شىعىستاعى ساتقىندار مەن ولاردىڭ باتىستاعى سەرىكتەرى لەنيندىك باعىتتى ۇستانىپ كەلەدى. باتىستا دا، شىعىستا دا بيزنەس پەن ونەركاسىپ لوببيلەرى ءپۋتينشىل پىكىرلەردى قايتالايدى.

كرەمل. ماسكەۋ، 10 قاڭتار 1968 جىل.

كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بولىمشەلەرى مەن نەگىزگى توپتارى ماسكەۋدىڭ مۇددەسىن وتكىزۋگە تىرىسادى. شىن كەلبەتى بۇلىڭعىر جەتەكشى كومپانيالار، تۇسىنىكسىز ەنەرگەتيكالىق مامىلەلەر، اقشانىڭ ءىزىن جاسىرۋدىڭ كۇردەلى سحەمالارى شەتەلدىك ەليتانى تۇزاققا ءتۇسىرىپ، كرەملدىڭ دايىن ءلوببيىن قالىپتاستىرادى.

مۇنى وتكەن كۇننىڭ تاسىلدەرى، تاريح دەسەڭىز دە رەسەي وزگەرمەيتىن سياقتى.

كوپتەگەن بەلگىلەرىنە قاراساق، رەسەيدەگى قازىرگى سىبايلاس جەمقورلىقتى سوۆەتتىك كوممۋنيزمنىڭ جاڭا ءتۇرى دەۋگە بولادى. كرەمل ۇسىناتىن پارا دا كەزىندەگى قىزىلدار جورىعىنىڭ جاڭا ءتۇرى.

شىعىستا بولعان سوۆەتتىك ستيلدەگى سوتسياليستىك ەكونوميكاسى بار وداقتاس مەملەكەتتەر مەن وكتەمشىل ساياسي جۇيەنىڭ ورنىن رەسەي ستيلىندەگى كلاندىق-كاپيتاليستىك ەكونوميكاسى بار كلەپتوكراتتاردىڭ ارسىز توبى مەن جۇيەسىز بيلىگى باستى.

سوۆەت وداعىنىڭ باتىس ەلدەرىن يدەيانىڭ كۇشىمەن قۇرتپاق بولعان ارەكەتى قازىر ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ جەڭىل تابىلعان اقشامەن ارباۋىنا ۇلاستى. نەعۇرلىم زامان وزگەرگەن سايىن، سوعۇرلىم ءبارى ەسكى قالىپتا قالعانداي كورىنەدى.

ەليتانى شىرماۋ 

«جالعاندىق قاۋپى: كرەملدىڭ اقپارات، مادەنيەت جانە اقشانى قارۋعا اينالدىرۋى» ماقالاسىنىڭ اۆتورلارى پيتەر پومەرانتسەۆ پەن مايكل ۆايس «كرەمل ۆارشاۆا شارتى ۇيىمىنا تىكەلەي باسشى بولۋدى قاجەتسىنبەيدى، ول بۇرىننان بار كەلىسپەۋشىلىكتى ودان ءارى ءورشىتىپ، حالىقارالىق ينستيتۋتتاردى قۇرتىپ، ءوزىنىڭ جەمقورلىققا باتقان اۆتوريتارلىق رەجيمى ۇستەمدىك ەتەتىن الەم قالىپتاستىرۋعا تىرىسادى» دەپ جازادى.

سوۆەت وداعى الەمدە كوممۋنيزم ورناتىپ، سول ءۇشىن ماسكەۋگە باعىنىشتى ەلدەر بلوگىن قۇرعىسى كەلدى. ال قازىرگى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ رەسەيى كرەملگە تاۋەلدى ەلدەردىڭ وداعىن قۇرۋ ءۇشىن جەمقورلىققا بەلشەسىنەن باتقان بيزنەس ۇلگىسىن تاراتۋعا تىرىسادى.

سوۆەت وداعى كورشىسى شىعىس ەۋروپاعا ىقپال ەتتى، بىراق سوتسياليستىك مودەلدى باسقالارعا دا ەنگىزگىسى كەلدى. ءپۋتيننىڭ رەسەيى دە ەڭ الدىمەن قاسىنداعى كورشىلەرى – پوستسوۆەتتىك ەلدەرگە كوز تىگەدى، بىراق كلەپتوكراتيانى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن قۇلاشىن الىسقا سەرمەگىسى كەلەتىن كەزدەرى دە بار.

كرەمل بۇرىنعى سوۆەتتىك ەلدەر – ۋكراينا، بەلارۋس، مولدوۆانى شىرماۋىنا ءتۇسىرىپ، ولاردىڭ ساياساتىنا باقىلاۋ ورناتۋ ءۇشىن «روسۋكرەنەرگو»، «ۋرالترانسگاز» جانە «مولدوۆاگاز» ءتارىزدى مەنشىك قۇرىلىمى بۇلىڭعىر كومپانيالار مەن تۇسىنىكسىز ەنەرگەتيكالىق جوبالار جاسادى.

ال باتىس ەلدەرىندە كرەمل Vemex سياقتى كولەڭكەلى كومپانيالاردى قولداندى. Vemex – «گازپرومعا» تيەسىلى، مەنشىك قۇرىلىمى تۇسىنىكسىز ساۋدا ەنەرگەتيكالىق كومپانيا، ول چەحيانىڭ ەنەرگەتيكا نارىعىنىڭ 10-12 پايىزىن الىپ وتىر.

كرەمل رەسەيدىڭ شەكاراسىنان تىسقارى جەردە پاترون-كليەنت (جارىلقاۋشى-جالىنىشتى) قالپىنداعى قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن سىبايلاسقان مامىلە جاساۋ ونەرىن شىنىمەن شەبەر مەڭگەرگەن.

رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين. 7 ءساۋىر 2016 جىل.

ازاتتىقتىڭ ۋكراين قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى بولعان مارقۇم رومان كۋپچينسكي 2008 جىلى اقش سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار كوميتەتىندە سويلەگەن كەزىندە «كرەملدىڭ ءۇنسىز قولداۋىنا سۇيەنگەن «گازپروم» 50-گە جۋىق دەلدال كومپانيالاردى بۇكىل ەۋروپاعا تاراتىپ جىبەردى» دەگەن ەدى.

كۋپچينسكي ۆەناداعى Centrex توبىن مەڭزەگەن بولاتىن، وعان كيپردەگى قۇرىلتايشى كومپانيا مەن اۆسترياداعى RN Privatstiftung جانە «گازپرومنىڭ» گەرمانياداعى فيليالدارى يەلىك ەتەدى. كۋپچينسكي سول كەزدە «مۇنداي كومپانيالار ەۋروپا نارىعىنا ساتىلاتىن رەسەيلىك گاز قۇنىنا ەشتەڭە ۇستەمەيدى، بىراق وتە قوماقتى قارجى تابادى، ونىڭ ءبارى كيپر مەن ليحتەنشتەيندەگى كولەڭكەلى كومپانيالارعا وتەدى» دەگەن ەدى.

كۋپچينسكي اقش سەناتى كوميتەتىنە «ۆەنگرياداعى ۇيىمداسقان قىلمىس پەن «گازپرومعا» قاتىسى بار دەگەن كۇدىككە ىلىنگەن كولەڭكەلى كومپانيالار ەلدەگى گاز تاراتۋ نارىعىندا جانە ەنەرگەتيكا وندىرىسىندە ۇلكەن ۇلەس ۇستاپ وتىر» دەگەن ەدى.

«بۇل – باسىپ كىرۋ تاريحى»

پۋتين شىعىس گەرمانيانىڭ شتازيىندەگى ءوزىنىڭ بۇرىنعى بارلاۋ توبىنىڭ كەيبىر مۇشەلەرىن بۇكىل ەۋروپادا جاساندى كومپانيالار قۇرۋعا جالداعان دەگەن اقپارات بار.

2007 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە نەمىس ءجۋرناليسى حانس-مارتين تيللاك زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، گەرمانياداعى «گازپرومنىڭ» «بۇرىنعى شىعىس گەرمانيا قاۋىپسىزدىك قىزمەتى مۇشەلەرىنىڭ كلۋبى ءتارىزدى» ەكەنىن ايتقان بولاتىن. «بۇل – باسىپ كىرۋ وقيعاسى. الدىن الا جوسپارلانعان ۇلكەن كامپانيا. باس شتابى الىستا، رەسەي استاناسى ماسكەۋدە ورنالاسقان. نىساناسى – گەرمانيا مەن باتىس ەۋروپا» دەپ جازدى تيللاك.

«بىراق وسى باسىپ الۋ وقيعاسىندا ءشتازيدىڭ بۇرىنعى وفيتسەرلەرى مەن كۇماندى تۇلعالار تولىپ ءجۇر. بۇل – «پوشتا جاشىگى» دەپ اتالاتىن كومپانيالار (letterbox company), بىراق ولاردىڭ پوشتا جاشىكتەرى دە جوق، كومپانيانىڭ ىشىنەن اشىلعان كومپانيالار. اۋەلگى ماقساتتارى ما؟ ولار قارجى اعىنىن جاسىرادى» دەيدى تيللاك.

بىراق رەسەيدىڭ بۇل شابۋىلىن باتىس ەلدەرى ەليتاسىنىڭ ءبىرازى ءوز ەركىمەن نەمەسە ءماجبۇرلى تۇردە قولداپ وتىر. «رەسەيلىك جەمقورلىققا، باتىس ارقىلى رەسەيلىك اقشانىڭ ءىزىن جاسىرۋدى كوزدەيتىن زاڭسىز قورلارعا ۇندەمەي قاراپ وتىرعانداردىڭ ءبارى ءوز ەلىندە دە، حالىقارالىق تۇرعىدان العاندا دا كرەملدىڭ پايداسىنا قىزمەت ەتەدى» دەپ جازادى پومەرانتسەۆ پەن ۆايس.

«ەگەر جاھاندانۋدىڭ نەوليبەرالدىق يدەياسىنىڭ العىشارتى «اقشا – ساياسي بەيتاراپ دۇنيە» دەگەن ەرەجە دەسەك، وسى ءوزارا بەيتاراپ بايلانىس ەلدەردى جاقىنداسۋعا يتەرمەلەيدى، وسىنداي حالىقارالىق ساۋدا اگرەسسيۆتى ەلدى ۇيلەسىمگە جەتەلەيدى، بىراق رەسەي وسى جۇيەنى پايدالانىپ اقشا مەن ساۋدانى اگرەسسيا تەتىگى رەتىندە قولداناتىن مەركانتيليست (توعىشار) بولىپ قالىپ وتىر» دەپ جازادى ولار.

كەمشىلىكتەرى بولعانىنا قاراماستان كوممۋنيزم امبەباپ، جالپىادامزاتتىق ارمان مەن ۇمتىلىستى كوزدەدى. بىراق تاجىريبە جۇزىندە، ول ادامزات تابيعاتىنا قايشى بولىپ شىقتى. ال سىبايلاس جەمقورلىق ادامنىڭ ەڭ نەگىزگى جانە امبەباپ تۇيسىگى – دۇنيەقوڭىزدىققا ۇمتىلادى.

وكىنىشكە قاراي، تويىمسىزدىق كوپ جاعدايدا ادام تابيعاتىمەن ۇيلەسىپ جاتادى. سوندىقتان جاڭا «قىزىلدار» بۇرىنعى «قىزىلدارعا» قاراعاندا الدەقايدا قاۋىپتى جانە ايلاكەر. رەسەيدەگى سىبايلاس جەمقورلىققا ەۋروپا بۇدان ارى [الەمدە] زاڭ ساقتاۋعا كەدەرگى رەتىندە عانا ەمەس، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پروبلەماسى رەتىندە قاراۋى ءتيىس.

ازاتتىق ماقالاسى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلدى.