|  | 

مادەنيەت

كەلىن وڭباي، قازاق وڭبايدى 

كەلينبۇگىندە ستاتيستيكالىق مالىمەت بويىنشا، ۇيلەنگەن جاستاردىڭ جىل سايىن ۇشتەن ءبىرى اجىراسىپ جاتادى. 10000 ى ۇيلەنسە، سونىڭ 3300 جۇبىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسەدى. سوندا ون جىلدا 33 مىڭ وتباسىنىڭ ويرانى شىعادى. ودان ءارى سولاي جىل سايىن قوسىلا بەرەدى، ءتىرى جەتىم مەن جەسىرلەر، جالعىز باستى انالار ەسەلەنىپ كوبەيە بەرەدى.سونشا تراگەديا دەگەن ءسوز. سوندا تويدا ايتىلعان: «بوساعاڭ بەرىك بولسىن، شاڭىراعىڭ بيىك بولسىن»، دەپ بەرگەن اق باتا مەن اق تىلەكتەرىمىز قايدا قالدى؟ كىم كىنالى؟

جاقىندا «حاباردا» كورسەتىلگەن «ۋس­لوۆيە كونتراكتا» اتتى كينودا ءبىر كەلىنشەك: «كۇيەۋگە تيۋگە اقىلىم جەتكەنمەن، سول كۇيەۋدى ۇستاپ تۇرۋعا اقىلىم جەتپەدى»، دەپ وكىنەدى. قىزدارىمىز «كۇيەۋگە شىقساق بولدى، باقىتتى بولا سالامىز» دەپ ويلايدى. «ۇيلەنۋ وڭاي، ءۇي بولۋ قيىن» دەپ ماقالداعاندا تاڭدايىمىز تاقىلدايدى. ال ءۇي بولۋ نەسىمەن قيىن؟ سول قيىندىقتى قالاي جەڭىپ، قالاي جاقسى وتباسى بولۋ كەرەك؟ وسىنى مەكتەپتەر مەن باسقا دا وقۋ ورىندا­رىندا جاستارعا كىم ايتىپ، كىم ۇيرەتىپ جاتىر؟

ەشكىم دە. جاس وتباسىلاردىڭ بوسا­عالارىن قالاي بەكىتەمىز، مىناداي ماسقارا كولەمدە اجىراسۋلارىن قالاي توقتاتامىز؟ قىزدا­رىمىزدى جاقسى كەلىن بولۋعا قالاي تاربيەلەيمىز؟ مەكتەپتەر تاربيە بەرە الماسا، باسقا قانداي جولى بار؟

ەندى وسىعان بايلانىستى جانىمدى اۋىر­تىپ ءارى اشىندىرىپ جۇرگەن ءبىر جاعدايدى ايتىپ، سونى مىسالعا كەلتىرەيىنشى. مەنىڭ قازالى قالاسىندا تۇراتىن س. ەسىمدى بالدىزىم بار. كورىكتى دە سىمباتتى جىگىت، جاقسى ماماندىعى، قىزمەتى بار. سونىڭ ءبىراز جىل بۇرىن كەلىنشەگى قايتىس بولدى، ەكى قىزى قالدى ارتىندا. سونداعى ءبىر مەكتەپتىڭ مۇعاليماسىنىڭ كۇيەۋى قايتىس بولىپتى، ونىڭ دا ەكى قىزى بار ەكەن. سودان ەكەۋى قوسىلعان. ءسويتىپ ەكەۋى ءتورت قىزدىڭ اتا-اناسى بولىپ، كوپ ۇزاماي كەلىنشەك ۇل تۋىپ، باسىندا جاپ-جاقسى تۇرىپ جاتقان. جىگىتتىڭ بۇرىن مۇعالىم بولىپ ىستەگەن زەينەتكەر شەشەسى بار. اۋىلىنا، تۋىس-تۋعاندارىنا سىيلى دا قادىرلى ادام. ۇل تۋىپ ورنىققان سوڭ، كەلىن مىنەز شىعارا باستايدى. ەنەسىنە ەجىرەيەتىن، ايتقانىن تىڭدامايتىن، ءتىپتى ءتىل تيگىزەتىن بولادى. جىگىت اناسىن قورلاعانىنا شىداي الماي، ايەلدى ءوز ۇيىنە قۋىپ جىبەرەدى. ىشتە بالا كەتىپ، تاعى ءبىر ۇل تۋادى. ارىستاي ەكى ۇل. ءىشىڭ قالاي ۋداي اشىمايدى؟ جىگىتتىڭ اناسى: «شايپاۋ مىنەزىنە توزەيىك، ەكى ۇلدى كوزىمىز قيىپ قالاي شىداپ وتىرامىز، كەلىندى الىپ كەل»، دەپ ۇلىنا قولقا سالادى.

001

سويتسە الگى ايەل: «شەشەڭمەن، قا­رىن­دا­سىڭمەن بىرگە تۇرا المايمىن، مەنىڭ قولىما كەل»، دەپ شالقاياتىن كورىنەدى. نە دەگەن بەتسىزدىك، نە دەگەن كورگەنسىزدىك دەسەيشى! جىگىت: «مەن انامدى تاستاپ، سەنىڭ قولىڭا كىرەتىن اقىماق ەمەسپىن»، دەپ جاۋاپ بەرگەن. مىنە، بۇعان نە دەۋگە بولادى؟! الگى ايەل سول قازالىنىڭ ءبىر مەكتەبىندە مۇعاليما بولىپ ىستەيدى. مىناداي كورگەنسىزدىكپەن ول قالاي ۇستاز بولىپ ءجۇر، بالالارعا قانداي تاربيە بەرىپ، ونەگە كورسەتەدى دەگەن سۇراق تۋادى. بۇرىن اقساقالدار مەن بيلەر تورەلىگى بولعان. قازاقتا اجىراسۋ دەگەن مۇلدەم بولماعان عوي. ەندى مىناداي جاعدايلاردا نە ىستەۋ كەرەك؟ مەنىڭشە، جىگىت سوتقا بەرىپ، ۇلكەن ۇلىن قايتارىپ الۋى كەرەك. بۇعان بۇگىنگى زاڭ مەن زاڭگەرلەر نەندەي بيلىك ايتادى؟

بۇل ءبىر عانا مىسال. «كۇيەۋ بالا قو­لىمىزعا كىرمەدى»، دەپ قىزدارىن باقى­تىنان ايىرىپ، اجىراتىپ الىپ جاتقان اتا-انالار قانشاما. كەلىنشەك كەزىندە ەنەسىمەن سىيىسپاعان ءبىر ايەل قازىر ءوزى ەنە بولعاندا قوس كەلىنىن قۋىپ جىبەرىپ وتىر. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى. كەڭەس زامانى كەزىندە دە اجىراساتىن. بىراق ءدال قازىرگىدەي ەمەس-ءتى. ويتكەنى، پارتيا، كومسومول، كاسىپوداق ۇيىمدارى بولدى. كۇيەۋى كىنالى بولسا، ايەلىنىڭ ارىزى بويىن­شا ماسەلەسى قارالىپ، پارتيادان، كومسومولدان، قىزمەتىنەن شىعارىلاتىن، گازەتكە جازىلىپ اشكەرەلەنەتىن. تۋىستارىنىڭ ۇلكەندەرى جينالىپ بىتىستىرۋگە كۇش سالاتىن. قازىر ونداي ۇيىمدار جوق، اقىل ايتا الاتىن اقساقالدار دا قالماي بارادى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ وسىناۋ نارىق قىسقان زاماندا، ۇلكەن ومىردەن تۇك حابارى جوق جاس وتباسىلاردى قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت قالدىرىپ، قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا بەرەمىز بە؟

«وتباسى – شاعىن مەملەكەت»، دەگەن قا­ناتتى ءسوزىمىز بار. شىنىندا دا سولاي. ولاي بولسا، مەملەكەت ىشىندەگى ىدىراپ جاتقان شاعىن مەملەكەتتەرىمىزدى قالاي قورعايمىز؟ ەگەر دۇرىس ەسەبىن شىعاراتىن بولساق، ولاردىڭ سانى ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. مۇنىڭ سىرتىندا وتىرسا دا ورنىن تاپپاعان قىزدارىمىز ءجۇز مىڭداپ سانالادى. ولاردىڭ ءبىرازى «باسىبايلى جارىمىز بولماسا دا انا بولىپ، بالا سۇيەيىك» دەپ، كوڭىلدەستەرىنەن بالا تۋىپ، جالعىزباستى انالار سانىن كوبەيتە تۇسۋدە. سونشا اكەسىز ءوسىپ جاتقان بالالار، سونشا كوز جاسىن كول قىلىپ جۇرگەن جالعىزباستى انالار دەگەن ءسوز. ولار «جار قۇشپادىم قۇشاعىمدى جاندىرىپ» دەپ ءبىر اقىن ايەل جىر ەتكەندەي، جاپ-جاس كەزىندە جەسىر قالىپ، جار قۇشاعىن اڭساۋمەن ءومىرى وكسىپ، كۇن كەشەدى ەمەس پە. مۇنى جۇرەكپەن دە، باسپەن دە ۇعىپ تۇسىنسەك كەرەك.

33

الگى اقىن قىزدىڭ جالعىزدىعىن جىر ەتكەن مۇڭدى ولەڭى مەنى قاتتى تەبىرەنتىپ، «جارالى جۇرەك جالعىزدار» دەگەن ولەڭ شىعاردىم. ول بۇدان 25 جىل بۇرىن «انا ءتىلى» گازەتىندە جاريالانىپ، ۇلكەن  تالقىلاۋ ايتىسقا مۇرىندىق بولعان.

گازەتتىڭ كەلەسى ءبىر سانىندا تاراز قالاسىنان سايا دەگەن قىزدىڭ: «ەكىنشى ايەلى بولعىم كەلەدى»، دەگەن ماقالاسى جارق ەتە قالدى. سايانىڭ بۇل ماقالاسى سول تۇستا بۇلتسىز اشىق كۇندە كۇن كۇركىرەگەندەي اسەر ەتتى. كومپارتيانىڭ ءالى بار كەزى. گازەت رەداكتورىنىڭ ونى جاريالاۋعا قالاي باتىلدىق ەتكەنى تاڭ قالدىرادى. سايا: «…مەن اقىن اعا جىر ەتكەندەي وتىرىپ قالعان سۇلۋ قىزداردىڭ ءبىرىمىن. وقۋ، وقۋ، قىزمەت دەپ جۇرگەندە قاتارىمنان قالىپ قويىپپىن. ايتسە دە جار قۇشىپ، بالا ءسۇيىپ، انا بولعىم كەلەدى. كەيبىرەۋلەردەي كودەنەڭ كوڭىلدەستەن بالا تۋعا نامىسىم جىبەرمەيدى. ەندى قايتپەك كەرەك؟ ونىڭ ءبىر-اق جولى بار. بۇرىنعى قازاق سالتىمەن ءبىر جاقسى اعانىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ، ەكىنشى ايەلى بولۋ. سوندا زاڭدى كۇيەۋىم، بالامنىڭ زاڭدى اكەسى بولعان بولار ەدى. ەشكىم كوزتۇرتكى قىلماس ەدى»، دەپ اعىنان جارىلعان-دى.

«انا ءتىلى» گازەتىنىڭ بەتتەرىندە قوعام ەركەك پەن ايەل بولىپ ەكىگە جارىلىپ، سايا قىزدىڭ ماقالاسىن التى اي بويى تال­قىلادى. ەرلەر: «اقىلىڭنان اينالايىن، قوستايمىز» دەسە، ايەلدەر: «قۋ بەتپاق، كوك ەتىك­تىنى ىزدەپ، كون ەتىكتىنى مەنسىنبەي ءجۇرىپ وتىرىپ قالعان ءوز وبالدارىڭ وزدەرىڭە، ەندى سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان وتباسىمىزعا ويران سالماقپىسىڭدار؟» دەپ دۇرلىكتى. ماقالا قورىتىندىلانعاننان كەيىن بۇل ايتىستى «قازاق ادەبيەتى» گازەتى كوتەرىپ اكەتتى. سايا ماقالاسى تالقىلانىپ، باستاپ بەرگەن مەن جايىما قالدىم. بىراق ەڭبەگىم زايا كەتپەدى. سول تالقىلاۋ ماقالالاردىڭ قوزعاۋ سالعان دۇمپۋىمەن نەكە زاڭىنىڭ «ەكى ايەل الۋعا بولمايدى» دەگەن بابى الىنىپ تاستالىندى. پارلامەنتتە دە ەكى رەت ءسوز بولدى. گازەت بەتتەرىندە دە اۋىق-اۋىق قايتا تالقىلانىپ جاتادى. ءوزىم دە ماقالالارىممەن تامىزىق تاستاپ تۇرامىن. قازىر اسىرەسە، وڭتۇستىك ءوڭىر­لەردە مەشىتتە نەكەگە وتىرىپ، ەكىنشى ايەل الىپ جاتقاندار، اعاسى ولسە جەسىرىن قاڭعىتپاي جەڭگەسىنە ۇيلەنگەندەر كوپتەپ سانالادى.

سوعان بايلانىستى جوعارىدا ءسوز ەتىل­گەن جاقسى كەلىن تاربيەلەۋ، جاس وتاۋلاردى قورعاپ، اجىراسۋلاردى ازايتۋ، جەتىمدەر مەن جاس جەسىرلەردى كوبەيتپەۋ ماقساتىندا نە ىستەۋىمىز كەرەك، قانداي شارالار قاجەت؟ مەكتەپ پەن اتا-انالاردان قايىر جوق. مەك­تەپتەر وقۋلىقتاردى كوبەيتكەن ۇستىنە كوبەيتىپ، ءۇستىن-ءۇستىن توپەلەپ وقىتا بەرۋدى عانا بىلەدى. وقۋشىلاردان «وقۋىڭ قالاي؟» دەپ سۇراساڭ، «جاقسى» دەپ جاۋاپ بەرەدى. ال «توقۋىڭ قالاي؟» دەپ قايىرا سۇراساڭ، نە جاۋاپ بەرەرىن بىلمەيدى. سەبەبى، مەكتەپ وقۋلىقتارى مەن مۇعالىمدەرىنىڭ لەكسيكونىندا «وقۋ، وقىتۋ» دەگەن سوزدەر بار دا «توقۋ، توقىتۋ» دەگەن سوزدەر جوق، قولدانىلمايدى. «كەل، بالالار، وقىلىق، وقىعاندى كوڭىلگە ىقىلاسپەن توقىلىق» دەگەن ىبىراي ولەڭىندەگى تالاپ وقۋشىلاردان تالاپ ەتىلمەيدى. قىزدار جاعى «توقۋ بىلمەيمىن» دەپ جاۋاپ بەرەدى.

112

مەن باستاۋىش مەكتەپتە دە، ورتالاۋدا دا، پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنىندا دا مۇعالىم دە، وقىتۋشى دا بولىپ تەر توك­كەن، ءومىرىمنىڭ 20 جىلىن پەداگوگيكاعا ارناعان اداممىن. جاي تەر توگىپ قويا سالماي، سول سالادا باستامالار كوتەرىپ جانە سولاردى ءوز قولىممەن جۇزەگە اسىرىپ تاجىريبەلىك جۇمىستار جۇرگىزگەنمىن. كەزىندە ورتالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە سولار تۋرالى ماقالالارىم جاريالانىپ تۇرعان. بۇدان 50-55 جىل بۇرىن مەكتەپتەردە توقىتۋ مەن تاربيە قالاي بولماسا، قازىر دە تاپ سول كۇيىن­دە ەكەن. نەگە دەسەڭىز، تاربيەلىك وقۋ قۇرالى ءالى كۇنگە دەيىن جوق. ال ءار سىنىپقا ارنالعان تاربيەلىك وقۋ قۇرالىنسىز، ارنايى تاربيە ساعاتتارىنسىز وقۋشىلارعا ەتيكالىق، ەستە­تيكالىق، پاتريوتتىق، ادامگەرشىلىك تاربيەلەرىن قالاي بەرۋگە بولادى؟ وسىعان ەشكىمنىڭ باسى اۋىرمايدى.

ءبىر كەزدە ورىس پاتشاسى ءى نيكولايدىڭ اتىنان ا. س. پۋشكينگە جاسوسپىرىمدەر تاربيەسىمەن اينالىسىپ، سول جونىندە ەڭبەك جازۋعا تاپسىرما بەرىلەدى. اقىن مەكتەپتەردى مۇقيات تەكسەرىپ، پاتشانىڭ تاپسىرماسىن بۇلجىتپاي ورىندايدى. 1826 جىلى ول تاربيە پروبلەمالارى جونىندە «حالىقتىق تاربيە تۋرالى» دەگەن تراكتات جازىپ ۇسىنادى. دارقان دارىن، كول-كوسىر اقىل يەسى ا.س.پۋشكيننىڭ كەمەڭگەرلىگى وسى تراكتاتىنان دا ايقىن كورىنەدى. ول مىناداي دانىشپاندىق قورىتىندى تۇجىرىم جاسايدى: «ۆسيۋدۋ وششۋششاەتسيا نەدوستاتوك ناۋك نراۆستۆەننىح، رازۆيۆايۋششيح ليچنوست ۋچاششيحسيا، يح سپوسوبنوست مىسليت ي وبەكتيۆنو سۋديت و سوبىتياح ي پروبلەماح. ۆ گوسۋدارستۆەننىح زاۆەدەنياح گلاۆنوي زابوتوي دولجنو ستات نراۆستۆەننوە ۆوسپيتانيە». بۇدان پۋشكيننىڭ دانىشپان اقىن عانا ەمەس، كەمەڭگەر قوعام قايراتكەرى ەكەنىن دە كورسەتەدى.

بىراق قاي زاماندا دا پاتشالار مەن اكىمدەر اقىنداردىڭ اقىلىن العان با، پۋشكين ايتتى دەپ ادامگەرشىلىك تاربيەسى تۋرالى اقىلدى وقۋلىق قۇرال جازىلماعانعا ۇقسايدى. كەڭەس زامانى كەزىندە دە ونداي وقۋلىق بولعان جوق. ەگەر رەسەيدە بولسا، بىزدە دە بولعان بولار ەدى عوي. ەندى ورىس اقىنى پۋشكين مەن ءوزىمىزدىڭ ءال-فارابي بابامىزدىڭ: «ادامعا الدىمەن تاربيە بەرىلۋى كەرەك. تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتتى اپاتقا ۇشىراتادى»، دەگەن تۇجىرىمىن سالىستىرساق، ارعى دانىشپان مەن بەرگى دانىشپاننىڭ ويلارى ءبىر-بىرىمەن ۇندەسىپ تۇر. ەكەۋىنىڭ اراسى توعىز عاسىر. ءال-ءفارابيدى پۋشكين، مۇمكىن، وقىعان دا بولار. تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ سالدارىنان قازىر ادامزات اپاتقا ۇشىراپ جاتىر ەمەس پە. دەمەك ءال-ءفارابيدىڭ كەزىندە دە تاربيە وقۋلىعى بولماعان. ەگەر بولعان بولسا، بابامىز مىنا ءسوزدى اشىنىپ ايتپاعان بولار ەدى. جوعارىداعى ءال-ءفارابيدىڭ قاناتتى ءسوزىن ءبارى جاتقا بىلەدى، بىراق ول ءسوزدىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا ەشكىم ءمان بەرىپ جاتپايدى. جارىقتىق ايتا سالعان عوي دەپ جۇرە بەرەدى.

ەندى مىنا بەتىمەن جىبەرىلگەن تاربيە ماسەلەسىن نە ىستەيمىز؟ سولاي بەتىمەن جىبەرە بەرەمىز بە؟ مەنىڭ الدىڭعى ءبىر جىلى «ەگەمەن قازاقستاندا» «بەتىمەن جىبەرسە بەتىمەن كەتپەگەندە قايتەدى» دەگەن ماقالام جاريالاندى. وندا ءبىرىنشى ەمەن اعاشىن پرەزيدەنتىمىز ءوز قولىنان وتىرعىزعان «جەرۇيىق» ساياباعىن بەتىمەن كەتكەن جاستاردىڭ ءبۇلدىرىپ جاتقانىن، اققايىڭداردى داپتەرگە اينالدىرىپ، اتتارىن شيمايلاپ جازىپ، كەيبىرەۋلەرىنىڭ قابىعىن سىپىرىپ قۋراتىپ ءولتىرىپ جات­قاندارىن ايتىپ دابىل كوتەرگەنمىن. ءبىر جەتى وتكەننەن كەيىن الماتى اۋدانى اكىمىنىڭ وزىنە تەلەفون سوعىپ، نە شارا قولدانىپ جاتىرسىزدار دەپ سۇراسام، ەشقايسىسى وقىماپتى. «بۇلارىڭىز قالاي؟ پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزى كۇن سايىن قاراپ وتىراتىن باس گازەتىمىزدى وقىمايتىندارىڭىز ۇيات ەمەس پە» دەگەن سوڭ وقىپ، بىرەر اپتانىڭ ىشىندە پاركتىڭ ءتورت جاعىنا تۇندە جابىلاتىن قاقپالار ورناتتى; جۇمىس ۋاقىتتارىن جازعىزدى; ءتارتىپ بۇزعاندارعا شارا قولدانىلىپ، ءتيىستى مولشەردە ايىپپۇل سالىناتىنىن ەسكەرتكەن تاقتايشالار ءىلىندى.

مەن بۇل جارتىلاي شارامەن توقتاپ قالماي، ماقالانىڭ كوشىرمەسىن كوبەيتىپ، ءوز اتتارىنان قوسىمشا تاپسىرما بەرىپ، اۋدان كولەمىندەگى بارلىق مەكتەپتەر مەن جوعارى­لى-تومەندى وقۋ ورىندارىنىڭ بارىنە جىبە­رۋدى ۇسىندىم. بىراق ونى ورىندامادى. تاربيە دايەكتىلىكپەن جۇرگىزىلسە عانا ناتيجە بەرەتىنىن بىزدە بىلە بەرمەيدى. ايتقانىمداي-اق، ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن بۇزاقى جاستار الگى تارتىپكە شاقىرعان تاقتالاردى تەپكىلەپ قيراتىپ بۇزىپ تاس­تادى. بۇل ءبىر عانا مىسال.

36

ماسەلەنىڭ توقەتەرىن ايتقاندا، مەك­تەپ­تەردىڭ بارلىق سىنىپتارىنىڭ وقۋ­شىلارى مەن باسقا دا وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان ءال-فارابي مەن پۋشكين ايتقانداي جانە ءومىر تالاپ ەتىپ وتىرعانداي، «ادامگەر­شىلىك تاربيەسى» (نراۆستۆەننوە ۆوسپيتانيە) اتتى تاربيە وقۋلىعىن اۆتورلار بىرلەسىپ جازىپ شىعارۋىمىز كەرەك. ونىڭ ىشكى شەكەسىنە جوعارىداعى ەكى دانىشپاننىڭ الگى قاناتتى سوزدەرى جازىلىپ قويىلادى. ونسىز ءبارى بوس ءسوز بولىپ قالا بەرمەك. مەن ءوزىم وزگەلەرگە جول سالىپ بەرەيىن دەپ، قىزدار مەن بولاشاق كەلىندەر تاربيەسىنە ارنالعان «كەلىندەر وڭباي، قازاق وڭبايدى» اتتى جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرگە ارنالعان وقۋلىق جازۋعا كىرىستىم. ول «كوڭىل كۇنى – ماحاببات!» اتتى پوەماممەن اشىلادى. قىزدارىمىز پوەمانىڭ باس كەيىپكەرى اقماڭدايلىم سەكىلدى ءسوز سالعان جىگىتىنىڭ شىن عاشىق، شىن سۇيەتىنىنە ابدەن كوز جەتكىزىپ، ءوز سىناعىنان وتكىزىپ بارىپ ۇيلەنسە، اجىراسۋلار بولمايدى، ماحابباتتارى دا ماڭگى ساقتالادى.

ەكىنشىدەن، ايەلدەردىڭ وزدەرىن وزدەرىنە تانىتا ءتۇسۋ ماقساتىمەن جازىلعان «ايەل كىم؟!» دەگەن پوەمامدى الەۋمەتتىك جەلىگە شىعارىپ ەدىم، «ايەلدەردى، انالاردى وسىنشا ارداقتاپ، بەينەمىزدى اسقاقتاتقانىڭىز ءۇشىن كوپ راحمەت سىزگە، اللانىڭ نۇرى جاۋ­سىن!» دەپ العىستارىن جاۋدىرىپ جاتىر. وقۋلىققا اقىندار مەن جازۋشىلاردىڭ وسىنداي تاربيەلىك ماڭىزى زور شىعارمالارى ەنگىزىلەدى. اۆتورلار تارتىلادى.

سونىمەن بىرگە، جاستارعا ادامگەرشىلىك تە، پاتريوتتىق تا تاربيە بەرۋمەن تىكەلەي اينالىساتىن جاستار گازەتىن شىعارۋ ماق­ساتىندا ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى پاتريوتتىق قوردىڭ توراعاسى ماحمۇت نالىباەۆقا جانە تەڭ توراعالارىنا سونداي باسىلىم بولۋعا ىنتالى بولىپ، تىلەك بىلدىرگەن ءبىر گازەتتى قور قاراماعىنا الۋ جونىندە ۇسىنىس حات جولداندى. ولار ويلاسىپ جاتىر. پرەزيدەنتىمىز جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ جونىندە تاپسىرمالار بەرۋدە. بىراق ونىمەن ناقتى اينالىسىپ وتىرعان ەشكىم جوق قوي. سونداي گازەت شىعارۋعا جوعارىداعى قوردىڭ كۇشى ازدىق ەتسە، پرەزيدەنت قورىنىڭ وزىنەن كومەك سۇرايمىز. جاستار تاربيەسى ءۇشىن قانداي دا باتىل قادامدارعا بارۋىمىز كەرەك. وسى باستامانى قولداۋعا شاقىرامىن.

جۇما-نازار سومجۇرەك،

 قازاقستان جازۋشىلار

وداعىنىڭ مۇشەسى.

استانا.

 

سۋرەتتەر: photo.poco.cn, gexing.com

egemen.kz

Related Articles

  • كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

    كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

    بۇعان ناقتى جاۋاپ – جوق، بۇل شەشىمنەن ەشبىر ءتىلدىڭ، سونىڭ ىشىندە، ورىس ءتىلىنىڭ دە قۇقى شەكتەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى كونستيتۋتسياداعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بيلىكتىڭ جۇمىس ءتىلىن عانا رەتتەيدى. ول نورمانىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ قاتىناس تىلىنە قاتىسى جوق. ياعني، مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيتىن ءتىل دەگەن ءسوز. بۇل شەشىم ورىسشا سويلەيتىندەردىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيدى، ورىسشا سويلەۋگە تىيىم سالمايدى. قاراپايىم ادامدار ۇيىندە، قوعامدىق ورىنداردا، بيزنەستە، مەديا مەن مادەنيەت وشاقتارىندا قالاعان تىلىندە سويلەي دە، جۇمىس ىستەي دە الادى. بۇعان كونستيتۋتسيانىڭ باسقا باپتارى ناقتى كەپىل بولىپ وتىر. ال جاڭا كونستيتۋتسيادا 9-باپتىڭ 2-تارماعى قازىرگى كۇيىندە قالسا، بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى. سەبەبى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇجاتتاردى وزدەرى ۇيرەنگەندەي الدىمەن ورىسشا جازىپ،

  • تەك تىلگە بايلانىستى…

    تەك تىلگە بايلانىستى…

    قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،

  • “قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن.

    “قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن.

    “قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن. “جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ” 9-باپ 2-تارماعى تۇرعاندا قۇجاتتار ەشقاشان قازاقشا جاسالمايدى. تەك اۋدارما ءتىلى بولىپ قالادى. سەبەبى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيا 9-باپتىڭ 2-تارماعىنا سۇيەنىپ، ءىس-قاعازداردى ورىسشا جاساپ ۇيرەنگەن. سول سەبەپتى ءىس-قاعازدىڭ ءبارى الدىمەن ورىسشا جاسالادى، كەيىن قازاقشاعا قالاي بولسا سولاي اۋدارىلادى. سول سەبەپتى 1-تارماقتىڭ بولعانى قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندە بولۋىنا ەش كومەكتەسە المايدى. ءبىر عانا جولى بار: كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل دە، رەسمي ءتىل دە – قازاق ءتىلى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇرۋى كەرەك. قۇجاتتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسىنىڭ عانا زاڭدى كۇشى بولۋى ءتيىس. سول كەزدە باسقا تىلدەردەگى نۇسقاسى جاي اۋدارماسى بولادى. سول كەزدە عانا قازاق

  • مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

    مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

     سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا

  • ولجاس سۇلەيمەنوۆ. مەن بىلەم!.. 

    ولجاس سۇلەيمەنوۆ. مەن بىلەم!.. 

    سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: madeniportal.kz جانە س.ەرعالي مۇراعاتتارىنان الىندى. «يا زنايۋ!..» كىتابىنان ءۇزىندى-اۋدارما. وسيريس زاڭى I ءبىز ادامزات تاريحىن وتە ناشار بىلەمىز. XIX عاسىردىڭ باسىندا ناپولەون الەمگە مىسىردى اشتى، ال عالىمدار بۇل ەلدىڭ قيراندىلارىن زەرتتەپ، ونىڭ شامامەن ب.ز.د. III مىڭجىلدىققا تيەسىلى ەكەنىن انىقتادى. سول كەزدە ادامزات تاريحى تاعى دا قوس مىڭجىلدىققا تەرەڭدەي ءتۇستى. بىرنەشە مىڭجىلدىق بۇرىن (مەن بىلەم) ادامزات (نەمەسە ونىڭ كەيبىر بولىگى) تاڭبالى جازۋدى قولدانىپ، جازىپ جۇرگەن. بۇل بىلىمدەردى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز XX عاسىردىڭ باسىندا جاساندى تۇردە ۇزىلگەن ءتىلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى قولجەتەر شىندىقتى قايتا تانۋىمىزعا تۋرا كەلدى. 1926 جىلى باكۋدە وتكەن العاشقى تۇركولوگيالىق كونگرەستەن كەيىن تۇركولوگيا عىلىم رەتىندە قالىپتاسا المادى… …2018 جىلى نازارباەۆ مەنى اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن اقورداعا شاقىردى. ۇلكەن ۇستەلدىڭ باسىندا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: