КЕРЕЙДІҢ САРБАС-ҚАРАҚАС РУЫ

KEREYDİÑ SARBAS-QARAQAS RUI

| Mar 6, 2016

QARAQAS

Qaraqas degen qws kölder men teñizderdi meken etken jırtqış qws. ol jayında qanatı tolqındardı japırıp, sol ırğaq tigen üstiñgi tolqındağı balıqtar sığımdalıp öledi degen añız bar. qws ğılımı jağınan balıqşılar tobına jatadı. Qazaq ölkelerinde köl-teñizderde(Kaspi, Bayqal), Ertis, Öp, Enesay, Siliñgi, Esil özen alqaptarında jasaydı. tağı da biraz mekenderi bar boluı mümkin. derekterde 11ğasırda Tayğada Qaraqas degen atpen atalğan Türki tildes bir taypanıñ jasağanın aytadı, bwl taipa bügin de Resey aumağına ornıqqan. tarihtı boylay kelip endi bergi betterdi asır-jasır audarıp kep jibersek, Qazaq Kerey arısınıñ Qaraqas degen bir kişi taipası bar ekeni ottay alaurap körinedi. sebebi, Ospan batır bastağan wlt-azattıq köterilisi jasağan Qaraqas-Molqı ruları edi.keyin mañına basqa ru-taptar şoğırlandı… Abılay han zamanınan keyin Qazaqtardıñ twñğış ret bolıp Bayanölgey mañına(Teriskey Altay) ayaq basuı Arqalıq degen batırğa tän. Qıtay, Moñğoliya, Türkiya qazaqtarınıñ arasında <<Arqalıq batır>> eposı keñ tarağan. ol eposta Dörbit, Wranhay(Toba, Tva) taypalarımen alısqan halıq batırı jäne sol kezdegi Abaq Kerey eliniñ Cin imperiyası bekitken hanı atalğan Ajı törege ädiletsiz äreketi üşin şoq tañba basqan ädilet süygiş retinde bayandaydı. bwl Arqalıq osı Qaraqas eliniñ batırı. Altay tauları men Tiyan-Şan' taularında bir mwnşa üñgirler Torğaytı üñgiri dep ataladı. Altayda osı attas jaylau da bar. Tiyan-Şandada Torğaytı degen şağın qala bar. bwl da osı Qaraqas eliniñ Şañ ruınan şıqqan Torğaytı degen äulieniñ qaldırğan izderimen baylanısadı. Ospan batırdıñ baluanı atalğan Dälelqan baluan, Babaqwmar baluandar osı elden. Qıtaydağı mektep oqulıqtarına engen qamşigerlik önerdiñ bahadüri eseptelgen Qareke degen twlğa da osı elge jatadı. Mwhtar Mağauinnıñ <<Kesik bas – Tiri twlıp>> tarihi hikaiyatınıñ bas keyipkeri bolğan yağni, Aqımbek atamız da Qaraqas. Qaraqas eliniñ wranı – Qaptağay. tañbası : Taraq tañba. Altay wlt-azattıq qozğalısınıñ aqılşı bii Aqteke bi, Halel täyji. Sardarlardan : Qabi batır, Qwrman batır, Sayıp batır, Rahat batır, Zeynel ükirday, Bürkitbay batır, Abdolla batır qatarlılar osı Qaraqastan. Ospan batırdıñ on mıñ attı jasağınıñ tört mıñı osı Qaraqas ruınan wyımdasqan. bwl künde İle, Altay, Tarbağatay aymaqtarınıñ basın qosqan İle avtonomiyasınıñ äkimi Mänen Zeynelwlı osı Qaraqastan. kezinde Bayan-Ölgeydiñ köp jıl äkimi bolğan Mizamqan Küntuğanwlı da osı Qaraqastan. Bayan-Ölgey jerinde ötken tanımal halıq aqını Meşel aqın Qaraqas elinen bolıp tabıladı. Erlan Nwrdıqanwlı degen aqın osı künderdegi dünie jüzi qazaqtarı poeziyasında eñ aldıñğı lektegi azamattıñ bireui, Ännas Bağdat esimdi jas dramaturg bar… osılar da osı atalardıñ zäuzatı. älem qazağı boyınşa eñ soñğı rulıq kösemniñ twyağı bolğan, Qaraqas eliniñ täyjisi Uaqit Halelwlı ötken jılı dünieden ozdı…

Qaraqas eliniñ negizgi mekenderi : Altay aymağınıñ Altay qalası men Köktoğay audanı, Erenqabırğa aymağınıñ Mori, Şonjı-Bäytik, Jemsarı, Qwtıbi, Manas audandarı men Böken, Sanjı qalaları, Urumçi qalasınıñ barlıq atırabı(Qaratau-Nansan audanı), Qwmıl aymağınıñ Barköl, Aratürik audandarı men Qwmıl qalası, bwdan sırt, Tasırqay(Şıhızı) qalası, Küytün qalası, Qaramaylı qalası, Maytau qalası(Qaramaylıdan bölek otau kötergen qala) Tarbağatay aymağınıñ Tolı, Sauan(Qızılözen) audandarı men Kölqarasu(Şihu) qalası, Buratal oblısınıñ Jıñğıldı audanı, Bayınğol(Qaraşäri) oblısınıñ Jwldız(Hı-jiñ) audanı, Aqsu aymağınıñ Aral qalası, Keñsu provinciyasınıñ Aqsay audanı, Cinhay(Kökköl) provinciyasınıñ Altınşoqı audanı(bwl jer Tibet üstirti) , Moñğoliyanıñ Bayan-Ölgey aymağı, Qobda aymağı; Türkiya jäne Europanıñ Franciya, Germaniya, Avstriya, Gollandiya(Daniya dep te ataladı), Angliya, Norvegiya, Şveycariya qatarlı elderi.

SARBAS

Wlanbaytaq dalada Sarbas degen qws bar. ülkendi-kişili eki türge bölinedi. ülkeniniñ qanatın jayğan kezindegi är eki qanatınıñ wşınıñ aralığı 201santimetrge jetedi, al kişisiniki 190santimetr. Sarbas – qwstar ğılımı jağınan qwmaylar tobına jatatın alıp jırtqış qws. analıq Sarbas jılına nemese eki jılda bir jwmırtqa ğana basıp şığaradı. sondıqtan är balapan olar üşin öte mañızdı. Oñtüstik Afrikanıñ Dürban şaharında qümaydıñ keptirilgen jäne ıstalğan miınıñ bolaşaqtı boljau qasieti bar dep eseptep köp mölşerde satıluda.

ayta keterlik bir jäyt, Sarbas degen atpen atalğan Qazaqta da(Kerey) bir ülken ru bar. wranı: Sartoqay!

Sarbas ruınıñ eñ şoğırlı mekenderi: QHR- Keñsu provinciyasınıñ Aqsay qazaq avtonomiyalıq audanı jäne Şığıs Türkistandağı Altay aymağınıñ Köktoğay, Şiñgil audandarı, Qwmıl aymağınıñ Barköl audanı, Erenqabırğa aymağınıñ Mori, Şonjı-Bäytik, Jemsarı audandarı, Urumçi qalasınıñ töñirekteri(Qaratau-Nansan audanı); Moñğoliyadağı Bayan-Ölgeyde de bir mwnşa Sarbas äuletteri ornalasqan.

Mekke qalasına on jılğa tayau äkimdik etken, Saud-Arabiya eliniñ oñ qol uäziri bolğan qazaq bauırımız Äbdolla qajı Sarıwlı(1927~2000), däulesker küyşi Näubel Irımbaywlı(<<Näubeldiñ terisqaqpayı>>, <<Tört jayau>>, <<Eki eldiñ ayırılısuı>> küyleri bar)… osı rudan taraydı.

Kökböri Mübarak (Äl-Farabi atındağı Qazaq Wlttıq Universiteti Tarih, Etnogrfiya jäne Arheologiya fakul'teti)

kerey.kz

Tags KEREYDİÑ SARBAS-QARAQAS RUI

Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda