|  |  | 

رۋحانيات تۇلعالار

قازاق رۋحانياتىنىڭ بەيرەسمي كوشباسشىسى بولعان تۇلعا

تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ارامىزدا بولسا، بۇل كۇندەرى الپىس ءبىر جاسقا تولار ەدى…

 

 ونەردى  مۇرات تۇتا وتىرىپ،  بار بول­مىسىن، بۇكىل سانالى عۇمىرىن شىن مانىسىندە ۇلتىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە ارناپ وتكەن تۇلعالار ساناۋلى. سول ساناۋلىلاردىڭ ءبىرى – تالاسبەك اسەمقۇلوۆ. ونەردى ءوزىنىڭ دارا جولى ەتىپ تاڭداعان تۇلعا. جازۋشى، سىنشى، اۋدارماشى، كينودراماتۋرگ،  مادەنيەت­تانۋشى، ونەرتانۋشى، ءۇل­كەن مەكتەپ كورگەن كۇيشى-دومبى­راشى، ۇلتتىق ونەردىڭ تامىرشىسى،   ويشىل،  ءبىلىمدار.

ۇلتتىق توپىراعى مىقتى، ءومىر بويى ءوزىن-ءوزى باپتاپ، تاربيەلەگەن، حالىق دانالىعى مەن بۇكىل جەتى عالامنىڭ  ءبىلىم-ءىلىمىن بويىنا جيناعان جانە جيناعانىنىڭ ءبارىن كادەگە جاراتىپ، ۇلتىنا، تۋعان حالقىنا قىزمەت ەتۋ­دىڭ بيىك ۇلگىسىن كورسەتىپ  وتكەن،  حال­قىن سۇيەتىن، تاريحىن، ونەرىن قاستەر­لەيتىن،  بىلىمگە قۇشتار ءاربىر جاس پەن جاسامىستىڭ دوسى بولعان ۇلكەن تۇلعا.  تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ، مەملە­كەتى­مىزدىڭ رۋحاني بايلىعى.

الىمساقتان بەلگىلى: ۇلتتى، ەتنوستى وزگەدەن ەرەك تانىتاتىن – مادەنيەتى، ونىڭ ىشىندە ادەبيەتى، ونەرى، سالت-ءداستۇرى. وسى ارقىلى ۇلتتىڭ دۇنيەتانىم، ءومىر سەزىمى تانىلادى، ءدىلى، بولمىسى تانىلادى. ت.اسەمقۇلوۆتىڭ ادەبيەت، مۋزىكا، بەي­نەلەۋ، كينو، ءداستۇرلى ونەر، تاريح، ەتنو­گرافيا، ميفولوگيا سالالارىنداعى شىعار­مالارى، ياعني،  جان-جاقتى دا كوپ قىرلى شىعارماشىلىعى –ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى جەتە تانۋى، تەرەڭ زەردەلەۋى، رۋحاني تۇلەۋىنە باستايدى. ونەردى، مادەنيەتتى جانە وسىلار ارقىلى قوعامدا دا  ءوتىپ جاتقان ۇدەرىستەردى ءتۇسىنىپ-پايىمداۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسادى.

ت.اسەمقۇلوۆ ۇلتتىق باستاۋدان قانىپ ىشكەن، ءداستۇردىڭ وزىنەن شىققان، سوندىقتان دا وي جۇلگەسى ورنىقتى،  ءتىلى باي دا كوركەم،  قوعامى مەن ۋاقىتىنا سەرگەك  سۋرەتكەر.ونىڭ 80-جىلدارداعى العاشقى اڭگىمە-پوۆەستەرىنەن باستاپ، جاڭا عاسىردا جازىلعان، نەگىزگى كەيىپكەرلەرى سابىت كۇيشى مەن نەمەرەسى اجىگەرەي بولىپ كەلەتىن «ءتالتۇس» پوۆەسى، وكىنىشكە  قاراي، اياقتالماعان «تاتتىمبەت سەرى» رومانى،  «ءبىرجان سال»، «تۇمار پاديشا»، «قۇنان­باي»، «كوكبالاقتىڭ ءولىمى»، «جەزتىرناق» كينوروماندارى  بۇگىنگى قازاق پروزاسىنىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشە جۇلگەسىن تانىتادى.

تالاسبەك ءومىر-تىرشىلىكتى تىم جاقسى بىلگەن، ومىرلىك تە، ونەرلىك تە ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى باي جازۋشى بولعاندىقتان دا  شىعارمالارىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك وقىرماندارى ءۇشىن  بەيتانىس كەڭىستىكتەر اشىلادى. بۇل كەڭىستىكتەر، اسىرەسە، ونەر، ونىڭ ىشىندە ءداستۇرلى ونەر، تاريح، ەتنوگرافيا، ميفولوگيا سالالارىنداعى ەڭبەكتەرىندە  اۋقىمدانا تۇسەدى. ونى ءوز ۇلتىنىڭ تاعدىرىن الەمدىك وركەنيەتپەن ءبىر ايادا قاراستىرا وتىرىپ، ۇلتتىق بەيرەسمي تاريحىمىزداعى كوپتەگەن اقتاڭداقتاردى اشقان، بالامالى نۇسقالار ۇسىنعان  ۇلكەن تاريحشى دەۋگە بولادى. ونىڭ كوركەم شى­عار­ما­لارىن بىلاي قويعاندا، الەمدىك وركەنيەتتەر تۋرالى ەسسەلەرى;  الەمدىك تاريحتان جازعان  مىسىر پيراميدالارى، تامپليەرلەر تۋرالى، بابىلدىڭ كۇيرەۋى تۋرالى، سيون پايعام­بارلارىنىڭ پروتوكولدارى; توميريس – تۇمار پاديشا تۋرالى،  ساقتار مەن پارسىلار، قاڭلىلار تاريحى تۋرالى;  قوندىگەر، كەت-بۇعا، شىڭعىسحان تۋرالى، سونداي-اق، قازاق باستان كەشكەن نەبىر ناۋبەتتەردىڭ – اشارشىلىق پەن سوعىستاردىڭ ءتۇپ تاريحتارى تۋرالى، تاعى دا باسقا كوپتەگەن  ماقالا، زەرتتەۋ، ەسسەلەرى جالپى قازاق  تاريحىندا العاش رەت سونى قىرىنان قوزعالىپ، جازىلعان تاقىرىپتار.  جازۋشىنىڭ پروزاسىندا،  كوركەم ەسسە­لەرىندە  كەيىنگى قازاق تاريحى – ابىلاي حان، قۇنانباي، اباي، ءبىرجان، تاتتىمبەت، سۇگىر، بايجىگىت، تاعى دا باسقا كوپتەگەن ونەرپازدار تۇلعالانىپ شىقتى.

داۋلەسكەر دومبىراشى، قازاق ءانى مەن كۇيىنىڭ بىلگىرى،   ءداستۇرلى ونەر تاجىريبەسى مەن تەورياسىن تەل الىپ جۇرگەن ونەر يەسى ت.اسەمقۇلوۆ شىعارما­شىلىعىنىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى – ونەر­تانۋشىلىق زەرتتەۋلەرى. بۇل زەرتتەۋلەرى ءداستۇرلى ونەر، قازاق ءان-كۇيىنىڭ  كومەسكىلەنە باستاعان ۇعىم-تانىمدارىن جارقىراتا ومىرگە ورالتادى، وقىرمان-تىڭدارمانىن ۇلتتىق قاعىس، ىرعاق، بوياۋ-رەڭكتەرگە  ورالتادى. بۇل  تۇستا، جالپى، تالاسبەكتىڭ جادىندا ساقتاي ءبىلۋ فەنومەنى ەرەكشە بولعانىن ايتۋ كەرەك. ول جازبا ادەبيەتتىڭ كورنەكتى وكىلى بولا تۇرا، قازاقتىڭ اۋىزەكى اڭگىمە ءداستۇرىن قاتتى ۇستانعانى، قۇيماقۇلاقتىعى شىعار­ما­شىلىعىندا ۇلكەن ناتيجە بەردى. بايجۇما كۇيلەرىن بۇگىنگە جەتكىزگەن، بايىرعى مۋزىكالىق تەرمينولوگيانى جاڭعىرتقان، ءوزى دە دومبىرا جاساۋشى شەبەر ونىڭ بۇل سالاداعى وراسان ەڭبەگى ءداستۇرلى ونەردىڭ زەرتتەۋشىسى عانا ەمەس، تىكەلەي مۇراگەرى-جالعاسى بولۋىمەن دە قىمبات.

جالپى،  تالاسبەك شىعارماشى­لىعى­نىڭ دارالىعى – ونىڭ قاي سالاداعى ەڭبەك­تەرىندە دە   عىلىمي نەگىزدىلىك جانە ەركىن سۇحباتتاستىق قاتار ءورىلىپ وتىراتىندىعى ەكەنىن قاداپ ايتۋىمىز كەرەك. قاي تاقىرىپتا، قاي سالادا جازسا دا تىزگىن بەرمەس تۇلپارداي جۇيتكىگەن ونىڭ جازۋىن­داعى تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – بالاعا دا، داناعا دا تۇسىنىكتى قاراپايىمدىلىعىندا. نۇرلى بىلىمىمەن قاتار زامانعا ساي ويشىل­دىعىندا. بۇگىنگى زاماننىڭ مادەني-رۋحاني احۋالىن زەردە­لەي، كونسترۋكتسيالاي بىلەتىن جاڭاشىل­دىعىندا. ياعني،  جاڭا ماعىنالار تۋدىرا العاندىعىندا.  سوندىقتان دا ونىڭ جازعاندارى ىجداعاتپەن وقىعان جانعا پايدالى ءبىلىم كوزى. كىم-كىممەن دە ءبىلىم، پاراسات-پايىمىنا ساي سويلەسىپ، پىكىر­لەسكەن  ت. اسەمقۇلوۆتىڭ سۇحباتتارى دا ويعا دەرتىپ تۇرا­دى. تۋعان حالقىنىڭ جاقسىسىنا ءسۇيىنىپ، جامانىنا كۇيىنىپ، مۇمكىن كەيدە اششىلاۋ دا ايتقان، جازعان  تۇستارى بار، بىراق، بۇل ومىردەگى  جانە ونەردەگى بيىك ولشەمدەرگە دەگەن ادالدىعىنان تۋىندادى.

ت.اسەمقۇلوۆ ونەردە ءومىر كەشۋ، ونەرمەن ءومىر كەشۋ سالتى، تانىم-تالعام، ءداستۇر جانە جاڭاشىلدىق، ەتيكا مەن ەستەتيكا جازىقتىقتارىندا ۇنەمى كەڭىنەن وي تولعاپ وتىردى. ومىردەگى جانە ونەردەگى ۇستانىمدارى، ىزدەنىس، ءوسۋ-جەتىلۋ جولدارى تالاسبەكتىڭ  ءوزى «ۇلى ۇستازىم» دەپ تانىعان، قازاق رۋحانياتىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى – ءداستۇرشىل دە جاڭاشىل كوركەم شىعارمالارىمەن، اسقان بىلىمدارلىعى، تەرەڭ پاراساتى، ۇلتجاندىلىعىمەن  حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ وتكەن اسقار سۇلەيمەنوۆ تۋرالى «كەمەڭگەر ومىرىنەن ءبىر ۇزىك سىر» اتتى ءتورت ەسسەسىندە جاقسى جۇلگەلەنەدى. كەزىندە «الماتى اقشامىندا» جاريالانىپ، قالىڭ كوپشىلىك ىقىلاستانا وقىعان وسى ەسسەلەر – اسقار­تانۋدىڭ  ەرەكشە ءبىر ۇلگىسى. جانە جالپى قازاق ادەبيەتىندە تاپ مۇنداي فورمادا جازىلعان ەسسە،  وسىنشا دەمو­كراتيالىق تا، ەليتارلىق دەڭگەيدە تال­دانعان سۋرەتكەر بولماعان شىعار. «كە­مەڭگەر ومىرىنەن ءبىر ۇزىك سىر»  – تالاس­بەكتىڭ ۇستازىنا دەگەن ەرەكشە ساعىنىش-ءىلتيپاتى عانا ەمەس، ءوزىنىڭ كەيىنگى ۇرپاققا ايتىپ كەتكەن وسيەتى دە سياقتى سەزىلەدى.

ت.اسەمقۇلوۆ ادەبيەت پەن ونەرگە وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى كەلگەنىمەن، شىعارماشىلىعىنىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭى وسى عاسىردا باستالىپ، ەسىمى مەن ونەرى سوڭعى ونشاقتى جىلدا ءدۇيىم قازاققا بەلگىلى بولدى. بۇل، ءبىر ەسەپتەن، ەلىمىز تاۋەل­سىزدىگىمەن – رۋحاني-اقپاراتتىق كەڭىستى­گىمىزگە  قازاق ەلىنىڭ العاشقى بەيرەسمي دە مازمۇندى باسىلىمى «التىن وردا» اپتالىعىنىڭ شىعۋىنا بايلانىستى ەدى.تالاسبەك تالانتىنىڭ كوزىن اشقان، جازعاندارىن قالىڭ قازاققا پاش ەتىپ، ءبىر ءۇتىرىن دە قالدىرماي  جاريالاپ، قۇلاشىن كەڭگە جايعىزعان – كەزىندە وسى «التىن وردا» اپتالىعىندا باس رەداكتورلىق ەتكەن مەيىرحان اقداۋلەتۇلىنداي ءبىلىم­دار اعا-دوس تۇلعا بولدى. ءسال كەيىنىرەكتە وسى اپتالىقتا باسشىلىق جاساعان تالانتتى، رۋحتاس ءىنى-دوسى داۋرەن قۋات، سودان كەيىن ۇلتتىق كىتاپحانادا باس ديرەكتور بولىپ تۇرعان كەزىندە بىرنەشە جىل جارىق كورگەن «ايت» جۋرنا­لىنىڭ شىعۋىنا قولداۋ كورسەتكەن  قازاقتىڭ ءبىلىمدار، دانا ۇلى مۇرات اۋەزوۆ، سوڭعى بەس-التى جىلدا بۇكىل جازعان­دارىن جارقىراتىپ «الماتى اقشامىندا» جۇرتقا تانىت­قان قالي سارسەنبايداي باس رەداكتور، بىلىكتى زامانداسى ەكەنىن ايتپاسقا بولمايدى. جاقسى اعا دەمەكشى، ءومىرىنىڭ سوڭعى ونشاقتى جىلىندا دوسحان جولجاق­سىنوۆتاي اعا-دوسقا جولىعىپ، رۋحاني قۋانىشقا كەنەلدى، ءوزى ءۇشىن جاڭا ءبىر سالادا قىرۋار ەڭبەك جاسادى.

تالاسبەك قاي سالادا ەڭبەك ەتسىن – العان نىسانىن، ماتەريالىنىڭ ءوزىن، اينالاداعى كونتەكسىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەيتىن، سونسوڭ ءوزىنىڭ ۇشقىر سۋرەتكەرلىك قيالىنا،  پاراساتتى كوركەم سوزگە جۇگىنەتىن. ونەردەگى بيىك ولشەم دەگەندە – ونىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندەگى قازاقتىڭ كوركەم كينوسى سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى اتالۋى كەرەك. ونىڭ كينوروماندارىنىڭ ءبىرازىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. ال، ت.اسەمقۇلوۆ ستسەناريلەرى نەگىزىندە رەجيسسەر د.جول­جاقسىنوۆ تۇسىرگەن «ءبىرجان سال» قازاقتىڭ ءوزىن وزىمەن تابىستىرعان، ۇمىت بولىپ بارا جاتقان جادىسىن وياتىپ، حالىق رەتىندەگى مارتەبە ماقتانىشىن تانىتاتىن; «قۇنانباي» ءفيلمى ۇلتتىق  تاريحتاعى تۇلعانىڭ ورنى مەن ءرولىن جاڭاشا زەردەلەگەن كوركەم فيلم بولىپ، ۇلتتىق كينومىزعا ولجا سالدى.

تالاسبەك «تۇمار پاديشا» ستسەناريى بويىنشا گولليۆۋدتىق «الەكساندر»، «گلادياتور»  سياقتى  فيلم تۇسىرىلسە دەپ قاتتى ارمانداۋشى ەدى… وسى تۇستا تاعى ءبىر وكىنىشىمىزدى ايتپاي قالا المادىق. ول – قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنا لايىقتى ۇسىنىلىپ وتىرعان «قۇنانباي» كوركەم ءفيلمى اۆتورلارىنىڭ قاتارىندا  كورنەكتى ستسەناريست ت.اسەم­قۇلوۆ اتى-ءجونىنىڭ بولماۋى. ولاي دەيتىنىمىز،  ستسەناري اۆتورى ءفيلمنىڭ يدەياسى مەن ءتۇسىرىلىمى كەزەڭدەرىنە باستان-اياق قاتىسىپ،  ءتۇسىرىلىم اياقتالعان سوڭ دۇنيە سالدى. دەمەك، فيلم ەكرانعا شىققان كەزدە جوعارى باعا العان، سونداي-اق، فيلم سىيلىققا ۇسىنىلۋىنا بايلانىستى رەسپۋبليكا­لىق باسپاسوزدە «…كوتەرگەن جۇگى تاريحي جاعىنان سالماقتى ستسەناري،.. باي مازمۇندا جازىلعان كوركەم…» («تاۋ تۇلعادان تاعىلىم تارقاتقان»، «ەگەمەن قازاقستان»، 04.08.2016)  دەپ اتاپ كورسە­تىلگەن كينوستسەناري اۆتورىنىڭ سىيلىققا ۇسىنىلۋعا ابدەن حاقى بار ەدى. بۇل ءجايتتى  قازاقستان كينەماتوگرافيستەر وداعى، اسىرەسە، انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن قور­عايتىن «قازاق ءتىلى» قوعامى نەگە ەسكەرمەدى ەكەن دەگەن وكىنىش بار. تالاسبەكتەي تالانتتى تىزىمگە قوسۋعا ءالى دە بولاتىن شىعار، تالقىلاۋ ءالى اياقتالعان جوق قوي…

سەرگەك جاندى سۋرەتكەر ت.اسەمقۇلوۆ ءۇشىن ءومىردىڭ بارلىق ءساتى قىمبات، بارلىق قۇبىلىسى ارداقتى بولدى. كەز-كەلگەن وقيعادان ۇلكەن ماعىنا تاباتىن، كەز-كەلگەن قۇبىلىستىڭ ءمانىن ايىرا بىلەتىن ول  ءومىردى، ادامداردى ءسۇيدى. سوندىقتان دا  ادامنىڭ قادىرىن، جاردىڭ جانە پەرزەنتتىڭ قادىرىن، جاقسىنىڭ قادىرىن، ۇستازدىڭ قادىرىن، اعانىڭ قادىرىن، ءىنىنىڭ قادىرىن، دوستىڭ قادىرىن، شاكىرتتىڭ قادىرىن ءبىلدى.  جانى جاقسىعا اشىق بولدى، تالانتتى  تەز تانىپ، رۋحاني قولداۋ كورسەتۋگە كەلگەندە الدىنا جان سالمادى. ونىڭ   مەيىرحانمەن (اقداۋلەتۇلى) بىرىگىپ سوناۋ ماڭعىستاۋدا ءبىر ءوزى ءبىر ينستيتۋت بولىپ ءوز بەتىنشە جۇمىس جاساپ، قازاق ميفولوگياسىن مۇلدەم جاڭا ساپالىق بيىككە كوتەرگەن سەرىكبول قوندىبايدى تانىپ، وعان بيلىك تارا­پىنان كومەك  كورسەتىلۋىنە قوزعاۋ سالۋى،  ءوز تاراپىنان دا رۋحاني قولداۋ كورسەتۋى – وسىنىڭ ءبىر انىق كورىنىسى.

تالاسبەك تالانتتى جاستاردى قاتتى قولدادى، ولار تۋرالى قۋانا جازدى. ونىڭ سىني تالداۋلارى دا وزگەشە سيپاتتى – ماقالا-ەسسەلەرىندە شىعارمانىڭ جازىلۋ كونتەكسى، ىزدەنىستەر جۇلگەسى، قۇرىلىمى تالدانىپ، ءتۇيىن ناتيجەگە الىپ شىعادى. مۇنىڭ جارقىن ءبىر مىسالى – تالاسبەك سىنشىنىڭ وسى «الماتى اقشامىندا» جاريالانعان، وزىندىك كلاسسيكالىق تالداۋىنىڭ ۇزدىك ءبىر ۇلگىسى – «وپەراتور جايلى اڭىز نەمەسە ديدار امانتايدىڭ «كوزىڭنەن اينالدىم…» اڭگىمەسىن وقىعاندا تۋعان ويلار» اتتى ماقالاسى. سىنشىنىڭ قاي ماقالاسى دا زەردەلى جاستار  ءۇشىن ءبىلىم كوزى بولدى دەسەك، ارتىق ەمەس. شىعار­مالارى تۋرالى ازدى-كوپتى پىكىر بىلدىرگەن جاستاردىڭ جەتىستىكتەرىمەن قاتار، ويلانۋى ءتيىس تۇستارى تۋرالى دا اق ادال پىكىرىن ءبىلدىرىپ وتىرعان ول ءبىلىمدى، بىلىكتى، ونەرلى زامانداستارىن تۋىسىنداي كورىپ ءوتتى. ول تەك قانا كولگىرلىكتى، جالعان كوشباس­شىلىقتى، قالىڭ وقىرمان-كورەرمەن-تىڭدارمانعا  ارزان الدانىش –اقىل­ماندىقتى، قىزىل ءسوزدى ساپىرعان وتىرىك ءبىلىمسىنۋدى سۋقانى سۇيمەدى…

ءوز  عۇمىرىندا كوپ نارسە تىندىرعان، ويلاۋ جۇيەسى ەرەكشە،  دارا سۋرەتكەر ت.اسەمقۇلوۆ  ەندىگى جەردە ءوزى ۇستازى تۋرالى ايتقانىنداي، «ادامزاتتىڭ رۋحاني بايلىعىن ەسەلەپ وسىرەتىن نۇرلى تۇل­عالاردىڭ قاتارىندا» تۇرادى.ونىڭ مول رۋحاني مۇراسىن «ۇلتىم» دەگەن اقجولتاي جاس ۇرپاق وقىپ-زەرتتەپ، سۋسىنداي­تىنىنا كۇمان جوق.ونىڭ شىعارما­شىلىعى تۋرالى از-كەم وي-پىكىرىمىزدى ءوزىنىڭ مىنا ءبىر پىكىرىمەن قورىتىندىلاۋ ورىندى. «…اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ جازبا مۇراسىنان، اۋىزشا ايتقاندارىنان ءسىز ەشقاشاندا راديكالدىق، ديسسيدەنتتىك وي-پىكىر ۇشىراستىرا المايسىز. ونىڭ جالعىز عانا ەلەۋسىز قارۋى – ونەر تۋ­رالى، جالپى مادەنيەت تۋرالى بەيتاراپ، بەيبىت پىكىرى ەدى. بىراق، بۇل ماسەلەنىڭ سىرت كورىنىسى عانا ەدى. ويلى، اقىلدى پىكىر ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىن جاڭعىر­تادى، اتادان بالاعا مۇرا بولىپ اۋىسقان جالعان يدەالداردان، جاساندى قۇندى­لىقتاردان ارىلتادى. ال، ۇرپاق رۋحاني قۇلدىقتان قۇتىلعاندا ساياسي كۇرەستىڭ كەرەگى دە بولماي قالادى. ءسىز ماقساتى­ڭىزعا جەتتىڭىز. باياعى اتالارى­مىزداي الماس قىلىشپەن ەمەس، سەرتكە بەرىك قالام جانە الا قاعازبەن…».  بۇل پىكىر­لەر ءححى عاسىر باسىندا قازاق رۋحانيا­تىندا بەيرەسمي كوشباسشى بولعان ت.اسەم­قۇلوۆتىڭ ءوز شىعار­ماشىلىعىنا دا بەك قاتىستى.

ءسوز سوڭىندا  تالاسبەكتەي تۇلعانىڭ قۇنار­لى دا مول رۋحاني مۇراسىمەن قالىڭ جۇرت­شىلىقتى قاۋىشتىرۋ جولىندا ۇلكەن ەڭبەك ەتىپ، «Otuken» سايتىنىڭ جۇمىسىن جالعاس­تىرىپ، ۇرپاعىن الپەشتەپ تاربيەلەپ وتىرعان اياۋلى جارى، كورنەكتى مادەنيەت­تانۋشى، ميفولوگ، فيلوسوف زيرا ناۋرىز­باەۆاعا ۇلكەن ىرزاشىلىق. بۇل كۇندەرى تۋعانىنا الپىس ءبىر جىل تولعان اسىل دوستىڭ جانى ءجانناتتا بولعاي دەپ تىلەيىك.

ءاليا بوپەجانوۆا

“الماتى اقشامى” گازەتى

Related Articles

  • تەك تىلگە بايلانىستى…

    تەك تىلگە بايلانىستى…

    قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،

  • مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

    مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

     سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا

  • اتەيستەر مەن تاڭىرشىلدەرگە مىڭ العىس! 

    اتەيستەر مەن تاڭىرشىلدەرگە مىڭ العىس! 

    ەلدەس وردا سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى. قازاق قوعامىندا جاڭا ينتەللەكتۋالدىق كەزەڭ تۋىپ كەلەدى. ءبىرىنشى، قازىرگى قازاق قوعامىندا سەنىم ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىرتالاستاردىڭ كۇشەيۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. بۇل دەگەنىڭىز الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ، اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ جانە جاھاندىق ينتەللەكتۋالدىق اعىمداردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسقان جاڭا قوعامدىق ويلاۋ فورماسىنىڭ كورىنىسى. اتەيستىك كوزقاراستاردىڭ اشىق ايتىلۋى، تاڭىرشىلدىك يدەيالاردىڭ قايتا جاڭعىرۋى جانە ءداستۇرلى ءدىني ورتا اراسىنداعى پىكىر قاقتىعىسى زيالى ورتادا الاڭداۋشىلىق تۋدىرعانىمەن، شىن مانىندە بۇل قۇبىلىس قوعامنىڭ رۋحاني السىرەۋىن ەمەس، سانالى ىزدەنىسكە بەت بۇرعانىن كورسەتەدى. ەكىنشى، ۇزاق ۋاقىت بويى قازاق قوعامىنداعى ءدىني ديسكۋرس نەگىزىنەن مونولوگتىقسيپاتتا بولدى. ۋاعىز ايتىلدى، ال تىڭداۋشى تاراپ ونى تالقىلاۋسىز قابىلداۋعا ءتيىس ەدى. سۇراق قويۋ كۇمانمەن، كۇمان ءالسىز يمانمەن تەڭەستىرىلدى. مۇنداي ورتادا سەنىم دالەلدەۋدى ەمەس، قايتالاۋدى تالاپ ەتتى. عىلىمي

  • ولجاس سۇلەيمەنوۆ. مەن بىلەم!.. 

    ولجاس سۇلەيمەنوۆ. مەن بىلەم!.. 

    سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: madeniportal.kz جانە س.ەرعالي مۇراعاتتارىنان الىندى. «يا زنايۋ!..» كىتابىنان ءۇزىندى-اۋدارما. وسيريس زاڭى I ءبىز ادامزات تاريحىن وتە ناشار بىلەمىز. XIX عاسىردىڭ باسىندا ناپولەون الەمگە مىسىردى اشتى، ال عالىمدار بۇل ەلدىڭ قيراندىلارىن زەرتتەپ، ونىڭ شامامەن ب.ز.د. III مىڭجىلدىققا تيەسىلى ەكەنىن انىقتادى. سول كەزدە ادامزات تاريحى تاعى دا قوس مىڭجىلدىققا تەرەڭدەي ءتۇستى. بىرنەشە مىڭجىلدىق بۇرىن (مەن بىلەم) ادامزات (نەمەسە ونىڭ كەيبىر بولىگى) تاڭبالى جازۋدى قولدانىپ، جازىپ جۇرگەن. بۇل بىلىمدەردى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز XX عاسىردىڭ باسىندا جاساندى تۇردە ۇزىلگەن ءتىلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى قولجەتەر شىندىقتى قايتا تانۋىمىزعا تۋرا كەلدى. 1926 جىلى باكۋدە وتكەن العاشقى تۇركولوگيالىق كونگرەستەن كەيىن تۇركولوگيا عىلىم رەتىندە قالىپتاسا المادى… …2018 جىلى نازارباەۆ مەنى اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن اقورداعا شاقىردى. ۇلكەن ۇستەلدىڭ باسىندا

  • قىتاي ينتەلليگەنتسياسى قىتاي يەروگليفىن سىنادى، قىتاي ءتىلىن ەمەس…

    قىتاي ينتەلليگەنتسياسى قىتاي يەروگليفىن سىنادى، قىتاي ءتىلىن ەمەس…

    قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە كەيبىر قازاق زيالىلارىنىڭ قازاق ءتىلىن سىناعان پىكىرى تاراپ ءجۇر. ەسىمە ءبىر كەزدەرى قىتاي ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قىتاي يەروگليفىن سىناعانى ءتۇسىپ كەتتى. 20- عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە قىتايدىڭ ءداستۇرلى يەروگليفتەرىن سىناماعان زيالى كەمدە كەم. *** *** *** “يەروگليفتەردە زاماناۋي يدەيالار مەن تەوريالاردى جەتكىزەتىن سوزدىك قور جوق، ءارى ولار زياندى ويلاردىڭ ۇياسىنا اينالادى. ولاردى جويۋدا ۇيات جوق” دەپ جازدى 1918 جىلى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى جاڭا مادەنيەت قوزعالىسىنىڭ جەتەكشى قايراتكەرى چەن دۋسيۋ (陈独秀). قىتاي يەروگليفىن قاتتى سىناۋشىلاردىڭ قاتارىندا تاعى دا قىتاي كوممۋنيستىك قوزعالىستىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى تسيۋي تسيۋباي (瞿秋白) دە بولعان. ول ءتىپتى 1931 جىلى “قىتاي يەروگليفتەرى شىن مانىندە الەمدەگى ەڭ لاس، ەڭ جەكسۇرىن ءارى ەڭ جيرەنىشتى نارسە. ءتىپتى ورتاعاسىرلىق

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: