قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆتىڭ قاڭتاردىڭ 6-سى قىتايعا ساپارىندا قىتاي – قىرعىزستان – وزبەكستان – تۇركىمەنستان – يران تەمىرجول جەلىسىن كەڭىنەن تالقىلاماسا دا جوباعا دەگەن مۇددە تاعى ءبىر مارتە پىسىقتالدى. 2013 جىلى قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ بۇل جوبانىڭ ەلىنە ءتيىمدى ەمەسىن ايتىپ، ارتىنان قايتادان پوزيتسياسىن وزگەرتىپ، جوبانى قولداعان بولاتىن.

مۇددە مەن مۇمكىندىكتىڭ قايشىلىعى

جەلتوقسان ايىندا يران پرەزيدەنتى حاسان روۋحانيمەن كەزدەسۋدەن كەيىن قىرعىز باسشىسى المازبەك اتامباەۆ «قىتاي – قىرعىزستان – وزبەكستان – تۇركىمەنستان – يران تەمىرجول قۇرىلىسى ءبىزدىڭ ورتاق مۇددەمىزدى بىرىكتىرەدى. بۇل – مەنىڭ وزبەكستان مەن قىتايعا ساپارىمدا تالقىلايتىن نەگىزگى تاقىرىپ بولادى» دەگەن. يران «تۇتاس ايماققا دا ءتيىمدى» بۇل جوبانى تەحنيكالىق جاعىنان قولداۋعا ازىرلىگىن جاريالاعان. بىشكەككە بارار الدىندا روۋحاني دا يران قىرعىزستاندى قىتايمەن بايلانىستىراتىن باعىتتاعى ەل رەتىندە تانيتىنىن ايتتى.

قىتايدان يرانعا كەلگەن العاشقى پويىز. تەگەران، 15 اقپان 2016 جىل.

سوڭعى جىلدارى قىتاي ءوزىنىڭ باتىس ايماقتارىن دامىتىپ، ەۋروپا ەلدەرىمەن ارادا ءتيىمدى بولا الاتىن تاسىمال جولدارىن بەلسەندى تۇردە قاراستىرا باستادى. وسى رەتتە پەكين «جاڭا جىبەك جولى» نەمەسە سۋ جولدارى ارقىلى تاسىمالعا نەگىزدەلگەن «بەلدەۋلەر مەن جولدار» باستاماسىن كوتەرگەن. قىتاي بىرنەشە ەلدى باسىپ وتەتىن ورتالىق ازيا ارقىلى پارسى شىعاناعىنا جانە كاسپي تەڭىزى ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىمەن تاسىمالدى جولعا قويۋدى كوزدەيدى. وتكەن اپتادا قىتايدان ۇلىبريتانياعا قاتىنايتىن جۇك پويىزى جۇرە باستادى. بۇل پويىز قازاقستان، رەسەي، بەلارۋس، پولشا، گەرمانيا، بەلگيا جانە فرانتسيا جەرى ارقىلى وتەدى.

ال ورتالىق ازيا ەلدەرى ارقىلى پارسى شىعاناعىمەن بايلانىستىراتىن تەمىرجول قاتىناسىنا ايماق ەلدەرى دە، يران مەن قىتاي دا مۇددەلى بولعانىمەن بۇل تۋرالى كوپتەگەن سۇراقتار جاۋاپسىز قالىپ وتىر.

نە كەدەرگى؟

يران – قىتاي اراسىن جالعايتىن تەمىرجول قۇرىلىسىنىڭ جۇرگىزىلۋىنە ايماق ەلدەرىندەگى ساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋى كەدەرگى جاساپ كەلگەن. ماسەلەن، قىرعىزستاندا اسقار اقاەۆ پرەزيدەنت بولىپ تۇرعان كەزدە-اق بۇل تۋرالى ايتىلعانىمەن، بىشكەك سودان بەرى ەكى بىردەي رەۆوليۋتسيانى باستان كەشىردى.

ال يسلام كاريموۆ بيلىگى تۇسىندا ورتالىق ازياداعى ترانسۇلتتىق تەمىرجول تارماقتارىن وزبەكستاننان اينالدىرىپ تارتۋ ماسەلەسىنە كوبىرەك ماڭىز بەرىلدى. ايتالىق، 2010 جىلى يران، قىتاي، اۋعانستان، تاجىكستان، قىرعىزستان اراسىندا ەكى مىڭ كيلومەتردەن اساتىن تەمىرجول قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ كەلىسىمىنە قول قويىلدى.

وزبەكستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى تەمىرجولدىڭ بۇزىلعان تۇسى. 22 ناۋرىز 2012 جىل.

تاجىكستان دا 2008 جىلدان بەرى وزبەكستان جەرىنە ەنبەي وتەتىن ءوزىنىڭ ىشكى تەمىرجول جەلىسى قۇرىلىسىن باستادى. تۇركىمەنستان 2011 جىلى وزبەكستاندى اينالىپ وتەتىن تەمىرجول قۇرىلىسىن اياقتادى. تيىسىنشە، وزبەكستان دا 2009 جىلى تۇركىمەنستاندى، بىلتىر تاجىكستاندى اينالىپ وتەتىن ءوزىنىڭ ىشكى تەمىرجول جەلىسىن ىسكە قوستى. بۇل ورتالىق ازياداعى شيماي ىسپەتتى انكلاۆ ايماقتاردى كورشى ەلدەرگە تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارۋ باعىتىنداعى ۇمتىلىستار بولاتىن. سوڭعى جىلدارى قىرعىزستان قىتاي – قىرعىزستان – وزبەكستان اراسىن جالعاستىراتىن جەلىگە قايتادان نازار اۋدارا باستادى. ءتىپتى سوڭعى جوبا بويىنشا قۇرىلىستىڭ العاشقى كەزەڭىن 2016 جىلى باستاۋ تۋرالى دا جوسپار بولعان. بىراق وسى تەمىرجول تارماعى بويىنداعى ەلدەردىڭ ءبىراۋىزدى شەشىمگە كەلە الماۋى جوبانى باستاۋعا كەدەرگى بولدى.

سوۆەت كەزىندە سالىنعان تەمىرجول جانە قۇبىر جەلىلەرى بۇگىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىن ءبىر-بىرىنە كىرىپتار ەتىپ وتىرعاندىقتان ەلدەر ترانسۇلتتىق جوبالاردان بۇرىن الدىمەن ىشكى تارماقتارىن رەتتەپ العاندى قۇپ كورەدى.

اۋعانستان، تۇركىمەنستان – قايسىسى ارتىق؟

يران ارقىلى ءتيىمدى سۋ جولدارىنا شىعۋ قىتايدىڭ باتىس پروۆينتسيالارىنا دا جانە قىتايمەن كورشىلەس ەلدەرگە دە ءتيىمدى بولىپ ەسەپتەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قىتاي مەن يران اراسىنداعى تەمىرجول قاتىناسى قازاقستان ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىر. قازاقستان اۋەلدە يرانعا وزبەكستان ارقىلى شىعۋدى كوزدەگەنىمەن، وزبەكستان بيلىگى وعان دايىن بولماي شىقتى. ودان كەيىن 2014 جىلى قازاقستان –تۇركىمەنستان – يران اراسىن جالعاستىراتىن تەمىرجول قۇرىلىسى جۇرگىزىلدى. سولتۇستىك – وڭتۇستىك ترانسپورت كوريدورىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن وسى باعىت ارقىلى بۇگىندە جۇك تاسىمالدانىپ جاتىر. وزەن – بەرەكەت – گورگان باعىتىنداعى بۇل تەمىرجول جەلىسى قازاقستان، تۇركىمەنستان، قىتاي، رەسەي جانە بەلارۋستىڭ پارسى شىعاناعىنا شىعۋىنا جول اشتى. اتالعان تەمىرجول جەلىسى سوۆەت كەزەڭىنەن كەيىن ورتالىق ازياداعى ەكى ەلدى ءبىر-بىرىمەن جالعاستىرعان بىرەگەي جوبا بولدى.

ونىڭ ۇستىنە پەكين نازارعا العان قىتاي – قازاقستان – كاسپي تەڭىزى – ازەربايجان – گرۋزيا – ەۋروپا اراسىن جالعايتىن ترانسكاسپي جوباسى دا ورتالىق ازيانى كەسىپ وتەتىن بالاما باعىت بولىپ تابىلادى.

قازاقستان، تۇركىمەنستان مەن يراندى جالعاستىرعان تەمىرجولدىڭ اشىلۋ سالتاناتى. تۇركىمەنستان، 3 جەلتوقسان 2014 جىل.

ترانسۇلتتىق تەمىرجول جوبالارى ىسكە اسقانداي بولسا، قىرعىزستاننىڭ ورتالىق ازيانى يرانعا جالعاۋدا تۇركىمەنستان مەن اۋعانستان باعىتتارىنىڭ ءبىرىن تۇپكىلىكتى تاڭداۋى كەرەك بولادى. قىرعىزستان تاجىكستان – اۋعانستان ارقىلى دا جانە وزبەكستان – تۇركىمەنستان ارقىلى دا يرانعا شىعا الادى. البەتتە، تۇركىمەنستان ارقىلى وتەتىن باعىت مازاسىز اۋعانستانعا قاراعاندا اناعۇرلىم قاۋىپسىز. الايدا 2011 جىلعا دەيىن تەمىرجولى بولماعان اۋعانستان دا مۇمكىن بولعان جوبالاردان باس تارتپايتىنى انىق.

قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ پەكيندە قىتاي باسشىسى سي تسزينپينمەن كەزدەسۋدە ءوز ەلىنىڭ «بەلدەۋلەر مەن جولدار» باستاماسىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسقىسى كەلەتىنىن ءبىلدىردى. بۇل نيەت قۋاتتالسا، قىرعىزستاننىڭ كورشىلەرىمەن تالقىلايتىن ماسەلەلەرى ەسەلەنە تۇسەدى.

بىشكەكتىڭ قىتاي مەن يران اراسىن جالعايتىن ترانسۇلتتىق تەمىرجول جوبالارىنا قاتىسۋعا دەگەن مۇددەسىن وسى تۇرعىدان قاراستىرۋعا بولادى.

قۋانىشبەك قاري

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى