Алтай. Қыс. Сағыныш. | Kerey.kz/Керей.кз

التاي. قىس. ساعىنىش.

| Sep 28, 2016

وسى ولەڭدى جارىقتىق ورالحانعا ارناپ جازىپ ەدىم. بۇگىن ءومىر ەسىگىن اشقان كۇنى ەكەن دە. جانى، ءسوزى تابيعاتپەن بىتە قايناسقان عاجايىپ جازۋشىنىڭ بالا كەزىمدە ماعان بەرگەن اسەرى وراسان ەدى.

التاي. قىس. ساعىنىش.

ءى

ايازىنا سۇڭگيسىڭ
ايدالادا،
جىلىلىق بار وندا ءبىر ويلاماعان.
تۇمسىعىڭمەن جۇتاسىڭ،
تۇپ-تۇنىق ءبىر
ارقار ءيىسى اڭقيدى اينالاڭنان.

اياڭىمەن اق قىراۋ ارعىماقتىڭ،
بەدەر ءتۇسىپ جۇزىنە سان قىراتتىڭ.
قۇسبەگىنىڭ كەشكى ءبىر جۇزىندەي بوپ،
باتىپ بارا جاتادى البىراپ كۇن.

سەزگەندەيىن، جىمىڭداپ ءتۇن جانارى،
بالعىن قىزدىڭ بالتىرى سىزداعانىن.
جاس قوناققا جاۋتاڭداپ،
بەيۋاقتا،
جالعىز ءۇيدىڭ كىرپىگى ءدىر قاعادى.

ءبىر قيعىلىق سەزىمگە جاساپ وتەر،
اياز ەرنى الدىمەن ماساڭ ەتەر.
اي قىلىمسىپ اق ءتوسىن اشا بەرىپ،
بۇلت ۇستىنە بۇراڭداپ جاتا كەتەر.

نە ءبىر ارمان كۇزەتتە، نە ءبىر ەلەس…
شولپان تۋدى، جاس شوپان جونىڭە كوش.
اي ءمۇيىزدى تەكەڭدى قاسقىر جەپتى،
تۇسىڭدەگى ايداي قىز، تەگىن ەمەس.

اق سۇڭگى ەتىپ اجارلى قاس-قاباقتى،
الىپ قاشساڭ اق تۇندە اق تاماقتى.
اپپاق قاردا جۇيتكىگەن اق قويانداي،
پىراعىڭدى اعىزىپ اق قاناتتى.

ءجۇزىن ءوبىپ تاۋلاردىڭ تاڭعى ىزعارى،
ۋىسىندا ۇلپاداي بالمۇزداعى.
بۇرىمىندا كۇن نۇرى كۇمىس شاشىپ،
بۇلاڭدايدى بۇزىلماي ءساندى ىرعاعى.
…. …. …. …. …. …. …. ….
قيالىما سيپاتىپ قاۋىرسىنىن،
قۇشاعىمدا بالقيدى «قار قىزدارى».

ءىى

ەسىمنەن ءبىر كەتپەي قويدى نەگە وسى،
قارت التايدىڭ مۇز قۇرسانعان ەلەسى.
مۇزداي قارۋ،
مۇزداي تاقىم استىندا،
سىقىرلاعان مۇز جىلقىنىڭ دەنەسى.

اقكوز تۇندە جالعىز رەت جولىعار،
جورتۋىلدىڭ جان بىلمەيتىن ءمانى بار.
شىتىناتىپ اياز قىسقان اسپاندى،
شۇرقىرايدى استىڭداعى جانۋار.

قاھارىنا مىنگەندە التاي قاعىنىپ،
ۇرگەن ءيتتىڭ ءتىلى ايازعا قارىلىپ،
اق بۋرانىڭ قىزىل جالىن – شىبىعى،
Cىنىپ تۇسكەن تۇرعان بويدا شابىنىپ.

عايىپ بولىپ باسىڭداعى تۇرعان باق،
ءبارىن وسى كەتەتىندەي ءتۇن جالماپ.
قوتانىڭدى تىنتەدى اياز
ءبورىنىڭ،
مۇزداي سۋىق تۇمسىعىنداي سۋماڭداپ.

بەل استىنان ءبىر تىرشىلىك بىلسەم دەپ،
مەن دە جورتىپ، تاۋ قولتىعىن تىنتەم كەپ.
اي – ءمۇيىزىن شايقاپ قاشقان ارقارداي،
بۇلت قالقاسىن پانالاپ ءجۇر بۇرسەڭدەپ.

جولعا باعىت بەرە المايدى بۇل ءبىزدىڭ،
ءجۇزىن ابدەن سۋىق سورعان جۇلدىزدىڭ.
بەينەسى دە ەسىمدە جوق ءدال قازىر،
ۇمىت بولعان جامالىنداي ءبىر قىزدىڭ.

جال-قۇيرىعى سۇڭگى مۇزعا مالىنىپ،
ومىراۋلاپ تارتادى العا ساۋىرىك.
شوقىلاردان ءبورى ۇليدى اۋلاقتا،
ءبورى ۇليدى تۇمسىعى ايعا شاعىلىپ.

اداستىرماي اكەلەدى-اۋ تۇنگى وكپەك،
ءدال سونداعى كۇيگە قالاي ءتىل جەتپەك.
بالعىن قىزدىڭ مەنى كۇتكەن دەمىندەي،
قار بەتىندە جۇرگەن ءتۇتىن دىردەكتەپ.

ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى

عالىم بوقاش. «وزىنە ار تۇتقان، جاتتان زار تۇتادى!»

kerey.kz

ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق رۋحانياتىندا ەرەكشە باسىلىمدار بولدى. اتاپ ايتساق، اتىراۋ شارىندە شىققان «التىن وردا» گازەتى بولسا، ودان كەيىنگىسى الماتى قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «جاس قازاق»، سونداي-اق «شەتەل ادەبيەتى» سىندى گازەتتەر ەدى. «التىن وردا» گازەتىنە مەيىرحان اقداۋلەتۇلى، ال قالعان ەكەۋىنە تالعات ەشەن مەن ارداق نۇرعازى ىسپەتتى قازاقتىڭ ينتەللەكتۋال ازاماتتارى باس رەداكتور بولعان ەدى. ءبارى دە ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم، عاجايىپ اقىندار. باز بىرەۋلەردىڭ: «جۋرناليست بولماسا، اقىن ەشقاشان جارىتىپ گازەت شىعارا المايدى»، – دەگەن سىپسىڭ سوزدەرىنىڭ اۋىزىنا قۇم قۇيىپ، الگى اپەرباقان تۇسىنىكتىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىرگەن دە وسى تالانتتى قالامگەرلەر بولدى. «ادەبيەت پورتالى» «ۋاقىت پەن كەڭىستىك…» ايدارىمەن تەك اتالعان وسى باسىلىمدار عانا ەمەس، جاڭا عاسىردىڭ باسىندا قازاق باسپاسوزىندە جارىق كورگەن نەبىر جىلىكتى جازبالار مەن تانىمدىق
ەل قورعانى – المات ساردار

kerey.kz

ساردار المات توبابەرگەنۇلى – ءوز داۋىرىندە ەل باسقارعان، بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعان. ول ىرعىزدا بولىس قىزمەتىن اتقارىپ، حالىق اراسىندا سىيلى ادام رەتىندە تانىلعان. المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ەرلىك پەن ەلدىك توعىسقان دارا جولىن كەيىن بالالارى سامىرات پەن تورەمۇراتتا جالعىستىردى. ال ونىڭ شوبەرەسى عالىمجان ءابدىسالاموۆ ەۋروپا مەن ورتا ازياعا تانىمال قازاقتان شىققان تۇڭعىش سكريپكاشى بولعان. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپ، سول عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا ومىردەن وتكەن المات توبابەرگەنۇلى باسىنداعى بيلىگى مەن بەدەلىن ەلىنىڭ يگىلىگىنە، جۇرتىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ارنالعان ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەدى. «ارجاعى دا اتاقتى ەر…» تاعى ءبىر ءجۇز جىل ءارى جىلجىپ، ءحVىىى عاسىر تاريحىن پاراقتاساق، ول كەزەڭدە ەل باسىنان وتكەن قايعىلى وقيعالار كوپ بولعانىن كورەمىز، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» حالقىمىزدى
14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنى

kerey.kz

كافەدرا پروفەسسورى ماتەماتيكتەر كۇنىنە ارنالعان «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىندا 15 ناۋرىز، 2025 14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنىنە وراي «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىنىڭ قوناعى بەلگىلى عالىمدار: فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قانگۋجين بالتابەك ەسماتۇلى مەن PhD-دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بولدى. ەفيردە ولار ماتەماتيكانىڭ ماڭىزدىلىعىن، مەرەكەنىڭ تاريحىن، قازاق ماتەماتيكتەرىنىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن تالقىلادى. پروفەسسور بالتابەك ەسماتۇلى ماتەماتيكانىڭ عىلىمداردىڭ پاتشايىمى سانالاتىندىعىنا توقتالدى. ول ءبىر جاعىنان عىلىمي ءبىلىمنىڭ شىڭىندا تۇرسا، ەكىنشى جاعىنان باسقا پاندەردىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن كومەكشى عىلىم ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. عالىم شەكسىزدىك پەن ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەردىڭ دالدىگىن بىلدىرەتىن π سانىنىڭ شىعۋ تاريحىنا دا توقتالدى. دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بۇل كۇننىڭ 1988 جىلدان باستاپ «π سانى كۇنى» (π – يرراتسيونال سان، شامامەن 3,14142… تەڭ) رەتىندە تويلانا
مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا
اتەيستەر مەن تاڭىرشىلدەرگە مىڭ العىس!

kerey.kz

ەلدەس وردا سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى. قازاق قوعامىندا جاڭا ينتەللەكتۋالدىق كەزەڭ تۋىپ كەلەدى. ءبىرىنشى، قازىرگى قازاق قوعامىندا سەنىم ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىرتالاستاردىڭ كۇشەيۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. بۇل دەگەنىڭىز الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ، اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ جانە جاھاندىق ينتەللەكتۋالدىق اعىمداردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسقان جاڭا قوعامدىق ويلاۋ فورماسىنىڭ كورىنىسى. اتەيستىك كوزقاراستاردىڭ اشىق ايتىلۋى، تاڭىرشىلدىك يدەيالاردىڭ قايتا جاڭعىرۋى جانە ءداستۇرلى ءدىني ورتا اراسىنداعى پىكىر قاقتىعىسى زيالى ورتادا الاڭداۋشىلىق تۋدىرعانىمەن، شىن مانىندە بۇل قۇبىلىس قوعامنىڭ رۋحاني السىرەۋىن ەمەس، سانالى ىزدەنىسكە بەت بۇرعانىن كورسەتەدى. ەكىنشى، ۇزاق ۋاقىت بويى قازاق قوعامىنداعى ءدىني ديسكۋرس نەگىزىنەن مونولوگتىقسيپاتتا بولدى. ۋاعىز ايتىلدى، ال تىڭداۋشى تاراپ ونى تالقىلاۋسىز قابىلداۋعا ءتيىس ەدى. سۇراق قويۋ كۇمانمەن، كۇمان ءالسىز يمانمەن تەڭەستىرىلدى. مۇنداي ورتادا سەنىم دالەلدەۋدى ەمەس، قايتالاۋدى تالاپ ەتتى. عىلىمي