتى بويلاي كەلىپ ەندى بەرگى بەتتەردى اسىر-جاسىر اۋدارىپ كەپ جىبەرسەك، قازاق كەرەي ارىسىنىڭ قاراقاس دەگەن ءبىر كىشى تايپاسى بار ەكەنى وتتاي الاۋراپ كورىنەدى. سەبەبى، وسپان باتىر باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى جاساعان قاراقاس-مولقى رۋلارى ەدى.كەيىن ماڭىنا باسقا رۋ-تاپتار شوعىرلاندى… ابىلاي حان زامانىنان كەيىن قازاقتاردىڭ تۇڭعىش رەت بولىپ بايانولگەي ماڭىنا(تەرىسكەي التاي) اياق باسۋى ارقالىق دەگەن باتىرعا ءتان. قىتاي، موڭعوليا، تۇركيا قازاقتارىنىڭ اراسىندا <<ارقالىق باتىر>> ەپوسى كەڭ تاراعان. ول ەپوستا ءدوربىت، ۇرانحاي(توبا، تۆا) تايپالارىمەن الىسقان حالىق باتىرى جانە سول كەزدەگى اباق كەرەي ەلىنىڭ تسين يمپەرياسى بەكىتكەن حانى اتالعان اجى تورەگە ادىلەتسىز ارەكەتى ءۇشىن شوق تاڭبا باسقان ادىلەت سۇيگىش رەتىندە باياندايدى. بۇل ارقالىق وسى قاراقاس ەلىنىڭ باتىرى. التاي تاۋلارى مەن تيان-شان تاۋلارىندا ءبىر مۇنشا ۇڭگىرلەر تورعايتى ۇڭگىرى دەپ اتالادى. التايدا وسى اتتاس جايلاۋ دا بار. تيان-شاندادا تورعايتى دەگەن شاعىن قالا بار. بۇل دا وسى قاراقاس ەلىنىڭ شاڭ رۋىنان شىققان تورعايتى دەگەن اۋليەنىڭ قالدىرعان ىزدەرىمەن بايلانىسادى. وسپان باتىردىڭ بالۋانى اتالعان دالەلقان بالۋان، باباقۇمار بالۋاندار وسى ەلدەن. قىتايداعى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگەن قامشىگەرلىك ونەردىڭ ءباھادۇرى ەسەپتەلگەن قارەكە دەگەن تۇلعا دا وسى ەلگە جاتادى. مۇحتار ماعاۋيننىڭ <<كەسىك باس – ءتىرى تۇلىپ>> تاريحي حيكاياتىنىڭ باس كەيىپكەرى بولعان ياعني، اقىمبەك اتامىز دا قاراقاس. قاراقاس ەلىنىڭ ۇرانى – قاپتاعاي. تاڭباسى : تاراق تاڭبا. التاي ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ اقىلشى ءبيى اقتەكە بي، حالەل ءتايجى. ساردارلاردان : قابي باتىر، قۇرمان باتىر، سايىپ باتىر، راحات باتىر، زەينەل ۇكىرداي، بۇركىتباي باتىر، ابدوللا باتىر قاتارلىلار وسى قاراقاستان. وسپان باتىردىڭ ون مىڭ اتتى جاساعىنىڭ ءتورت مىڭى وسى قاراقاس رۋىنان ۇيىمداسقان. بۇل كۇندە ىلە، التاي، تارباعاتاي ايماقتارىنىڭ باسىن قوسقان ىلە اۆتونومياسىنىڭ اكىمى مانەن زەينەلۇلى وسى قاراقاستان. كەزىندە بايان-ولگەيدىڭ كوپ جىل اكىمى بولعان ميزامقان كۇنتۋعانۇلى دا وسى قاراقاستان. بايان-ولگەي جەرىندە وتكەن تانىمال حالىق اقىنى مەشەل اقىن قاراقاس ەلىنەن بولىپ تابىلادى. ەرلان نۇردىقانۇلى دەگەن اقىن وسى كۇندەردەگى دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى پوەزياسىندا ەڭ الدىڭعى لەكتەگى ازاماتتىڭ بىرەۋى، ءانناس باعدات ەسىمدى جاس دراماتۋرگ بار… وسىلار دا وسى اتالاردىڭ ءزاۋزاتى. الەم قازاعى بويىنشا ەڭ سوڭعى رۋلىق كوسەمنىڭ تۇياعى بولعان، قاراقاس ەلىنىڭ ءتايجىسى ۋاقيت حالەلۇلى وتكەن جىلى دۇنيەدەن وزدى…
قاراقاس ەلىنىڭ نەگىزگى مەكەندەرى : التاي ايماعىنىڭ التاي قالاسى مەن كوكتوعاي اۋدانى، ەرەنقابىرعا ايماعىنىڭ موري، شونجى-بايتىك، جەمسارى، قۇتىبي، ماناس اۋداندارى مەن بوكەن، سانجى قالالارى، ۋرۋمچي قالاسىنىڭ بارلىق اتىرابى(قاراتاۋ-نانسان اۋدانى), قۇمىل ايماعىنىڭ باركول، اراتۇرىك اۋداندارى مەن قۇمىل قالاسى، بۇدان سىرت، تاسىرقاي(شىحىزى) قالاسى، كۇيتۇن قالاسى، قارامايلى قالاسى، مايتاۋ قالاسى(قارامايلىدان بولەك وتاۋ كوتەرگەن قالا) تارباعاتاي ايماعىنىڭ تولى، ساۋان(قىزىلوزەن) اۋداندارى مەن كولقاراسۋ(شيحۋ) قالاسى، بۋراتال وبلىسىنىڭ جىڭعىلدى اۋدانى، بايىنعول(قاراشارى) وبلىسىنىڭ جۇلدىز(حى-جيڭ) اۋدانى، اقسۋ ايماعىنىڭ ارال قالاسى، كەڭسۋ پروۆينتسياسىنىڭ اقساي اۋدانى، تسينحاي(كوككول) پروۆينتسياسىنىڭ التىنشوقى اۋدانى(بۇل جەر تيبەت ءۇستىرتى) ، موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعى، قوبدا ايماعى; تۇركيا جانە ەۋروپانىڭ فرانتسيا، گەرمانيا، اۆستريا، گوللانديا(دانيا دەپ تە اتالادى), انگليا، نورۆەگيا، شۆەيتساريا قاتارلى ەلدەرى.
سارباس
ۇلانبايتاق دالادا سارباس دەگەن قۇس بار. ۇلكەندى-كىشىلى ەكى تۇرگە بولىنەدى. ۇلكەنىنىڭ قاناتىن جايعان كەزىندەگى ءار ەكى قاناتىنىڭ ۇشىنىڭ ارالىعى 201سانتيمەترگە جەتەدى، ال كىشىسىنىكى 190سانتيمەتر. سارباس – قۇستار عىلىمى جاعىنان قۇمايلار توبىنا جاتاتىن الىپ جىرتقىش قۇس. انالىق سارباس جىلىنا نەمەسە ەكى جىلدا ءبىر جۇمىرتقا عانا باسىپ شىعارادى. سوندىقتان ءار بالاپان ولار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. وڭتۇستىك افريكانىڭ ءدۇربان شاھارىندا قۇمايدىڭ كەپتىرىلگەن جانە ىستالعان ميىنىڭ بولاشاقتى بولجاۋ قاسيەتى بار دەپ ەسەپتەپ كوپ مولشەردە ساتىلۋدا.
ايتا كەتەرلىك ءبىر ءجايت، سارباس دەگەن اتپەن اتالعان قازاقتا دا(كەرەي) ءبىر ۇلكەن رۋ بار. ۇرانى: سارتوقاي!
سارباس رۋىنىڭ ەڭ شوعىرلى مەكەندەرى: قحر- كەڭسۋ پروۆينتسياسىنىڭ اقساي قازاق اۆتونوميالىق اۋدانى جانە شىعىس تۇركىستانداعى التاي ايماعىنىڭ كوكتوعاي، شىڭگىل اۋداندارى، قۇمىل ايماعىنىڭ باركول اۋدانى، ەرەنقابىرعا ايماعىنىڭ موري، شونجى-بايتىك، جەمسارى اۋداندارى، ۋرۋمچي قالاسىنىڭ توڭىرەكتەرى(قاراتاۋ-نانسان اۋدانى); موڭعولياداعى بايان-ولگەيدە دە ءبىر مۇنشا سارباس اۋلەتتەرى ورنالاسقان.
مەككە قالاسىنا ون جىلعا تاياۋ اكىمدىك ەتكەن، ساۋد-ارابيا ەلىنىڭ وڭ قول ءۋازىرى بولعان قازاق باۋىرىمىز ءابدوللا قاجى سارىۇلى(1927~2000), داۋلەسكەر كۇيشى ناۋبەل ىرىمبايۇلى(<<ناۋبەلدىڭ تەرىسقاقپايى>>، ء<<تورت جاياۋ>>، <<ەكى ەلدىڭ ايىرىلىسۋى>> كۇيلەرى بار)… وسى رۋدان تارايدى.
كوكبورى مۇباراك ء(ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريح، ەتنوگرفيا جانە ارحەولوگيا فاكۋلتەتى)
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ