Qırğızstan prezidenti Almazbek Atambaevtıñ qañtardıñ 6-sı Qıtayğa saparında Qıtay – Qırğızstan – Özbekstan – Türkimenstan – Iran temirjol jelisin keñinen talqılamasa da jobağa degen müdde tağı bir märte pısıqtaldı. 2013 jılı Qırğızstan prezidenti Almazbek Atambaev bwl jobanıñ eline tiimdi emesin aytıp, artınan qaytadan poziciyasın özgertip, jobanı qoldağan bolatın.

MÜDDE MEN MÜMKİNDİKTİÑ QAYŞILIĞI

Jeltoqsan ayında Iran prezidenti Hasan Rouhanimen kezdesuden keyin qırğız basşısı Almazbek Atambaev «Qıtay – Qırğızstan – Özbekstan – Türkimenstan – Iran temirjol qwrılısı bizdiñ ortaq müddemizdi biriktiredi. Bwl – meniñ Özbekstan men Qıtayğa saparımda talqılaytın negizgi taqırıp boladı» degen. Iran «twtas aymaqqa da tiimdi» bwl jobanı tehnikalıq jağınan qoldauğa äzirligin jariyalağan. Bişkekke barar aldında Rouhani da Iran Qırğızstandı Qıtaymen baylanıstıratın bağıttağı el retinde tanitının ayttı.

Qıtaydan Iranğa kelgen alğaşqı poyız. Tegeran, 15 aqpan 2016 jıl.

Soñğı jıldarı Qıtay öziniñ batıs aymaqtarın damıtıp, Europa elderimen arada tiimdi bola alatın tasımal joldarın belsendi türde qarastıra bastadı. Osı rette Pekin «Jaña Jibek jolı» nemese su joldarı arqılı tasımalğa negizdelgen «Beldeuler men joldar» bastamasın kötergen. Qıtay birneşe eldi basıp ötetin Ortalıq Aziya arqılı Parsı şığanağına jäne Kaspiy teñizi arqılı Europa elderimen tasımaldı jolğa qoyudı közdeydi. Ötken aptada Qıtaydan Wlıbritaniyağa qatınaytın jük poyızı jüre bastadı. Bwl poyız Qazaqstan, Resey, Belarus', Pol'şa, Germaniya, Bel'giya jäne Franciya jeri arqılı ötedi.

Al Ortalıq Aziya elderi arqılı Parsı şığanağımen baylanıstıratın temirjol qatınasına aymaq elderi de, Iran men Qıtay da müddeli bolğanımen bwl turalı köptegen swraqtar jauapsız qalıp otır.

NE KEDERGİ?

Iran – Qıtay arasın jalğaytın temirjol qwrılısınıñ jürgiziluine aymaq elderindegi sayasi jağdaydıñ özgerui kedergi jasap kelgen. Mäselen, Qırğızstanda Asqar Aqaev prezident bolıp twrğan kezde-aq bwl turalı aytılğanımen, Bişkek sodan beri eki birdey revolyuciyanı bastan keşirdi.

Al Islam Karimov biligi twsında Ortalıq Aziyadağı transwlttıq temirjol tarmaqtarın Özbekstannan aynaldırıp tartu mäselesine köbirek mañız berildi. Aytalıq, 2010 jılı Iran, Qıtay, Auğanstan, Täjikstan, Qırğızstan arasında eki mıñ kilometrden asatın temirjol qwrılısın jürgizu kelisimine qol qoyıldı.

Özbekstan men Täjikstan arasındağı temirjoldıñ bwzılğan twsı. 22 naurız 2012 jıl.

Täjikstan da 2008 jıldan beri Özbekstan jerine enbey ötetin öziniñ işki temirjol jelisi qwrılısın bastadı. Türkimenstan 2011 jılı Özbekstandı aynalıp ötetin temirjol qwrılısın ayaqtadı. Tiisinşe, Özbekstan da 2009 jılı Türkimenstandı, bıltır Täjikstandı aynalıp ötetin öziniñ işki temirjol jelisin iske qostı. Bwl Ortalıq Aziyadağı şimay ispetti anklav aymaqtardı körşi elderge täueldilikten qwtqaru bağıtındağı wmtılıstar bolatın. Soñğı jıldarı Qırğızstan Qıtay – Qırğızstan – Özbekstan arasın jalğastıratın jelige qaytadan nazar audara bastadı. Tipti soñğı joba boyınşa qwrılıstıñ alğaşqı kezeñin 2016 jılı bastau turalı da jospar bolğan. Biraq osı temirjol tarmağı boyındağı elderdiñ birauızdı şeşimge kele almauı jobanı bastauğa kedergi boldı.

Sovet kezinde salınğan temirjol jäne qwbır jelileri büginde Ortalıq Aziya elderin bir-birine kiriptar etip otırğandıqtan elder transwlttıq jobalardan bwrın aldımen işki tarmaqtarın rettep alğandı qwp köredi.

AUĞANSTAN, TÜRKİMENSTAN – QAYSISI ARTIQ?

Iran arqılı tiimdi su joldarına şığu Qıtaydıñ batıs provinciyalarına da jäne Qıtaymen körşiles elderge de tiimdi bolıp esepteledi. Qazirgi uaqıtta Qıtay men Iran arasındağı temirjol qatınası Qazaqstan arqılı jüzege asıp otır. Qazaqstan äuelde Iranğa Özbekstan arqılı şığudı közdegenimen, Özbekstan biligi oğan dayın bolmay şıqtı. Odan keyin 2014 jılı Qazaqstan –Türkimenstan – Iran arasın jalğastıratın temirjol qwrılısı jürgizildi. Soltüstik – Oñtüstik transport koridorınıñ bir böligi bolıp tabılatın osı bağıt arqılı büginde jük tasımaldanıp jatır. Özen – Bereket – Gorgan bağıtındağı bwl temirjol jelisi Qazaqstan, Türkimenstan, Qıtay, Resey jäne Belarus'tiñ Parsı şığanağına şığuına jol aştı. Atalğan temirjol jelisi Sovet kezeñinen keyin Ortalıq Aziyadağı eki eldi bir-birimen jalğastırğan biregey joba boldı.

Onıñ üstine Pekin nazarğa alğan Qıtay – Qazaqstan – Kaspiy teñizi – Äzerbayjan – Gruziya – Europa arasın jalğaytın Transkaspiy jobası da Ortalıq Aziyanı kesip ötetin balama bağıt bolıp tabıladı.

Qazaqstan, Türkimenstan men Irandı jalğastırğan temirjoldıñ aşılu saltanatı. Türkimenstan, 3 jeltoqsan 2014 jıl.

Transwlttıq temirjol jobaları iske asqanday bolsa, Qırğızstannıñ Ortalıq Aziyanı Iranğa jalğauda Türkimenstan men Auğanstan bağıttarınıñ birin tüpkilikti tañdauı kerek boladı. Qırğızstan Täjikstan – Auğanstan arqılı da jäne Özbekstan – Türkimenstan arqılı da Iranğa şığa aladı. Älbette, Türkimenstan arqılı ötetin bağıt mazasız Auğanstanğa qarağanda anağwrlım qauipsiz. Alayda 2011 jılğa deyin temirjolı bolmağan Auğanstan da mümkin bolğan jobalardan bas tartpaytını anıq.

Qırğızstan prezidenti Almazbek Atambaev Pekinde Qıtay basşısı Si Czin'pinmen kezdesude öz eliniñ «Beldeuler men joldar» bastamasına belsendi türde qatısqısı keletinin bildirdi. Bwl niet quattalsa, Qırğızstannıñ körşilerimen talqılaytın mäseleleri eselene tüsedi.

Bişkektiñ Qıtay men Iran arasın jalğaytın transwlttıq temirjol jobalarına qatısuğa degen müddesin osı twrğıdan qarastıruğa boladı.

Quanışbek QARI

Azat Europa / Azattıq radiosı